Phrasal verbs á ensku: orðaröðin – turn it off, look after her
Phrasal Verbs: The Grammar
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu þekkt fjórar tegundir orðasagna (phrasal verbs), sett andlagið – sérstaklega fornafn – á réttan stað, notað orðasagnir í þremur hlutum (look forward to, run out of) og valið á milli orðasagnar og formlegrar sagnar í einu orði.
Aðalatriðið
Orðasögn (phrasal verb) er sögn + lítið orð sem kallast ögn (particle: up, off, out, on, down, back, away, over…). Saman mynda þau eina merkingu: give up = gefast upp, hætta; find out = komast að. Stundum er merkingin bókstafleg (sit down, go out), en oft ekki (put up with = þola). Algengustu orðasagnirnar kynntistu í A2-34.
Þessi kennslustund fjallar um hinn erfiða hlutann: orðaröðina. Hugsaðu þér orðasögnina sem samloku. Sögnin er efri brauðsneiðin og ögnin sú neðri. Stóra spurningin er: hvert fer andlagið? Sumar orðasagnir hafa ekkert andlag. Sumar geta opnast eins og samloka – andlagið er áleggið í miðjunni – eða andlagið kemur á eftir samlokunni. Sumar eru lokaðar og opnast ekki, svo andlagið kemur alltaf á eftir. Og ein regla breytist aldrei: þegar andlag aðskiljanlegrar sagnar er fornafn (it, them, her) fer það alltaf í miðjuna – turn it off, aldrei turn off it.
Íslenska og enska
Góðu fréttirnar: íslenskan hefur líka margar sagnir með ögn – „taka upp“, „fletta upp“, „brjóta niður“, „gefa burt“ – og andlagið hagar sér oft alveg eins og í ensku: „Hún tók upp kassana“ eða „Hún tók kassana upp“, og með fornafni „Hún tók þá upp“. „Ég fletti því upp“ er I'll look it up. Hér er þetta eins: fornafnið er í miðjunni.
Munurinn liggur á þremur stöðum. Í fyrsta lagi eru margar enskar orðasagnir ein sögn á íslensku: „sækja“ (pick up), „skila“ (give back), „vekja“ (wake up), „hafna“ (turn down), „fresta“ (put off). Á íslensku kemur fornafnið einfaldlega á eftir sögninni – „Ég skila þeim á morgun“ – og þá vill það lenda aftast á ensku líka: give back them. Á ensku fer það í miðjuna: give them back. (Um „slökktu á því“ → turn it off sjá A2-34.) Í öðru lagi passa forsetningar og agnir ekki alltaf saman: „koma með hugmynd“ er come up with an idea, og „hlakka til“ er look forward to. Í þriðja lagi er hluturinn sjálfur oft frumlag á íslensku („Kaffið er búið“), en á ensku er það manneskjan: We've run out of coffee.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Ég ætla að fletta því upp. | I'll look it up. | fornafnið í miðjunni – hér er þetta eins |
| Vinsamlegast fylltu út þetta eyðublað. | Please fill in this form. | ögn + andlag – hér er þetta eins |
| Bíllinn okkar bilaði á hraðbrautinni. | Our car broke down on the motorway. | ein sögn á íslensku; ekkert andlag |
| Hún sótti krakkana í skólann. | She picked up the kids from school. | „sækja“ → pick up; fornafn: picked them up |
| Hver passar hundinn? | Who's looking after the dog? | óaðskiljanleg: andlagið á eftir |
| Kaffið er búið enn einu sinni. | We've run out of coffee again. | á íslensku er kaffið frumlag; á ensku we + run out of |
| Ég hlakka til frísins. | I'm looking forward to the holidays. | þriggja hluta sögn; á eftir to kemur nafnorð eða -ing |
| Hún kom með frábæra hugmynd. | She came up with a brilliant idea. | „kom með“ → came up with, ekki came with |
| Fundinum hefur verið frestað. | The meeting has been put off. | „fresta“ → put off / postpone |
Í stuttu máli: þegar íslenska sögnin hefur ögn („fletta því upp“) vísar íslenskan þér oft rétta leið. Varastu ensku orðasagnirnar sem eru ein sögn á íslensku („skila þeim“, „sækja hana“): á ensku fer fornafnið samt í miðjuna – give them back, pick her up.
Form
Fjórar tegundir
| Tegund | Andlag? | Mynstur | Dæmi |
|---|---|---|---|
| 1. án andlags | ekkert andlag | sögn + ögn | get up, break down, grow up, set off |
| 2. aðskiljanleg | andlag | sögn + andlag + ögn eða sögn + ögn + nafnorð | turn the TV off / turn off the TV |
| 3. óaðskiljanleg | andlag | sögn + ögn + andlag | look after her, get over it, run into him |
| 4. þriggja hluta | andlag | sögn + ögn + forsetning + andlag | look forward to it, run out of milk |
Sögn með andlagi er áhrifssögn (transitive), sögn án andlags áhrifslaus sögn (intransitive).
Aðskiljanlegar sagnir: hvert fer andlagið
| Andlag | Í miðjunni | Aftast |
|---|---|---|
| stutt nafnorð | Turn the lights off. ✅ | Turn off the lights. ✅ |
| fornafn | Turn them off. ✅ | ❌ Turn off them. |
| langur nafnliður | hægt, en erfitt að fylgja | Turn off all the lights in the house. ✅ |
Óaðskiljanlegar sagnir og sagnir í þremur hlutum: andlagið alltaf aftast
| Sögn | Nafnorð sem andlag | Fornafn sem andlag |
|---|---|---|
| look after | She looks after her grandmother. | She looks after her. |
| get over | He got over the flu quickly. | He got over it quickly. |
| get on with | I get on with my colleagues. | I get on with them. |
| put up with | I can't put up with this noise. | I can't put up with it. |
Hvernig orðabókin sýnir tegundina (sb = somebody, einhver; sth = something, eitthvað)
| Í orðabókinni | Hvað það segir |
|---|---|
| turn sth off / turn off sth | aðskiljanleg: andlagið getur verið í miðjunni eða aftast |
| look after sb/sth | óaðskiljanleg: andlagið kemur aðeins á eftir ögninni |
| get up | án andlags |
| run out of sth | þriggja hluta: andlagið kemur aftast |
Notkun
1Orðasögn án andlags
Þessar orðasagnir eru heilar án andlags. Á eftir ögninni kemur í mesta lagi tíma- eða staðarliður.
2Aðskiljanlegar orðasagnir með nafnorði
Nafnorð sem andlag geturðu yfirleitt sett í miðjuna eða aftast. Langt andlag seturðu aftast svo að hlustandinn geti fylgt.
3Aðskiljanlegar orðasagnir með fornafni
Þegar andlagið er fornafn (it, them, him, her, me, us, you) verður það að standa á milli sagnar og agnar. Á íslensku er það eins í „fletta því upp“ – en þegar íslenska sögnin er eitt orð („skila“, „vekja“) kemur fornafnið á eftir henni, og þá þarftu að gæta þín.
4Óaðskiljanlegar orðasagnir
Í þessum sögnum virkar ögnin eins og forsetning: andlagið, bæði nafnorð og fornafn, kemur alltaf á eftir henni. Í spurningum og tilvísunarsetningum verður ögnin eftir hjá sögninni. Á íslensku er hér oft forsetning („jafna sig eftir“, „rekast á“) eða sögn í einu orði („passa“).
5Orðasagnir í þremur hlutum
Sögn + ögn + forsetning. Allir þrír hlutarnir standa saman og andlagið kemur alltaf aftast. Á eftir look forward to kemur nafnorð eða -ing mynd (sjá B1-19).
6Ein orðasögn, tvær tegundir
Sumar orðasagnir eru án andlags í einni merkingu og aðskiljanlegar í annarri. Athugaðu merkinguna áður en þú ákveður hvert andlagið fer.
7Orðasögn eða formleg sögn í einu orði?
Orðasagnir eru dæmigerðar í samtölum, skilaboðum til vina og óformlegum texta. Formlegur texti velur oft sögn í einu orði með svipaða merkingu. Hvort tveggja er rétt enska; valið fer eftir stílnum.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Kennararnir frestuðu henni“ → put off it. Margar enskar orðasagnir eru ein sögn á íslensku: „fresta“, „hafna“, „skila“, „sækja“, „vekja“. Á íslensku kemur fornafnið beint á eftir sögninni, og þá fylgir það auðveldlega á eftir allri orðasögninni á ensku. En þegar orðasögnin er aðskiljanleg fer fornafnið í miðjuna: put it off, turn it down, give them back.
2. „Hún kom með góða hugmynd“ → came with an idea. Á íslensku „komum við með“ hugmynd, tillögu eða lausn. Bein þýðing gefur came with, sem merkir á ensku að einhver hafi komið í fylgd með einhverjum. Að fá hugmynd eða finna lausn er come up with.
3. „Ég hlakka til að sjá…“ → looking forward to see. Á íslensku segjum við „hlakka til að“ + nafnhátt: „Ég hlakka til að hitta þig“. „Til að“ minnir á to + grunnmynd. En í look forward to er to forsetning, og á eftir henni kemur nafnorð eða -ing mynd.
Ekki rugla saman
Ögn og venjuleg forsetning – sama litla orðið getur verið ögn (hluti af sögninni) eða forsetning (hluti af staðarlið). Prófið: má setja fornafnið í miðjuna?
get up og wake up – get up (fara á fætur) hefur ekkert andlag. Wake up getur verið án andlags (I woke up) eða aðskiljanleg (Wake me up). Á íslensku eru það tvær sagnir: „vakna“ og „vekja“.
Hvað agnirnar merkja – þessi kennslustund fjallar um orðaröð. Um merkingu agna eins og up, down, out, off sjá B2-25; um orð sem fara saman sjá T-03.
Stafsetning og framburður
- Í flestum orðasögnum ber ögnin aðaláhersluna: give up, turn it off, set off. Leggðu ekki of mikla áherslu á sögnina – í enskri orðasögn heyrist seinni hlutinn skýrar.
- Í sögnum í þremur hlutum er áherslan venjulega á ögninni: look forward to, run out of, put up with. Síðasta forsetningin er veik: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. /ə/ er stutt og slakt.
- Fornafnið í miðjunni er áherslulaust og stutt: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. /ʌ/ í up er nýtt hljóð: stutt og opið, ekki íslenskt u.
- with /wɪð/: í /w/ rúnnarðu varirnar án þess að tennurnar snerti vörina – þetta er ekki íslenskt v. /ð/ í lokin er eins og ð í „með“ – hér hjálpar íslenskan þér.
- Nafnorð sem eru mynduð úr orðasögnum eru skrifuð í einu orði eða með bandstriki, og áherslan er á fyrri hlutanum: a breakdown, a takeoff, a check-in. Sagnirnar eru tvö orð: to break down, to check in.
Gullna reglan
Spurðu: hefur orðasögnin andlag, og getur það færst? Í aðskiljanlegri sögn fer fornafnið í miðjuna (turn it off, give them back) – líka þegar íslenska sögnin er eitt orð („skila þeim“). Óaðskiljanlegar sagnir og sagnir í þremur hlutum hafa andlagið aftast (look after her, run out of it). Og mundu: „koma með hugmynd“ er come up with an idea.
Æfingar
A. Form
Raðaðu orðunum í rétta röð eða settu fornafn í stað nafnorðsins.
-
Raðaðu orðunum í rétta röð: off / please / it / turn
-
Raðaðu orðunum í rétta röð: after / she / them / looks
-
Raðaðu orðunum í rétta röð: out / we / sugar / of / ran
-
Settu fornafn í stað nafnorðsins: Turn down the music.
-
Settu fornafn í stað nafnorðsins: I came across this photo yesterday.
-
Settu fornafn í stað nafnorðsins: Can you put away the toys?
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Veldu formlegri sögnina fyrir skýrslu: We need to find out the cause. …
-
Veldu rétta svarið: "The plane took off." …
-
Veldu rétta svarið: She … after a year.
-
Veldu rétta svarið: In "The cat ran up the tree", up is a ….
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
I'll pick up you at the station.
-
Can you look my cat after this weekend?
-
I can't put up this noise.
-
Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Í samhengi
Fylltu í eyðurnar í samtalinu. Notaðu orðasögnina í svigunum í réttri mynd og í réttri röð.
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku.
-
Skrifaðu tvær setningar um morgunrútínuna þína með get up, put on eða turn off. Notaðu fornafn í annarri þeirra.
-
Skrifaðu eina setningu um einhvern sem þér kemur vel saman við og eina um eitthvað sem þú þolir ekki.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
B1-19 -ing mynd sem nafnorð á ensku: gerund sem frumlag og á eftir forsetningum I'm looking forward to (see) you next week.
-
A2-15 Give me the book eða give it to me? Sagnir með tveimur andlögum á ensku Veldu rétta svarið: Here's your book. I'll tomorrow.
-
B1-27 So that, in order to, because of og due to: tilgangur, ástæða og afleiðing á ensku I looked the word up ___ check the spelling. …
Svör
A. Form
- Please turn it off. / Turn it off, please.
- She looks after them.
- We ran out of sugar.
- Turn it down.
- I came across it yesterday.
- Can you put them away?
B. Merking
- discover
- intransitive
- gave it up
- preposition
C. Finndu villuna
- I'll pick you up at the station.
- Can you look after my cat this weekend?
- I can't put up with this noise.
- ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Í samhengi
- pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
- run out of
- throw it away
- looking after
- get on with
E. Spreyttu þig
- I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
- I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.
F. Blönduð upprifjun
- seeing
- give it to you
- to
