Phrasal verbs: gramatika – turn it off, look after her, run out of
Phrasal Verbs: The Grammar
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të njihni katër llojet e phrasal verbs (foljeve frazore), do t'i vendosni emrat dhe përemrat në vendin e duhur (turn it off, look after her, run out of milk), do të lexoni një fjalor për të gjetur llojin e foljes dhe do të zgjidhni mes një phrasal verb dhe një foljeje të vetme më zyrtare.
Ideja kryesore
Një phrasal verb është një folje + një fjalë e vogël që quhet particle (pjesëz): up, off, out, on, down, back, away, over… Bashkë ato bëjnë një njësi kuptimi: give up = heq dorë, find out = zbuloj, marr vesh. Ndonjëherë kuptimi është i drejtpërdrejtë (sit down, go out); shpesh jo (put up with = duroj). Më të zakonshmet i keni parë te A2-34.
Ky mësim merret me pjesën tjetër të vështirë: rendin e fjalëve. Mendojeni një phrasal verb si një sanduiç. Folja është feta e sipërme e bukës, pjesëza është feta e poshtme. Pyetja e madhe është: ku vihet kundrinori? Disa phrasal verbs nuk kanë fare kundrinor. Disa mund të hapen si sanduiç, me kundrinorin si mbushje në mes – ose kundrinori mund të vijë pas sanduiçit. Disa janë të mbyllur dhe nuk hapen, prandaj kundrinori vjen gjithmonë pas tyre. Dhe një rregull nuk ndryshon kurrë: kur kundrinori është përemër (it, them, her) dhe folja ndahet, përemri është gjithmonë mbushja – turn it off, kurrë turn off it.
Shqipja dhe anglishtja
Shqipja nuk ka phrasal verbs: atje ku anglishtja ka dy fjalë, shqipja ka zakonisht një folje: «fik» = turn off, «ngrihem» = get up, «heq dorë» = give up, «shtyj» = put off. Prandaj pjesëza angleze duket si një shtojcë e lirë, dhe rendi i fjalëve bëhet i vështirë.
Problemi kryesor janë përemrat. Në shqip trajta e shkurtër e përemrit qëndron pranë foljes, para saj ose e ngjitur pas saj: «e fika», «fike», «plotësoje». Asnjëherë nuk ka diçka tjetër mes foljes dhe përemrit. Në anglisht, te foljet që ndahen, përemri futet mes foljes dhe pjesëzës: turn it off. Kush e mendon turn off si një fjalë («fik»), e vendos përemrin pas të gjithave: turn off it. Një problem i dytë: në pyetje shqipja e vë parafjalën në fillim («Me çfarë merresh?»), kurse anglishtja zakonisht e lë pjesëzën ose parafjalën pranë foljes, në fund: What do you deal with?
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Ngrihem në shtatë. | I get up at seven. | një folje shqip = folje + pjesëz |
| E fika. / Fike! | I turned it off. / Turn it off! | përemri në mes, jo pas off |
| Fik dritat. | Turn off the lights. / Turn the lights off. | emri: në mes ose në fund |
| Kujdeset për të. | She looks after her. | këtu është njësoj: përemri pas |
| Na mbaroi kafeja. | We've run out of coffee. | anglisht tri pjesë |
| Mezi pres të shkoj. | I'm looking forward to going. | pas to këtu: -ing, jo forma bazë |
| Me çfarë merresh? | What do you deal with? | parafjala në fund të pyetjes |
Shkurt: atje ku shqipja ka një folje, anglishtja shpesh ka folje + pjesëz; përemri te foljet që ndahen futet në mes (turn it off), kurse te foljet që nuk ndahen dhe te foljet me tri pjesë vjen në fund (look after her, run out of it).
Forma
Katër llojet
| Lloji | Kundrinor? | Modeli | Shembuj |
|---|---|---|---|
| 1. jokalimtare | pa kundrinor | folje + pjesëz | get up, break down, grow up, set off |
| 2. që ndahen | me kundrinor | folje + kundrinor + pjesëz ose folje + pjesëz + emër | turn the TV off / turn off the TV |
| 3. që nuk ndahen | me kundrinor | folje + pjesëz + kundrinor | look after her, get over it, run into him |
| 4. me tri pjesë | me kundrinor | folje + pjesëz + parafjalë + kundrinor | look forward to it, run out of milk |
Folja me kundrinor është kalimtare (transitive); folja pa kundrinor është jokalimtare (intransitive).
Foljet që ndahen: ku vihet kundrinori
| Kundrinori | Në mes | Në fund |
|---|---|---|
| emër i shkurtër | Turn the lights off. ✅ | Turn off the lights. ✅ |
| përemër | Turn them off. ✅ | ❌ Turn off them. |
| grup emëror i gjatë | i mundur, por i vështirë për t'u ndjekur | Turn off all the lights in the house. ✅ |
Foljet që nuk ndahen dhe foljet me tri pjesë: kundrinori vjen gjithmonë në fund
| Folja | Kundrinor emër | Kundrinor përemër |
|---|---|---|
| look after | She looks after her grandmother. | She looks after her. |
| get over | He got over the flu quickly. | He got over it quickly. |
| get on with | I get on with my colleagues. | I get on with them. |
| put up with | I can't put up with this noise. | I can't put up with it. |
Si e tregon fjalori llojin (sb = somebody, dikush; sth = something, diçka)
| Në fjalor | Çfarë ju tregon |
|---|---|
| turn sth off / turn off sth | ndahet: kundrinori mund të vijë në mes ose në fund |
| look after sb/sth | nuk ndahet: kundrinori vjen vetëm pas pjesëzës |
| get up | jokalimtare: pa kundrinor |
| run out of sth | me tri pjesë: kundrinori vjen në fund |
Përdorimi
1Phrasal verbs jokalimtare – pa kundrinor
Këto phrasal verbs janë të plota pa kundrinor. Pas pjesëzës mund të vijë vetëm, ndoshta, një kohë ose një vend.
2Phrasal verbs që ndahen, me emër
Kur kundrinori është emër, zakonisht mund ta vini në mes ose në fund. Një kundrinor të gjatë vendoseni në fund, që dëgjuesi ta ndjekë lehtë.
3Phrasal verbs që ndahen, me përemër
Kur kundrinori është përemër (it, them, him, her, me, us, you), përemri duhet të vijë mes foljes dhe pjesëzës. Në shqip përemri ngjitet pas foljes («kërkoje», «hiqi»), por në anglisht pas tij vjen ende pjesëza.
4Phrasal verbs që nuk ndahen
Te këto folje pjesëza punon si parafjalë: kundrinori, qoftë emër ose përemër, vjen gjithmonë pas saj. Në pyetje dhe në fjali përcaktore pjesëza mbetet pranë foljes.
5Phrasal verbs me tri pjesë
Folje + pjesëz + parafjalë. Të tri pjesët qëndrojnë bashkë dhe kundrinori vjen gjithmonë në fund. Pas look forward to përdorni një emër ose një formë -ing (shih B1-19).
6Një phrasal verb, dy lloje
Disa phrasal verbs janë jokalimtare me një kuptim dhe ndahen me një kuptim tjetër. Kontrolloni kuptimin para se të vendosni ku vihet kundrinori.
7Phrasal verb apo folje e vetme zyrtare?
Phrasal verbs janë tipike për bisedën, për emailet me miqtë dhe për shkrimin jozyrtar. Shkrimi zyrtar shpesh preferon një folje të vetme me kuptim të ngjashëm. Të dyja janë anglisht i saktë; zgjedhja varet nga regjistri.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «I vara» → hung out them. Në shqip përemri qëndron pranë foljes dhe pas foljes nuk vjen asgjë tjetër: «Peshqirët ishin ende të lagur, prandaj i nxora e i vara në ballkon». Kush e mendon hang out si një fjalë të vetme («var»), e vë them në fund. Te foljet që ndahen përemri futet në mes.
2. «Mezi pres të shkoj» → look forward to go. «Gjyshi mezi pret të dalë për peshk në Liqenin e Ohrit me shokët e tij të vjetër.» Pas «pres» vjen «të» + folja, dhe kjo të çon te to + forma bazë. Por te look forward to, to është parafjalë, pjesë e foljes me tri pjesë; pas saj vjen emër ose -ing.
3. «Me çfarë merresh?» → With what…? Në pyetjet shqipe parafjala vjen në fillim: «Me çfarë merret saktësisht kompania e Dritanit?». Fjalë për fjalë del With what does… deal?. Në anglisht te phrasal verbs pjesëza ose parafjala mbetet zakonisht me foljen, në fund të pyetjes.
Mos i ngatërroni
Pjesëz apo parafjalë e zakonshme – E njëjta fjalë e vogël mund të jetë pjesëz (pjesë e foljes) ose parafjalë (pjesë e një shprehjeje vendi). Testi: a mund të vijë një përemër në mes?
get up apo wake up – Get up (ngrihem nga shtrati) nuk ka kundrinor. Wake up mund të jetë jokalimtare (I woke up, «u zgjova») ose të ndahet (Wake me up, «më zgjo»).
Kuptimi i pjesëzave – Ky mësim merret me rendin e fjalëve. Për kuptimin e up, down, out, off dhe të pjesëzave të tjera shih B2-25; për fjalët që shkojnë bashkë shih T-03.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Te shumica e phrasal verbs theksi kryesor bie te pjesëza: give up, turn it off, set off.
- Te foljet me tri pjesë theksi zakonisht bie te pjesëza: look forward to, run out of, put up with. Parafjala në fund është e dobët: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. /ə/ është si «ë»-ja shqipe; th te with është «dh», dhe w shqiptohet me buzë të rrumbullakosura, jo si «v».
- Përemri në mes është i patheksuar dhe i shkurtër: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. /ʌ/ te up është një zanore e shkurtër mes «a»-së dhe «ë»-së.
- Në anglisht fjalët lidhen: pick it up tingëllon si një fjalë e vetme. Bashkëtingëllorja në fund të një fjale kalon te zanorja e fjalës tjetër: picki-tup. Mos bëni pauzë pas çdo fjale.
- Emrat që formohen nga phrasal verbs shkruhen si një fjalë ose me vizë dhe e theksojnë pjesën e parë: a breakdown, a takeoff, a check-in. Foljet janë dy fjalë: to break down, to check in.
Rregulli i artë
Pyesni: a ka kundrinor phrasal verb-i dhe a mund të lëvizë ai? Te foljet që ndahen përemri vjen në mes (turn it off). Foljet që nuk ndahen dhe foljet me tri pjesë e mbajnë kundrinorin në fund (look after her, run out of it). Shqipja e ngjit përemrin te folja – anglishtja e fut atë para pjesëzës.
Ushtrime
A. Forma
Vendosini fjalët në rendin e duhur ose zëvendësoni emrin me një përemër.
-
Vendosini fjalët në rendin e duhur: off / please / it / turn
-
Vendosini fjalët në rendin e duhur: after / she / them / looks
-
Vendosini fjalët në rendin e duhur: out / we / sugar / of / ran
-
Zëvendësoni emrin me një përemër: Turn down the music.
-
Zëvendësoni emrin me një përemër: I came across this photo yesterday.
-
Zëvendësoni emrin me një përemër: Can you put away the toys?
B. Kuptimi
Zgjidhni përgjigjen e saktë.
-
Zgjidhni foljen më zyrtare për një raport: We need to find out the cause. …
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: "The plane took off." …
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: She … after a year.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: In "The cat ran up the tree", up is a ….
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
I'll pick up you at the station.
-
Can you look my cat after this weekend?
-
I can't put up this noise.
-
Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Në kontekst
Lexoni dialogun dhe plotësoni fjalët që mungojnë. Përdorni foljet në kllapa në formën e duhur.
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Shkruani dy fjali për rutinën tuaj të mëngjesit me get up, put on ose turn off. Në njërën përdorni një përemër.
-
Shkruani një fjali për dikë me të cilin shkoni mirë (get on with) dhe një për diçka që nuk e duroni dot (can't put up with).
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
B1-19 Gerund në anglisht: forma -ing si emër, pas parafjalëve dhe «look forward to + -ing» I'm looking forward to (see) you next week.
-
A2-15 Give me the book, give it to me: foljet me dy kundrinorë në anglisht Zgjidhni përgjigjen e saktë: Here's your book. I'll tomorrow.
-
B1-27 So that, in order to, because of, due to: qëllimi, shkaku dhe rezultati në anglisht I looked the word up ___ check the spelling. …
Përgjigjet
A. Forma
- Please turn it off. / Turn it off, please.
- She looks after them.
- We ran out of sugar.
- Turn it down.
- I came across it yesterday.
- Can you put them away?
B. Kuptimi
- discover
- intransitive
- gave it up
- preposition
C. Gjeni gabimin
- I'll pick you up at the station.
- Can you look after my cat this weekend?
- I can't put up with this noise.
- ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Në kontekst
- pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
- run out of
- throw it away
- looking after
- get on with
E. Radha juaj
- I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
- I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.
F. Përsëritje e përzier
- seeing
- give it to you
- to
