SlowingoMálfræði
B1 30 / 39

Phrasal verbs á ensku: orðaröðin – turn it off, look after her

Phrasal Verbs: The Grammar

Á þessari síðu
  1. Markmið
  2. Aðalatriðið
  3. Íslenska og enska
  4. Form
  5. Notkun
  6. Algengar villur
  7. Gildrur fyrir íslenskumælandi
  8. Ekki rugla saman
  9. Stafsetning og framburður
  10. Gullna reglan
  11. Æfingar

Markmið

Eftir þessa kennslustund geturðu þekkt fjórar tegundir orðasagna (phrasal verbs), sett andlagið – sérstaklega fornafn – á réttan stað, notað orðasagnir í þremur hlutum (look forward to, run out of) og valið á milli orðasagnar og formlegrar sagnar í einu orði.

Aðalatriðið

Orðasögn (phrasal verb) er sögn + lítið orð sem kallast ögn (particle: up, off, out, on, down, back, away, over…). Saman mynda þau eina merkingu: give up = gefast upp, hætta; find out = komast að. Stundum er merkingin bókstafleg (sit down, go out), en oft ekki (put up with = þola). Algengustu orðasagnirnar kynntistu í A2-34.

Þessi kennslustund fjallar um hinn erfiða hlutann: orðaröðina. Hugsaðu þér orðasögnina sem samloku. Sögnin er efri brauðsneiðin og ögnin sú neðri. Stóra spurningin er: hvert fer andlagið? Sumar orðasagnir hafa ekkert andlag. Sumar geta opnast eins og samloka – andlagið er áleggið í miðjunni – eða andlagið kemur á eftir samlokunni. Sumar eru lokaðar og opnast ekki, svo andlagið kemur alltaf á eftir. Og ein regla breytist aldrei: þegar andlag aðskiljanlegrar sagnar er fornafn (it, them, her) fer það alltaf í miðjuna – turn it off, aldrei turn off it.

Íslenska og enska

Góðu fréttirnar: íslenskan hefur líka margar sagnir með ögn – „taka upp“, „fletta upp“, „brjóta niður“, „gefa burt“ – og andlagið hagar sér oft alveg eins og í ensku: „Hún tók upp kassana“ eða „Hún tók kassana upp“, og með fornafni „Hún tók þá upp“. „Ég fletti því upp“ er I'll look it up. Hér er þetta eins: fornafnið er í miðjunni.

Munurinn liggur á þremur stöðum. Í fyrsta lagi eru margar enskar orðasagnir ein sögn á íslensku: „sækja“ (pick up), „skila“ (give back), „vekja“ (wake up), „hafna“ (turn down), „fresta“ (put off). Á íslensku kemur fornafnið einfaldlega á eftir sögninni – „Ég skila þeim á morgun“ – og þá vill það lenda aftast á ensku líka: give back them. Á ensku fer það í miðjuna: give them back. (Um „slökktu á því“ → turn it off sjá A2-34.) Í öðru lagi passa forsetningar og agnir ekki alltaf saman: „koma með hugmynd“ er come up with an idea, og „hlakka til“ er look forward to. Í þriðja lagi er hluturinn sjálfur oft frumlag á íslensku („Kaffið er búið“), en á ensku er það manneskjan: We've run out of coffee.

ÍslenskaEnskaHvað er ólíkt?
Ég ætla að fletta því upp.I'll look it up.fornafnið í miðjunni – hér er þetta eins
Vinsamlegast fylltu út þetta eyðublað.Please fill in this form.ögn + andlag – hér er þetta eins
Bíllinn okkar bilaði á hraðbrautinni.Our car broke down on the motorway.ein sögn á íslensku; ekkert andlag
Hún sótti krakkana í skólann.She picked up the kids from school.„sækja“ → pick up; fornafn: picked them up
Hver passar hundinn?Who's looking after the dog?óaðskiljanleg: andlagið á eftir
Kaffið er búið enn einu sinni.We've run out of coffee again.á íslensku er kaffið frumlag; á ensku we + run out of
Ég hlakka til frísins.I'm looking forward to the holidays.þriggja hluta sögn; á eftir to kemur nafnorð eða -ing
Hún kom með frábæra hugmynd.She came up with a brilliant idea.„kom með“ → came up with, ekki came with
Fundinum hefur verið frestað.The meeting has been put off.„fresta“ → put off / postpone

Í stuttu máli: þegar íslenska sögnin hefur ögn („fletta því upp“) vísar íslenskan þér oft rétta leið. Varastu ensku orðasagnirnar sem eru ein sögn á íslensku („skila þeim“, „sækja hana“): á ensku fer fornafnið samt í miðjuna – give them back, pick her up.

Form

Fjórar tegundir

TegundAndlag?MynsturDæmi
1. án andlagsekkert andlagsögn + ögnget up, break down, grow up, set off
2. aðskiljanlegandlagsögn + andlag + ögn eða sögn + ögn + nafnorðturn the TV off / turn off the TV
3. óaðskiljanlegandlagsögn + ögn + andlaglook after her, get over it, run into him
4. þriggja hlutaandlagsögn + ögn + forsetning + andlaglook forward to it, run out of milk

Sögn með andlagi er áhrifssögn (transitive), sögn án andlags áhrifslaus sögn (intransitive).

Aðskiljanlegar sagnir: hvert fer andlagið

AndlagÍ miðjunniAftast
stutt nafnorðTurn the lights off. ✅Turn off the lights. ✅
fornafnTurn them off. ✅❌ Turn off them.
langur nafnliðurhægt, en erfitt að fylgjaTurn off all the lights in the house. ✅

Óaðskiljanlegar sagnir og sagnir í þremur hlutum: andlagið alltaf aftast

SögnNafnorð sem andlagFornafn sem andlag
look afterShe looks after her grandmother.She looks after her.
get overHe got over the flu quickly.He got over it quickly.
get on withI get on with my colleagues.I get on with them.
put up withI can't put up with this noise.I can't put up with it.

Hvernig orðabókin sýnir tegundina (sb = somebody, einhver; sth = something, eitthvað)

Í orðabókinniHvað það segir
turn sth off / turn off sthaðskiljanleg: andlagið getur verið í miðjunni eða aftast
look after sb/sthóaðskiljanleg: andlagið kemur aðeins á eftir ögninni
get upán andlags
run out of sthþriggja hluta: andlagið kemur aftast

Notkun

1Orðasögn án andlags

Þessar orðasagnir eru heilar án andlags. Á eftir ögninni kemur í mesta lagi tíma- eða staðarliður.

What time do you usually get up?
Hvenær ferðu yfirleitt á fætur?
ekkert andlag
Our car broke down on the motorway.
Bíllinn okkar bilaði á hraðbrautinni.
motorway (UK), highway (US)
I grew up in a small fishing town.
Ég ólst upp í litlu sjávarþorpi.
grow up: ekkert andlag
We set off before sunrise to avoid the heat.
Við lögðum af stað fyrir sólarupprás til að forðast hitann.
set off = leggja af stað

2Aðskiljanlegar orðasagnir með nafnorði

Nafnorð sem andlag geturðu yfirleitt sett í miðjuna eða aftast. Langt andlag seturðu aftast svo að hlustandinn geti fylgt.

Can you turn the heating down?
Geturðu lækkað hitann?
líka: turn down the heating
Please fill in this form.
Vinsamlegast fylltu út þetta eyðublað.
líka: fill this form in
She picked up the kids from school.
Hún sótti krakkana í skólann.
„sótti“ → picked up; líka: picked the kids up
I need to give back all the books I borrowed last term.
Ég þarf að skila öllum bókunum sem ég fékk lánaðar á síðustu önn.
langt andlag aftast

3Aðskiljanlegar orðasagnir með fornafni

Þegar andlagið er fornafn (it, them, him, her, me, us, you) verður það að standa á milli sagnar og agnar. Á íslensku er það eins í „fletta því upp“ – en þegar íslenska sögnin er eitt orð („skila“, „vekja“) kemur fornafnið á eftir henni, og þá þarftu að gæta þín.

I don't know this word, so I'll look it up.
Ég þekki ekki þetta orð, svo ég ætla að fletta því upp.
fornafnið í miðjunni, eins og „fletta því upp“
Your shoes are wet. Take them off.
Skórnir þínir eru blautir. Farðu úr þeim.
take them off
If you don't need the old sofa, why don't you give it away?
Ef þú þarft ekki gamla sófann, af hverju gefurðu hann ekki?
give it away
He called me back an hour later.
Hann hringdi aftur í mig klukkutíma síðar.
called me back
Can you wake me up at seven?
Geturðu vakið mig klukkan sjö?
„vekja mig“ → wake me up, ekki wake up me

4Óaðskiljanlegar orðasagnir

Í þessum sögnum virkar ögnin eins og forsetning: andlagið, bæði nafnorð og fornafn, kemur alltaf á eftir henni. Í spurningum og tilvísunarsetningum verður ögnin eftir hjá sögninni. Á íslensku er hér oft forsetning („jafna sig eftir“, „rekast á“) eða sögn í einu orði („passa“).

Who's looking after the dog while you're away?
Hver passar hundinn á meðan þú ert í burtu?
„passa hundinn“ → look after the dog
It took her months to get over the break-up.
Það tók hana marga mánuði að jafna sig eftir sambandsslitin.
„jafna sig eftir“ → get over
I ran into an old friend at the airport.
Ég rakst á gamlan vin á flugvellinum.
„rakst á“ → ran into
Don't worry about the complaint. I'll deal with it.
Ekki hafa áhyggjur af kvörtuninni. Ég sé um hana.
deal with it, ekki deal it with
What are you looking for?
Að hverju ertu að leita?
ögnin verður eftir aftast hjá sögninni

5Orðasagnir í þremur hlutum

Sögn + ögn + forsetning. Allir þrír hlutarnir standa saman og andlagið kemur alltaf aftast. Á eftir look forward to kemur nafnorð eða -ing mynd (sjá B1-19).

We've run out of coffee again.
Kaffið er búið enn einu sinni.
á íslensku er kaffið frumlag, á ensku we
I'm really looking forward to the holidays.
Ég hlakka mikið til frísins.
„hlakka til“ → look forward to + nafnorð
Do you get on with your neighbours?
Kemur þér vel saman við nágrannana?
„koma vel saman við“ → get on with
I can't put up with his rude comments any more.
Ég þoli ekki lengur dónalegar athugasemdir hans.
„þola“ → put up with
She came up with a brilliant idea for the campaign.
Hún kom með frábæra hugmynd fyrir herferðina.
„kom með“ → came up with

6Ein orðasögn, tvær tegundir

Sumar orðasagnir eru án andlags í einni merkingu og aðskiljanlegar í annarri. Athugaðu merkinguna áður en þú ákveður hvert andlagið fer.

The plane took off on time.
Flugvélin fór í loftið á réttum tíma.
án andlags: fór í loftið
Take off your jacket if you're hot.
Farðu úr jakkanum ef þér er heitt.
aðskiljanleg: fara úr
The lift broke down again.
Lyftan bilaði aftur.
án andlags: hætti að virka; US: elevator
The firefighters broke the door down.
Slökkviliðsmennirnir brutu dyrnar niður.
aðskiljanleg: brjóta niður

7Orðasögn eða formleg sögn í einu orði?

Orðasagnir eru dæmigerðar í samtölum, skilaboðum til vina og óformlegum texta. Formlegur texti velur oft sögn í einu orði með svipaða merkingu. Hvort tveggja er rétt enska; valið fer eftir stílnum.

Can you find out what time the shop opens?
Geturðu komist að því hvenær búðin opnar?
formlegt: discover
The meeting has been put off until Friday.
Fundinum hefur verið frestað til föstudags.
formlegt: postponed
The committee has postponed the decision.
Nefndin hefur frestað ákvörðuninni.
formlegt
She turned down the job offer.
Hún hafnaði atvinnutilboðinu.
formlegt: rejected / declined
Prices have gone up again.
Verð hefur hækkað aftur.
formlegt: increased

Algengar villur

❌I took off it.
✅I took it off.
Fornafnið fer í miðjuna.
❌Can you pick up me at six?
✅Can you pick me up at six?
Fornafnið fer í miðjuna.
❌She looks her little brother after.
✅She looks after her little brother.
look after er óaðskiljanleg: andlagið kemur á eftir after.
❌We've run out milk.
✅We've run out of milk.
Þriggja hluta sögn: of má ekki vanta.
❌She came up a great idea.
✅She came up with a great idea.
Þriggja hluta sögn: come up with.
❌My car broke down it.
✅My car broke down.
break down (bila) hefur ekkert andlag.
❌Please wake up me at seven.
✅Please wake me up at seven.
Fornafnið fer í miðjuna.
⚠️I gave all the old clothes that didn't fit me any more away.
✅I gave away all the old clothes that didn't fit me any more.
Málfræðilega rétt, en langt andlag er miklu auðveldara að fylgja þegar það stendur aftast.

Gildrur fyrir íslenskumælandi

1. „Kennararnir frestuðu henni“ → put off it. Margar enskar orðasagnir eru ein sögn á íslensku: „fresta“, „hafna“, „skila“, „sækja“, „vekja“. Á íslensku kemur fornafnið beint á eftir sögninni, og þá fylgir það auðveldlega á eftir allri orðasögninni á ensku. En þegar orðasögnin er aðskiljanleg fer fornafnið í miðjuna: put it off, turn it down, give them back.

❌Our class trip to Thorsmork was planned for Saturday, but the forecast was so bad that the teachers decided to put off it until next week.
✅Our class trip to Thorsmork was planned for Saturday, but the forecast was so bad that the teachers decided to put it off until next week.
„fresta henni“ → put it off
❌The fish company in Grindavik offered Katrin a summer job, but she turned down it because she wanted to work with horses.
✅The fish company in Grindavik offered Katrin a summer job, but she turned it down because she wanted to work with horses.
„hafnaði því“ → turned it down

2. „Hún kom með góða hugmynd“ → came with an idea. Á íslensku „komum við með“ hugmynd, tillögu eða lausn. Bein þýðing gefur came with, sem merkir á ensku að einhver hafi komið í fylgd með einhverjum. Að fá hugmynd eða finna lausn er come up with.

❌At the class meeting in Hafnarfjordur, Elin came with a great idea for raising money for our graduation trip.
✅At the class meeting in Hafnarfjordur, Elin came up with a great idea for raising money for our graduation trip.
„kom með hugmynd“ → came up with
❌Nobody knew how to get the van out of the snow until Bjorn came with the idea of using the car mats under the wheels.
✅Nobody knew how to get the van out of the snow until Bjorn came up with the idea of using the car mats under the wheels.
lausn → come up with

3. „Ég hlakka til að sjá…“ → looking forward to see. Á íslensku segjum við „hlakka til að“ + nafnhátt: „Ég hlakka til að hitta þig“. „Til að“ minnir á to + grunnmynd. En í look forward to er to forsetning, og á eftir henni kemur nafnorð eða -ing mynd.

❌My little sister has been looking forward to go on the puffin boat trip around Vestmannaeyjar ever since Christmas.
✅My little sister has been looking forward to going on the puffin boat trip around Vestmannaeyjar ever since Christmas.
look forward to + -ing

Ekki rugla saman

Ögn og venjuleg forsetning – sama litla orðið getur verið ögn (hluti af sögninni) eða forsetning (hluti af staðarlið). Prófið: má setja fornafnið í miðjuna?

She looked up the word in the dictionary.
Hún fletti orðinu upp í orðabókinni.
orðasögn: she looked it up
She looked up the chimney.
Hún leit upp í strompinn.
forsetning + staður: hér er ekki hægt að segja „she looked it up“

get up og wake up – get up (fara á fætur) hefur ekkert andlag. Wake up getur verið án andlags (I woke up) eða aðskiljanleg (Wake me up). Á íslensku eru það tvær sagnir: „vakna“ og „vekja“.

I woke up at six but didn't get up until seven.
Ég vaknaði klukkan sex en fór ekki á fætur fyrr en klukkan sjö.
vakna og fara á fætur eru ólíkir hlutir
The noise woke the baby up.
Hávaðinn vakti barnið.
„vekja“ → aðskiljanleg: andlagið í miðjunni

Hvað agnirnar merkja – þessi kennslustund fjallar um orðaröð. Um merkingu agna eins og up, down, out, off sjá B2-25; um orð sem fara saman sjá T-03.

Stafsetning og framburður

  • Í flestum orðasögnum ber ögnin aðaláhersluna: give up, turn it off, set off. Leggðu ekki of mikla áherslu á sögnina – í enskri orðasögn heyrist seinni hlutinn skýrar.
  • Í sögnum í þremur hlutum er áherslan venjulega á ögninni: look forward to, run out of, put up with. Síðasta forsetningin er veik: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. /ə/ er stutt og slakt.
  • Fornafnið í miðjunni er áherslulaust og stutt: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. /ʌ/ í up er nýtt hljóð: stutt og opið, ekki íslenskt u.
  • with /wɪð/: í /w/ rúnnarðu varirnar án þess að tennurnar snerti vörina – þetta er ekki íslenskt v. /ð/ í lokin er eins og ð í „með“ – hér hjálpar íslenskan þér.
  • Nafnorð sem eru mynduð úr orðasögnum eru skrifuð í einu orði eða með bandstriki, og áherslan er á fyrri hlutanum: a breakdown, a takeoff, a check-in. Sagnirnar eru tvö orð: to break down, to check in.

Gullna reglan

Spurðu: hefur orðasögnin andlag, og getur það færst? Í aðskiljanlegri sögn fer fornafnið í miðjuna (turn it off, give them back) – líka þegar íslenska sögnin er eitt orð („skila þeim“). Óaðskiljanlegar sagnir og sagnir í þremur hlutum hafa andlagið aftast (look after her, run out of it). Og mundu: „koma með hugmynd“ er come up with an idea.

Æfingar

A. Form

Raðaðu orðunum í rétta röð eða settu fornafn í stað nafnorðsins.

  1. Raðaðu orðunum í rétta röð: off / please / it / turn
  2. Raðaðu orðunum í rétta röð: after / she / them / looks
  3. Raðaðu orðunum í rétta röð: out / we / sugar / of / ran
  4. Settu fornafn í stað nafnorðsins: Turn down the music.
  5. Settu fornafn í stað nafnorðsins: I came across this photo yesterday.
  6. Settu fornafn í stað nafnorðsins: Can you put away the toys?

B. Merking

Veldu rétta svarið.

  1. Veldu formlegri sögnina fyrir skýrslu: We need to find out the cause. …
  2. Veldu rétta svarið: "The plane took off." …
  3. Veldu rétta svarið: She … after a year.
  4. Veldu rétta svarið: In "The cat ran up the tree", up is a ….

C. Finndu villuna

Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.

  1. I'll pick up you at the station.
  2. Can you look my cat after this weekend?
  3. I can't put up this noise.
  4. Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Í samhengi

Fylltu í eyðurnar í samtalinu. Notaðu orðasögnina í svigunum í réttri mynd og í réttri röð.

Moving day
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)

E. Spreyttu þig

Skrifaðu á ensku.

  1. Skrifaðu tvær setningar um morgunrútínuna þína með get up, put on eða turn off. Notaðu fornafn í annarri þeirra.
  2. Skrifaðu eina setningu um einhvern sem þér kemur vel saman við og eina um eitthvað sem þú þolir ekki.

F. Blönduð upprifjun

Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.

  1. B1-19 -ing mynd sem nafnorð á ensku: gerund sem frumlag og á eftir forsetningum
    I'm looking forward to (see) you next week.
  2. A2-15 Give me the book eða give it to me? Sagnir með tveimur andlögum á ensku
    Veldu rétta svarið: Here's your book. I'll tomorrow.
  3. B1-27 So that, in order to, because of og due to: tilgangur, ástæða og afleiðing á ensku
    I looked the word up ___ check the spelling. …
Svör

A. Form

  1. Please turn it off. / Turn it off, please.
  2. She looks after them.
  3. We ran out of sugar.
  4. Turn it down.
  5. I came across it yesterday.
  6. Can you put them away?

B. Merking

  1. discover
  2. intransitive
  3. gave it up
  4. preposition

C. Finndu villuna

  1. I'll pick you up at the station.
  2. Can you look after my cat this weekend?
  3. I can't put up with this noise.
  4. ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Í samhengi

  1. pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
  2. run out of
  3. throw it away
  4. looking after
  5. get on with

E. Spreyttu þig

  1. I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
  2. I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.

F. Blönduð upprifjun

  1. seeing
  2. give it to you
  3. to
Android appLærðu á ferðinni Google Play