Collocations: इंग्रजीत एकत्र येणारे शब्द – make की do, heavy rain, meet a deadline मराठीत
Collocation: Words That Go Together
या पानावर
उद्दिष्ट
हा धडा झाल्यावर तुम्ही शब्दाला त्याचा नैसर्गिक जोडीदार निवडू शकाल – नामासाठी योग्य क्रियापद (meet a deadline, allay fears), योग्य विशेषण (heavy rain, high winds) आणि योग्य क्रियाविशेषण (highly unlikely, bitterly disappointed). काही शब्दांचा लपलेला चांगला किंवा वाईट “रंग” ओळखू शकाल, आणि एखादी collocation डिक्शनरीत किंवा corpus मध्ये स्वतः तपासू शकाल.
मुख्य कल्पना
Collocation म्हणजे बोलणारे सवयीने एकत्र वापरतात अशी शब्दांची जोडी. Heavy rain आणि strong coffee या collocations आहेत; strong rain आणि heavy coffee समजतात, पण अनैसर्गिक वाटतात. व्याकरण त्यांना परवानगी देतं, वापर देत नाही.
प्रत्येक शब्दाची स्वतःची मित्रमंडळी आहे अशी कल्पना करा. Rain सहसा heavy, torrential किंवा light बरोबर असतो; deadline चा वेळ meet, miss आणि extend बरोबर जातो. असं का, हे कोणताही तर्कशुद्ध नियम सांगत नाही – ते बस असंच आहे. काही शब्दांची तर “ख्याती”ही असते: cause जवळजवळ नेहमी वाईट संगतीत असतो (cause problems, cause damage), म्हणून cause success विचित्र वाटतं.
खूप चांगला विद्यार्थी आणि जवळजवळ मूळ भाषक यांच्यातला शेवटचा फरक अनेकदा collocations चाच असतो. मजकूर व्याकरणदृष्ट्या अगदी निर्दोष असूनही एका चुकीच्या जोडीदारामुळे परका वाटू शकतो. चांगली बातमी: collocations तपासता येतात, आणि सगळ्यात उपयोगी जोड्या पूर्ण तुकड्यासारख्या शिकता येतात – reach a consensus, reach + consensus असं वेगवेगळं नाही.
मराठी आणि इंग्रजी
मराठीतही collocations आहेत: आपण म्हणतो “मुसळधार पाऊस”, “कडक चहा”, “निर्णय घेणे”, “भाषण देणे”, “परीक्षा देणे”, “लक्ष देणे”. अडचण अशी की मराठी आणि इंग्रजी जोड्या नेहमी जुळत नाहीत. मराठी “करणे” make आणि do दोन्हींचं काम करतं (“चूक करणे” – make a mistake, “गृहपाठ करणे” – do homework), म्हणून कोणतं क्रियापद लागेल ते प्रत्येक नामाबरोबर शिकावं लागतं. आणि नवीन इंग्रजी शब्दांबरोबरही आपण “करणे” लावतो (“फोन करणे”, “पार्टी करणे”), तर इंग्रजीत तिथे वेगळी क्रियापदं येतात: make a call, have a party.
“देणे” आणि “घेणे” कधी जुळतात, कधी नाही. “भाषण देणे” = give a speech आणि “निर्णय घेणे” = take a decision (ब्रिटिश; make a decision सगळीकडे) – इथे दोन्ही भाषा सारख्याच आहेत. पण “परीक्षा देणे” म्हणजे give an exam नाही, तर take किंवा sit an exam; इंग्रजीत give an exam म्हणजे परीक्षा घेणं, शिक्षकाचं काम. आणि “लक्ष देणे” म्हणजे give attention नाही, तर pay attention.
विशेषणांतही असंच. मराठीत पावसासाठी “मोठा”, “जोराचा”, “मुसळधार” म्हणतो; इंग्रजीत पाऊस heavy असतो. मराठी “कडक चहा” मात्र इंग्रजीत strong tea, आणि “खूप काळजीत” = deeply concerned – हे जुळतं. तरीही, मराठी जोडी शब्दशः भाषांतर करून “तर्कशुद्ध” वाटली, तरी ती एकदा तपासा.
| मराठी | इंग्रजी | काय वेगळं आहे? |
|---|---|---|
| चूक करणे / सूचना करणे | make a mistake / a suggestion | “करणे” → इथे make |
| गृहपाठ करणे / व्यायाम करणे | do homework / exercise | “करणे” → इथे do |
| फोन करणे | make a call | do a call नाही |
| भाषण देणे | give a speech | – इथे दोन्ही भाषा सारख्याच आहेत |
| निर्णय घेणे | take / make a decision | – सारखंच |
| परीक्षा देणे | take / sit an exam | give an exam = परीक्षा घेणे |
| लक्ष देणे | pay attention | give नाही |
| मोठा / जोराचा पाऊस | heavy rain | big / strong rain नाही |
| कडक चहा | strong tea | “कडक” → strong, hard नाही |
| खूप काळजीत | deeply concerned | – सारखंच |
थोडक्यात: मराठी “करणे”, “देणे”, “मोठा”, “महाग” शब्दशः भाषांतरासाठी खूप व्यापक आहेत. नाम त्याच्या इंग्रजी जोडीदाराबरोबरच शिका: make a mistake, do homework, make a call, take an exam, pay attention, heavy rain.
रचना
Collocations चे मुख्य नमुने
| नमुना | उदाहरणं |
|---|---|
| क्रियापद + नाम | meet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears |
| विशेषण + नाम | heavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty |
| क्रियाविशेषण + विशेषण | deeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed |
| क्रियापद + क्रियाविशेषण | flatly refuse, categorically deny, sincerely apologise |
| नाम + नाम | a traffic jam, a pay rise, a job interview |
| नाम + of + नाम | a round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries |
strong, heavy आणि high
| strong | heavy | high |
|---|---|---|
| coffee, accent, smell, opinion | rain, snow, traffic, smoker | temperature, price, level, standard, demand |
| evidence, support, argument, demand | losses, workload, fine | risk, speed, quality |
| wind(s) – एकवचन किंवा अनेकवचन | (accent: heavy सुद्धा नेहमीचं) | winds – सहसा अनेकवचनात |
make आणि do – उजळणी
| make (निर्माण करणे, वस्तू बनवणे, परिणाम घडवणे) | do (क्रिया, काम, कामं पार पाडणे) |
|---|---|
| a decision, a mistake, a plan, progress | research, homework, the shopping, business |
| a mess, a noise, an effort, a suggestion | someone a favour, your best, damage, harm |
या धड्यात ❌ म्हणजे प्रमाण इंग्रजी वापरत नाही अशी जोडी; ⚠️ म्हणजे समजते, पण अनैसर्गिक वाटते अशी जोडी.
वापर
1मूलभूत पातळीच्या पुढचं क्रियापद + नाम
अनेक नामं आपलं क्रियापद स्वतः निवडतात. औपचारिक आणि शैक्षणिक इंग्रजीत या निवडी नेमक्या असतात: deadline बरोबर meet किंवा miss, धोक्याबरोबर pose, निष्कर्षाबरोबर draw, एकमताबरोबर reach, भीतीबरोबर allay. क्रियापदाला स्वतःचा अर्थ अनेकदा कमी असतो, म्हणून पूर्ण जोडी शिका.
2विशेषण + नाम
“खूप” किंवा “तीव्र” अशा अर्थाचं विशेषण नामाप्रमाणे बदलतं. Rain आणि traffic हे heavy; coffee हा strong; prices आणि temperatures high. Strong हे wind किंवा winds बरोबर; high सहसा अनेकवचनी winds बरोबर. Demand सहसा high किंवा strong (heavy demand सुद्धा वापरतात, उदा. एखाद्या सेवेवर किंवा नेटवर्कवर). अनेक औपचारिक नामांचे ठरलेले विशेषण-जोडीदार असतात: a stark contrast, a vested interest, abject poverty. मराठी “मोठा” किंवा “जोराचा” इथे विश्वासार्ह मार्गदर्शक नाही.
3क्रियाविशेषण + विशेषण आणि क्रियापद + क्रियाविशेषण
भर देणाऱ्या क्रियाविशेषणांचेही आवडते जोडीदार असतात. Very पातळ्या असलेल्या जवळजवळ प्रत्येक विशेषणाबरोबर चालतं, पण अधिक नेमकी क्रियाविशेषणं जास्त नैसर्गिक आणि प्रगत वाटतात. पूर्ण, टोकाची विशेषणं (impossible, perfect, freezing) सहसा absolutely, completely किंवा utterly घेतात (कोणतं सगळ्यात चांगलं ते शब्दावर अवलंबून), very नाही.
4Semantic prosody: शब्दांचा लपलेला रंग
काही शब्द डिक्शनरीत तटस्थ दिसतात, पण जवळजवळ नेहमी नकारात्मक (किंवा सकारात्मक) जोडीदारांबरोबर येतात. या “रंगाला” semantic prosody म्हणतात. नकारात्मक रंगाचा शब्द चांगल्या गोष्टीसाठी वापरला तर तो विचित्र किंवा उपरोधिक वाटतो. मराठी “कारणीभूत ठरणे” सुद्धा बहुतेक वेळा वाईट संगतीतच दिसतं.
5Collocation ची ताकद आणि शैली
Collocations पक्क्या (जवळजवळ ठरलेल्या: pitch dark, shrug your shoulders) पासून सैल (अनेक जोडीदार चालतात: a nice day, a big house) पर्यंत असतात. काही collocations ना शैलीही असते: get a degree साधं, obtain a degree औपचारिक; make a complaint साधं, lodge a complaint औपचारिक.
6Collocation कशी तपासायची
एखादी जोडी “चालू शकेल” असं वाटत असेल, पण खात्री नसेल, तर ती तपासा. विद्यार्थ्यांसाठीच्या (learner's) डिक्शनरीत collocations अनेकदा ठळक अक्षरांत किंवा वेगळ्या चौकटीत दिलेल्या असतात. Corpus (खऱ्या मजकुरांचा मोठा, शोधता येणारा संग्रह) प्रत्येक पर्याय किती वेळा येतो ते दाखवतो. पर्यायांची तुलना करा, मजकुरांची शैली पाहा आणि आजूबाजूचे शब्द लक्षात घ्या.
नेहमीच्या चुका
मराठी भाषकांसाठी सापळे
1. “फोन करणे”, “पार्टी करणे” → do a call, do a party. मराठीत नवीन शब्दांनाही आपण सहज “करणे” लावतो: “फोन कर”, “पार्टी करूया”, “मीटिंग करूया”. इंग्रजीत प्रत्येक नामाचं क्रियापद ठरलेलं आहे, आणि ते नेहमी do नसतं: make a call, have (किंवा throw) a party, have / hold a meeting.
2. “परीक्षा देणे” → give an exam. मराठीत विद्यार्थी परीक्षा “देतो”: “मी उद्या बँकेची परीक्षा देणार आहे”. म्हणून इंग्रजीत give an exam येतं, आणि भारतीय इंग्रजीत ते खूप ऐकू येतं. पण प्रमाण इंग्रजीत give an exam म्हणजे परीक्षा घेणं – शिक्षक किंवा परीक्षा मंडळ परीक्षा give करतात. विद्यार्थी परीक्षा take करतो (ब्रिटिश इंग्रजीत sit सुद्धा).
3. “लक्ष देणे” → give attention. मराठीत “लक्ष देणे” म्हणतो: “वर्गात लक्ष दे”, “या मुद्द्याकडे लक्ष द्या”. शब्दशः give attention होतं. इंग्रजीत attention चं नेहमीचं क्रियापद आहे pay: pay attention to. give attention to औपचारिक लेखनात कधी कधी दिसतं, पण बोलताना आणि सूचना देताना ते अनैसर्गिक वाटतं.
4. “भाडं खूप महाग आहे” → the rent is very expensive. मराठीत आपण वस्तूलाही आणि तिच्या किमतीलाही “महाग” म्हणतो: “फ्लॅट महाग आहे”, “भाडं महाग आहे”, “तिकिटाचे दर महाग झाले”. इंग्रजीत expensive आणि cheap वस्तू किंवा सेवेसाठी येतात (an expensive flat); price, rent, fee, fare, cost यांचे ठरलेले जोडीदार आहेत high आणि low. म्हणून: The flat is expensive, पण The rent is high.
गोंधळ करू नका
collocation आणि ठरलेली preposition – काही शब्दांना विशिष्ट preposition ठरलेली असते (good at, depend on); पाहा A2-31. Collocation म्हणजे शब्दाचा नेहमीचा जोडीदार.
collocation आणि phrasal verb – Collocation चा अर्थ तुकड्यांवरून कळतो, जोडीदाराचा अंदाज आला नाही तरी (give a speech). Phrasal verb चा अर्थ अनेकदा तुकड्यांवरून कळत नाही (give up = सोडून देणे); पाहा B1-28.
very आणि absolutely – पातळ्या असलेली विशेषणं (cold, good) very / extremely घेतात; टोकाची किंवा पूर्ण विशेषणं (freezing, perfect, impossible) absolutely / completely / utterly घेतात.
स्पेलिंग आणि उच्चार
- Collocation एकाच तुकड्यासारखी म्हणतात, आणि मुख्य जोर सहसा शेवटच्या अर्थाच्या शब्दावर असतो: meet the DEADline, heavy TRAFfic, highly unLIKEly.
- शब्दांबरोबर त्यांची लयही शिका: pay attention /peɪ əˈtenʃn/ – attention मधला पहिला a कमकुवत /ə/ (मराठी “अ” सारखा), आणि जोर दुसऱ्या syllable वर. “अटेंशन” असं प्रत्येक अक्षर सारख्या भाराने म्हणू नका.
- Allay /əˈleɪ/ – जोर दुसऱ्या syllable वर; rife चं यमक life शी जुळतं.
- Heavy /ˈhevi/ मधला पहिला स्वर आखूड /e/ आहे, तो लांबवू नका. Deadline /ˈdedlaɪn/ मध्ये दोन्ही d इंग्रजी /d/ – जिभेचं टोक दातांमागच्या उंचवट्याला, मराठी “ड” सारखं मागे वळवू नका.
- Do the washing-up ब्रिटिश आहे; do the dishes ब्रिटन आणि US दोन्हीकडे, विशेषतः US मध्ये. दोन्हीकडे do the laundry; ब्रिटनमध्ये do the washing सुद्धा.
सुवर्णनियम
सुटे शब्द शिकू नका – त्यांचे जोडीदार शिका, आणि शब्द सहसा चांगल्या की वाईट संगतीत येतो ते लक्षात घ्या. एखादी जोडी फक्त “चालू शकेल” असं वाटत असेल, तर ती तपासा: व्याकरण अनेक जोड्यांना परवानगी देतं, पण नैसर्गिक इंग्रजी त्यांपैकी थोड्याच वापरतं. आणि लक्षात ठेवा: मराठी “करणे”, “देणे”, “मोठा” आणि “महाग” शब्दशः भाषांतरित होत नाहीत – make a call, have a party, take an exam, pay attention, heavy rain नामाबरोबरच शिका; आणि भाडं, फी किंवा किंमत expensive नाही, तर high असते.
सराव
A. रचना
योग्य शब्द निवडा किंवा वाक्य पूर्ण करा.
-
make की do: Have you your homework yet?
-
make की do: We've a lot of progress this month.
-
वाक्य पूर्ण करा: If we work late, we can still the deadline.
-
योग्य पर्याय निवडा: The scientists were careful not to … conclusions too early.
-
योग्य पर्याय निवडा: There's always … traffic on this road at rush hour.
-
योग्य पर्याय निवडा: It's … unlikely that he'll agree.
-
योग्य पर्याय निवडा: I was … disappointed with the result.
B. अर्थ
योग्य पर्याय निवडा.
-
कोणतं वाक्य नैसर्गिक वाटतं?
-
कोणत्या शब्दाला नकारात्मक रंग आहे? …
-
कोणतं जास्त औपचारिक आहे? …
-
"allay fears" चा अर्थ काय आहे? …
C. चूक शोधा
प्रत्येक वाक्यात एक चूक आहे किंवा वाक्य बरोबर आहे. दुरुस्त वाक्य लिहा किंवा correct लिहा.
-
I think I took a cold on the plane.
-
She's doing a PhD in biology.
-
There is a hard contrast between rich and poor areas.
-
The government is strongly aware of the problem.
D. संदर्भात
या बातमीत कंसातल्या शब्दांपैकी जास्त नैसर्गिक शब्द निवडा.
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.
E. तुमचे स्वतःचे वाक्य
इंग्रजीत लिहा.
-
"meet a deadline" आणि "make progress" वापरून तुमच्या नोकरीबद्दल किंवा अभ्यासाबद्दल दोन वाक्यं लिहा.
-
"pose a threat", "a spate of" किंवा "rife" वापरून तुमच्या गावातल्या किंवा शहरातल्या एखाद्या समस्येबद्दल एक वाक्य लिहा.
-
क्रियाविशेषण + विशेषण अशी collocation वापरून तुमची निराशा झालेल्या एखाद्या अनुभवाचं वर्णन करा.
F. मिश्र उजळणी
मागील धड्यांची उजळणी करा.
-
A2-31 Good At, Afraid Of, Listen To: इंग्रजीत शब्दानंतर कोणतं Preposition? योग्य preposition लिहून वाक्य पूर्ण करा: It depends the weather.
-
B1-28 Phrasal Verbs चं व्याकरण: turn it off की turn off it? शब्दक्रम मराठीत सर्वनाम योग्य जागी ठेवा: Can you turn off it?
-
B2-24 Reason For, Increase In, Solution To: इंग्रजीत नाम + preposition योग्य preposition लिहून वाक्य पूर्ण करा: There has been a sharp increase crime in the area.
उत्तरे
A. रचना
- done
- made
- meet / make
- draw
- heavy
- highly
- bitterly
B. अर्थ
- The flood caused a lot of damage.
- rife
- lodge a complaint
- make fears weaker
C. चूक शोधा
- I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
- ✓ She's doing a PhD in biology.
- There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
- The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.
D. संदर्भात
- Heavy
- high
- caused
- heavy
- allay
- bitterly
E. तुमचे स्वतःचे वाक्य
- I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
- There has been a spate of bike thefts near the station.
- I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.
F. मिश्र उजळणी
- on
- Can you turn it off?
- in
