Phrasal verbs кыргызча: turn it off, look after her, run out of – сөз тартиби
Phrasal Verbs: The Grammar
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз phrasal verb этиштеринин төрт түрүн тааный аласыз, зат атоочторду жана ат атоочторду туура жерге коё аласыз (turn it off, look after her, run out of milk), сөздүктөгү жазуудан этиштин түрүн биле аласыз жана phrasal verb менен расмийрээк бир сөздүү этиштин ортосунда тандай аласыз.
Негизги ой
Phrasal verb – этиш + бөлүкчө (particle) деп аталган кичинекей сөз (up, off, out, on, down, back, away, over…). Экөө бирге бир маанини түзөт: give up = аракетти токтотуу, find out = билип алуу. Кээде мааниси түз (sit down, go out); көп учурда андай эмес (put up with = чыдоо). Эң көп колдонулгандары менен A2-34 сабагында тааныштыңыз.
Бул сабак экинчи кыйын бөлүк жөнүндө: сөз тартиби. Phrasal verb этишин сэндвич катары элестетиңиз. Этиш – нандын үстүңкү тилими, бөлүкчө – астыңкы тилими. Негизги суроо: толуктооч кайда турат? Кээ бир phrasal verb этиштеринин толуктоочу такыр жок. Кээ бирлери сэндвичтей ачыла алат: толуктооч ортодо, ичиндеги толтурма болот, же сэндвичтен кийин турат. Кээ бирлери жабык, ачылбайт, ошондуктан толуктооч дайыма алардан кийин келет. Ал эми бир эреже эч качан өзгөрбөйт: ажыратылуучу этиште ат атооч толуктооч (it, them, her) дайыма ортодо турат – turn it off, эч качан turn off it эмес.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде да эки этиш бирге бир маанини берген түзүлүштөр көп: «өчүрүп кой», «кийип ал», «билип ал», «бузулуп калды», «ойлоп тап». Бул жагынан phrasal verb сизге жат эмес: эки бөлүк бир маани. Айырма сөз тартибинде. Кыргызча толуктооч адатта этиштин алдында турат: «Жарыкты өчүрүп кой», «Аны өчүрүп кой». Англисчеде болсо толуктооч этиштен кийин келет, ал эми ажыратылуучу этиште ат атооч этиш менен бөлүкчөнүн ортосуна кирет: turn it off. Ошондой эле кыргызча этиш толуктоочту кандай жөндөмө менен алса, англисчеде ага туура келген предлог ошол бойдон калбайт: «майрамды күтөм» (табыш жөндөмө, предлог жок) → look forward to the holidays; «кофе түгөнүп калды» (ээ – кофе) → we've run out of coffee (ээ – биз). Акырында, кыргызча «билдим» «мурунтан билчүмүн» дегенди да, «жаңы билип алдым» дегенди да билдирет; англисчеде экинчиси find out.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Жарыкты өчүрүп кой. | Turn off the lights. / Turn the lights off. | кыргызча толуктооч алдыда; англисче эки орун тең туура |
| Аны өчүрүп кой. | Turn it off. | ат атооч → ортодо гана |
| Сен жокто итти ким карап турат? | Who's looking after the dog while you're away? | ажыратылбайт: толуктооч бөлүкчөдөн кийин |
| Кофе түгөнүп калды. | We've run out of coffee. | кыргызча ээ – кофе; англисче ээ – we, жана of керек |
| Майрамдарды чыдамсыздык менен күтүп жатам. | I'm looking forward to the holidays. | кыргызча предлог жок; англисче to милдеттүү |
| Анын сөздөрүнө чыдай албайм. | I can't put up with his comments. | «-га чыдоо» → үч бөлүк |
| Эртең менен саат жетиде турам. | I get up at seven. | Бул жерде да ушундай: толуктооч жок |
| Дүкөн качан ачыларын билип ал. | Find out what time the shop opens. | «билип алуу» (жаңы маалымат) → find out, know эмес |
Кыскасы: кыргызча толуктооч адатта этиштин алдында, англисчеде андан кийин; ажыратылуучу этиште ат атооч ортодо (turn it off); ажыратылбоочу жана үч бөлүктүү этиштерде толуктооч аягында, бардык бөлүктөрү менен (look forward to it, run out of it).
Түзүлүшү
Төрт түрү
| Түрү | Толуктооч | Үлгү | Мисалдар |
|---|---|---|---|
| 1. толуктоочсуз (intransitive) | жок | этиш + бөлүкчө | get up, break down, grow up, set off |
| 2. ажыратылуучу (separable) | бар | этиш + толуктооч + бөлүкчө же этиш + бөлүкчө + зат атооч | turn the TV off / turn off the TV |
| 3. ажыратылбоочу (inseparable) | бар | этиш + бөлүкчө + толуктооч | look after her, get over it, run into him |
| 4. үч бөлүктүү (three-part) | бар | этиш + бөлүкчө + предлог + толуктооч | look forward to it, run out of milk |
Толуктоочу бар этиш transitive, толуктоочу жок этиш intransitive деп аталат.
Ажыратылуучу этиштер: толуктооч кайда турат
| Толуктооч | Ортодо | Аягында |
|---|---|---|
| кыска зат атооч | Turn the lights off. ✅ | Turn off the lights. ✅ |
| ат атооч | Turn them off. ✅ | ❌ Turn off them. |
| узун зат атооч тизмеги | мүмкүн, бирок түшүнүү кыйын | Turn off all the lights in the house. ✅ |
Ажыратылбоочу жана үч бөлүктүү этиштер: толуктооч дайыма аягында
| Этиш | Зат атооч толуктооч | Ат атооч толуктооч |
|---|---|---|
| look after | She looks after her grandmother. | She looks after her. |
| get over | He got over the flu quickly. | He got over it quickly. |
| get on with | I get on with my colleagues. | I get on with them. |
| put up with | I can't put up with this noise. | I can't put up with it. |
Сөздүк түрүн кантип көрсөтөт (sb = somebody, бирөө; sth = something, бир нерсе)
| Сөздүктөгү жазуу | Эмнени билдирет |
|---|---|
| turn sth off / turn off sth | ажыратылуучу: толуктооч ортодо же аягында турушу мүмкүн |
| look after sb/sth | ажыратылбоочу: толуктооч бөлүкчөдөн кийин гана |
| get up | толуктоочсуз |
| run out of sth | үч бөлүктүү: толуктооч аягында |
Колдонулушу
1Толуктоочсуз phrasal verb этиштери
Бул этиштер толуктоочсуз эле толук. Бөлүкчөдөн кийин убакыт же орун гана келиши мүмкүн.
2Зат атооч менен ажыратылуучу этиштер
Толуктооч зат атооч болсо, аны адатта ортого да, аягына да коюуга болот. Толуктооч узун болсо, угуучу түшүнүшү үчүн аны аягына коюңуз.
3Ат атооч менен ажыратылуучу этиштер
Толуктооч ат атооч болсо (it, them, him, her, me, us, you), ал этиш менен бөлүкчөнүн ортосунда турушу шарт. Кыргызча ат атооч этиштин алдында турат («аны карап көрөйүн»), ошондуктан англисчеде аны аягына коюп коюу оңой.
4Ажыратылбоочу phrasal verb этиштери
Бул этиштерде бөлүкчө предлог сыяктуу иштейт: толуктооч, зат атооч болобу же ат атоочпу, дайыма андан кийин келет. Суроолордо жана аныктооч багыныңкы сүйлөмдөрдө бөлүкчө этиш менен бирге калат.
5Үч бөлүктүү phrasal verb этиштери
Этиш + бөлүкчө + предлог. Үч бөлүк тең бирге турат, толуктооч дайыма аягында. Look forward to сөзүнөн кийин зат атооч же -ing формасы келет (B1-19 караңыз).
6Бир phrasal verb, эки түр
Кээ бир phrasal verb этиштери бир маанисинде толуктоочсуз, башка маанисинде ажыратылуучу болот. Толуктоочту кайда коёрун чечүүдөн мурун маанисин текшериңиз.
7Phrasal verb же расмий бир сөздүү этиш?
Phrasal verb этиштери сүйлөшүүгө, досторго жазылган каттарга жана расмий эмес жазууга мүнөздүү. Расмий жазууда көбүнчө мааниси жакын бир сөздүү этиш тандалат. Экөө тең туура англисче; тандоо стилге жараша болот.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Ага кайра чалам» → call back him. Кыргызча ат атооч толуктооч этиштин алдында турат жана этиш өзү бөлүнбөйт: «ага кайра чалам», «аны өчүрүп кой». Англисчеде ат атоочту бүт этиштен кийин коюп коюу оңой. Ажыратылуучу этиште ат атооч этиш менен бөлүкчөнүн ортосунда турат.
2. «Сапарды чыдамсыздык менен күтөбүз» → look forward the trip. Кыргызча «күтүү» толуктоочту табыш жөндөмөсү менен түз алат: «сапарды күтөбүз», эч кандай жандооч жок. Ошондуктан үч бөлүктүү look forward to этишинин акыркы бөлүгүн түшүрүп коюу оңой. Үч бөлүктүн баары керек.
3. «Бизди карап турат» → looking us after. Ат атооч ортодо турат деген эрежени үйрөнгөндөн кийин, аны бардык phrasal verb этиштерине колдонуп коюу оңой, айрыкча кыргызча толуктооч этиштин алдында тургандыктан. Бирок look after, get over, deal with, run into ажыратылбайт: толуктооч, ат атооч болсо да, бөлүкчөдөн кийин келет.
4. «Кечээ билдим» → I knew. Кыргызча «билдим» «мурунтан билчүмүн» дегенди да, «жаңы билип алдым» дегенди да билдирет. Англисче knew – мурунтан билген нерсе; бир нерсени жаңы билип алсаңыз, found out колдонуңуз.
Чаташтырбаңыз
Бөлүкчө жана кадимки предлог – Бир эле кичинекей сөз бөлүкчө (этиштин бөлүгү) же предлог (орун тизмегинин бөлүгү) болушу мүмкүн. Текшерүү: ат атоочту ортого коюуга болобу?
get up жана wake up – Get up (төшөктөн туруу) толуктооч албайт. Wake up толуктоочсуз да (I woke up), ажыратылуучу да (Wake me up) боло алат. Кыргызча: «туруу» жана «ойгонуу / ойготуу».
Бөлүкчөлөрдүн мааниси – Бул сабак сөз тартиби жөнүндө. up, down, out, off жана башка бөлүкчөлөрдүн мааниси B2-25 сабагында; бирге колдонулган сөздөр T-03 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- Көпчүлүк phrasal verb этиштеринде негизги басым бөлүкчөгө түшөт: give up, turn it off, set off.
- Үч бөлүктүү этиштерде басым адатта бөлүкчөдө: look forward to, run out of, put up with. Акыркы предлог алсыз: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. of сөзүндөгү f /v/ болуп окулат.
- Ортодогу ат атооч басымсыз жана кыска: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. Сөздөр бир агым болуп айтылат.
- up /ʌp/: кыска, ачык тыбыш. Аны кыргыздын «уп» тыбышы менен айтпаңыз; оозуңузду бир аз ачып, эриндерди томолоктобой айтыңыз.
- Phrasal verb этиштеринен жасалган зат атоочтор бир сөз же дефис менен жазылат жана басым биринчи бөлүгүнө түшөт: a breakdown, a takeoff, a check-in. Этиштер эки сөз: to break down, to check in.
Алтын эреже
Сураңыз: phrasal verb этишинин толуктоочу барбы жана ал жылышы мүмкүнбү? Ажыратылуучу этиште ат атооч ортодо (turn it off). Ажыратылбоочу жана үч бөлүктүү этиштер толуктоочту аягында кармайт (look after her, run out of it). Кыргызча толуктооч этиштин алдында турат, англисчеде андай эмес.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Тапшырманы аткарыңыз.
-
Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: off / please / it / turn
-
Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: after / she / them / looks
-
Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: out / we / sugar / of / ran
-
Зат атоочту ат атооч менен алмаштырыңыз: Turn down the music.
-
Зат атоочту ат атооч менен алмаштырыңыз: I came across this photo yesterday.
-
Зат атоочту ат атооч менен алмаштырыңыз: Can you put away the toys?
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Баяндама үчүн расмийрээк этишти тандаңыз: We need to find out the cause. …
-
Туура жоопту тандаңыз: «The plane took off.» …
-
Туура жоопту тандаңыз: She … after a year.
-
Туура жоопту тандаңыз: In «The cat ran up the tree», up is a ….
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
I'll pick up you at the station.
-
Can you look my cat after this weekend?
-
I can't put up this noise.
-
Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз. Кашаадагы этишти туура формада жана туура тартипте жазыңыз.
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Эртең мененки адатыңыз жөнүндө get up, put on же turn off менен эки сүйлөм жазыңыз. Бирөөндө ат атооч колдонуңуз.
-
Жакшы мамиледе болгон бир адам жөнүндө бир сүйлөм жана чыдай албаган бир нерсе жөнүндө бир сүйлөм жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-19 Gerund кыргызча: -ing ээ катары жана предлогдон кийин (look forward to seeing) I'm looking forward to (see) you next week.
-
A2-15 Give me the book же give it to me? Эки толуктоочтуу этиштер кыргызча Туура жоопту тандаңыз: Here's your book. I'll tomorrow.
-
B1-27 So that, in order to, because of, due to кыргызча: максат, себеп жана натыйжа I looked the word up ___ check the spelling. …
Жооптор
A. Түзүлүшү
- Please turn it off. / Turn it off, please.
- She looks after them.
- We ran out of sugar.
- Turn it down.
- I came across it yesterday.
- Can you put them away?
B. Мааниси
- discover
- intransitive
- gave it up
- preposition
C. Катаны табыңыз
- I'll pick you up at the station.
- Can you look after my cat this weekend?
- I can't put up with this noise.
- ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Текстте
- pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
- run out of
- throw it away
- looking after
- get on with
E. Сиздин кезегиңиз
- I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
- I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.
F. Аралаш кайталоо
- seeing
- give it to you
- to
