Still, yet, already, even, only қазақша: үстеулер сөйлемнің қай жерінде тұрады?
Still, Yet, Even, Only, Also: Adverb Position
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз still, already, also, even, only және no longer сияқты қысқа үстеулерді сөйлемнің ортасына қоя аласыз, still, yet және already сөздерінің арасынан таңдау жасай аласыз, бір нәрсенің тоқтағанын айта аласыз (not… any more, no longer), сондай-ақ even мен only арқылы өзіңіз меңзеп тұрған сөзді нақты көрсете аласыз.
Негізгі идея
Ағылшын тіліндегі көп қысқа үстеулер бір ерекше орында отырғанды ұнатады: сөйлемнің ортаңғы орнында. Бұл орынды always, usually, never сөздерінен білесіз (A1-15). Ол:
- негізгі етістіктің алдында: She still lives with her parents.
- be етістігінен кейін: She's still at work.
- бірінші көмекші немесе модаль етістіктен кейін: I've already eaten. You can also pay by card.
Бір нәрсе ешқашан болмайды: үстеу етістік пен оның толықтауышының арасында тұрмайды. She also plays the piano деңіз, She plays also the piano емес.
Кейбір сөздер басқа орындарды ұнатады. Yet, too, as well және any more әдетте сөйлемнің соңында тұрады. Ал even мен only ерекше: олар нұсқағыш сияқты жұмыс істейді. Оларды жылжытсаңыз, басқа сөзді нұсқайсыз да, мағына өзгереді: Only I saw her (оны менен басқа ешкім көрмеді) және I saw only her (мен одан басқа ешкімді көрмедім).
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде етістік сөйлемнің соңында тұрады, ал үстеулер әдетте оның алдында келеді: «Әжем хаттарды әлі де қолмен жазады». Ағылшыншада үстеудің орны етістіктің түріне байланысты: негізгі етістіктің алдында, be етістігінен кейін немесе бірінші көмекші етістіктен кейін. Ең үлкен тұзақ — әлі сөзі. Ол екі ағылшын сөзінің жұмысын атқарады: «Ол әлі төсекте» (жағдай жалғасып жатыр → still) және «Сәлемдеме әлі келген жоқ» (күткен іс болмады → yet). Ағылшыншада yet тек болымсыз және сұраулы сөйлемде, көбіне сөйлемнің соңында тұрады. Already мағынасын қазақша «әлдеқашан», «қазірдің өзінде» немесе -ып қою көмекші етістігі береді: «жеп қойдым» = I've already eaten. Тоқтаған жағдай үшін енді + болымсыз етістік айтамыз: «Мадридте енді тұрмаймыз». Ағылшыншада any more етістіктің алдында емес, сөйлемнің соңында тұрады. Тіпті … да / де — even, ал да / де — also / too. Жақсы жаңалық: тек пен ғана да ағылшынның only сөзі сияқты, өзі нұсқап тұрған сөзге жақын тұрады: «Тек Мария ғана шай ішеді» мен «Мария тек шай ішеді» әртүрлі мағына береді.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Ол әлі төсекте. | жағдай жалғасып жатыр | He's still in bed. |
| Сәлемдеме әлі келген жоқ па? | күткен іс болмады | Has the parcel arrived yet? |
| Тамақ ішіп қойдым. | күткеннен ертерек | I've already eaten. |
| Мадридте енді тұрмаймыз. | жағдай тоқтады | We don't live in Madrid any more. |
| Тіпті әжемнің де смартфоны бар. | таңғаларлық | Even my grandmother has a smartphone. |
| Әпкеңді де шақырдым. | қосымша | I've also invited your sister. |
| Тек Мария ғана шай ішеді. | басқа ешкім емес | Only Maria drinks tea. |
Құрылым
Ортаңғы орын
| Сөйлемдегі етістік | Орны | Мысал |
|---|---|---|
| бір негізгі етістік | оның алдында | She still works here. / I also play tennis. |
| be (негізгі етістік) | одан кейін | He's already at the airport. / It's no longer open. |
| көмекші / модаль етістік + негізгі етістік | бірінші көмекші етістіктен кейін | I have already paid. / We can even stay longer. |
| болымсыз көмекші етістік + still | still оның алдында | I still haven't finished. |
Соңғы орын
| Сөз | Мысал |
|---|---|
| yet (болымсыз, сұраулы сөйлемдер) | Have you finished yet? / I haven't finished yet. |
| any more / any longer (болымсыз сөйлемдер) | She doesn't live here any more. |
| too / as well | I play tennis too. / I play tennis as well. |
| already (соңында да тұра алады) | Are you leaving already? |
Still, yet, already: мағынасы
| Сөз | Мағынасы | Әдеттегі сөйлем түрі |
|---|---|---|
| still | жағдай жалғасып жатыр, мүмкін күткеннен ұзағырақ | болымды, сұраулы; таңданыс не шыдамсыздық үшін болымсыз көмекші етістіктің алдында |
| yet | күткен нәрсе осы уақытқа дейін болған жоқ | болымсыз, сұраулы |
| already | бір нәрсе күткеннен ертерек болды | болымды (сұрақта: таңданыс) |
| not… any more / any longer | жағдай тоқтады | болымсыз |
| no longer | жағдай тоқтады (ресмирек) | етістік болымды |
Any more көбіне бірге anymore деп жазылады, әсіресе АҚШ ағылшынында.
Қолданылуы
1Ортаңғы орын ережесі
Still, already, also, even, just, only және no longer сияқты қысқа үстеулер негізгі етістіктің алдында, be етістігінен кейін немесе бірінші көмекші етістіктен кейін тұрады. Олар етістік пен толықтауыштың арасына кірмейді. Жиілік үстеулері (A1-15) де осы орында отырады, оның ішінде rarely және оның ресмирек жұбы seldom.
2still, yet және already
Still = бір нәрсе жалғасып жатыр. Yet = бір нәрсені күтеміз, бірақ ол осы уақытқа дейін болған жоқ; ол әдетте болымсыз және сұраулы сөйлемдердің соңында тұрады (ресми ағылшыншада I haven't yet decided деп те айтылады). Already = күткеннен ертерек. Болымсыз көмекші етістіктің алдындағы still таңданысты немесе шыдамсыздықты көрсетеді. Present Perfect шағымен already және yet туралы A2-17 қараңыз.
3not… any more, not… any longer, no longer
Бұлар бір жағдайдың тоқтағанын білдіреді. Not… any more мен not… any longer болымсыз сөйлемнің соңында тұрады. No longer ресмирек; ол ортаңғы орында тұрады, ал етістік болымды болады.
4even — таңғаларлық нәрсе
Even бір нәрсенің таңғаларлық немесе күткеннен көп екенін көрсетеді. Ортаңғы орында ол әдетте етістікке немесе одан кейінгі сөзге назар аударады; бастауыштың немесе басқа сөздің алдында сол сөзді нұсқайды. Not even / didn't even = күткен осы кішкентай нәрсе де болмады.
5only — нұсқағышты жылжыту
Only өзі назар аударатын сөзді нұсқайды, ал оның орны өзгерсе, мағына да өзгереді. Жазуда only сөзін меңзеп тұрған сөздің дәл алдына қойыңыз. Ауызша сөйлеуде only әдетте ортаңғы орында тұрады, ал назарды екпін көрсетеді.
6also, too, as well
Also ортаңғы орында тұрады. Too мен as well сөйлемнің соңында тұрады және ауызша сөйлеуде жиірек кездеседі. A1-29 қараңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Әлі» → yet. «Әлі» сөзі still мағынасында да («әлі ұйықтап жатыр»), yet мағынасында да («әлі келген жоқ») айтылады. Ағылшыншада жалғасып жатқан жағдай үшін still керек; yet тек болымсыз және сұраулы сөйлемдерде, көбіне соңында тұрады.
2. «Енді … -майды» → any more етістіктің алдында. Қазақшада «енді» етістіктің алдында тұрады: «Мадина енді банкте істемейді». Ағылшыншада any more / any longer сөйлемнің соңына барады, ал ортаңғы орын үшін no longer бар.
3. «Енді ешқашан … -маймын» → no longer + болымсыз етістік. Қазақшада «енді» мен болымсыз етістік бірге келеді, сондықтан no longer сөзінен кейін де етістікті болымсыз етіп жіберу оңай. No longer онсыз да болымсыз: етістік болымды болады.
4. «Тіпті … -мады» → even didn't. Қазақшада «тіпті» болымсыз етістіктің алдында тұрады, сондықтан ағылшыншада да even сөзін didn't алдына қою оңай. Табиғи тәртіп: көмекші етістік, сосын even: didn't even.
Шатастырмаңыз
still және yet — Екеуі де «осы уақытқа дейін» туралы. Still жағдайдың жалғасып жатқанын айтады; yet күткен нәрсенің болмағанын айтады. Still + болымсыз етістік шыдамсыздау естіледі. Қазақшада екеуі де «әлі».
Only I… және I only… — Only сөзін жылжытсаңыз, мағына өзгереді. Қазақшада да «тек» нұсқап тұрған сөзінің жанында тұрады.
already және all ready — Already = күткеннен ертерек; all ready = толығымен дайын (all + сын есім).
Only, even және also сөздерінің ресми жазудағы қолданысы туралы C2-06 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- already — бір сөз, бір l әрпімен жазылады; all ready — екі сөз.
- any more (екі сөз) британ ағылшынында қалыпты; anymore (бір сөз) АҚШ ағылшынында әдеттегі жазылуы. Екеуі де дұрыс.
- yet /jet/: басындағы /j/ дыбысы қазақтың й дыбысына жақын, yes сөзі сияқты басталады. Соңғы /t/ анық айтылады.
- even /ˈiːvn/: екпін бірінші буынға түседі, /iː/ созылыңқы. Қазақ тілінде дауыстылардың ұзақ-қысқалығы мағынаны ажыратпайды, сондықтан оны әдейі созыңыз. Екінші буында дауысты жоқ дерлік: /vn/.
- only /ˈəʊnli/ (UK), /ˈoʊnli/ (US): бірінші дыбыс — қос дауысты /əʊ/, жай о емес. Екпін бірінші буынға түседі.
- Ауызша сөйлеуде only немесе even нұсқап тұрған сөз екпінмен айтылады: I only had a ticket / Even my grandmother has one.
Алтын ереже
Қысқа үстеулерді ортаңғы орынға қойыңыз: негізгі етістіктің алдына, be етістігінен кейін, бірінші көмекші етістіктен кейін, ешқашан етістік пен толықтауыштың арасына емес. Yet, any more, too және as well әдетте соңында тұрады. Only мен even сөздерін, әсіресе жазуда, нұсқағыңыз келген сөздің жанына қойыңыз. Есте сақтаңыз: «әлі» жалғасып жатса → still; «әлі … -ған жоқ» → not… yet.
Жаттығулар
A. Құрылым
Берілген сөзді сөйлемге қойыңыз немесе сөйлемді берілген сөзбен қайта жазыңыз.
-
still сөзін сөйлемге қойыңыз: She lives in the same flat.flat (UK) = apartment (US)
-
already сөзін сөйлемге қойыңыз: I've booked the tickets.
-
also сөзін сөйлемге қойыңыз: He can play the guitar.
-
still сөзін сөйлемге қойыңыз: They haven't replied.
-
no longer арқылы қайта жазыңыз: She doesn't work here any more.
-
any more арқылы қайта жазыңыз: The café is no longer open.
B. Мағына
Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Have you sent the email …?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: It's midnight and the neighbours are … having a party.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: "Lunch?" "No, thanks. I've … eaten."
-
Қай сөйлем «басқа ешкім келмеді» дегенді білдіреді?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: He didn't … say thank you.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
I like also jazz.
-
I don't work there no longer.
-
My parents still haven't sold their old car.
-
Is the bus yet here?
D. Мәтін ішінде
Сөздер: still, any more, yet, already, too, even (бір сөзді бірнеше рет қолдануға болады)
Ben: Do you 16 live in that flat near the station?
Ella: No, I don't live there 17. I moved in March.
Ben: Oh! Have you unpacked everything 18?
Ella: Not really. I've 19 got boxes everywhere. But I've 20 painted the kitchen — and I only moved in two weeks ago! And I've bought a new sofa 21.
Ben: Wow, you've been busy. I haven't 22 painted my bedroom yet, and I moved two years ago!
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өміріңіз туралы екі сөйлем жазыңыз: әлі күнге дейін істейтін бір ісіңіз және енді істемейтін бір ісіңіз туралы.
-
Таңғаларлық бір нәрсе туралы even арқылы бір сөйлем жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны never сөзін сөйлемге қойыңыз: She is late for work.
-
A2-17 Present Perfect: just, already, yet қазақша: «жаңа ғана», «әлдеқашан», «әлі» I haven't finished my homework ___. …
-
A2-19 Present Perfect пе, Past Simple ме? Айырмашылығы оңай тілмен I (see) that film last week.
Жауаптар
A. Құрылым
- She still lives in the same flat.
- I've already booked the tickets. / I've booked the tickets already.
- He can also play the guitar.
- They still haven't replied.
- She no longer works here.
- The café isn't open any more. / The café is not open any more. / The café isn't open anymore.
B. Мағына
- yet
- still
- already
- Only Tom came to the party.
- even
C. Қатені табыңыз
- I also like jazz. / I like jazz too. / I like jazz as well.
- I don't work there any longer. / I don't work there any more. / I no longer work there.
- ✓ My parents still haven't sold their old car.
- Is the bus here yet? / Is the bus still here? / Is the bus here already?
D. Мәтін ішінде
- still
- any more / anymore / any longer
- yet / already
- still
- already / even
- too / as well
- even
E. Сіздің кезегіңіз
- I still play football on Sundays. I don't eat meat any more.
- My dog is very clever — he can even open the fridge.
F. Аралас қайталау
- She is never late for work.
- yet
- saw
