SlowingoGramatika
B1 30 / 39

Phrasal verbs: gramatika – turn it off, look after her, run out of

Phrasal Verbs: The Grammar

Në këtë faqe
  1. Qëllimi
  2. Ideja kryesore
  3. Shqipja dhe anglishtja
  4. Forma
  5. Përdorimi
  6. Gabime të shpeshta
  7. Kurthe për shqipfolësit
  8. Mos i ngatërroni
  9. Drejtshkrimi dhe shqiptimi
  10. Rregulli i artë
  11. Ushtrime

Qëllimi

Pas këtij mësimi do të njihni katër llojet e phrasal verbs (foljeve frazore), do t'i vendosni emrat dhe përemrat në vendin e duhur (turn it off, look after her, run out of milk), do të lexoni një fjalor për të gjetur llojin e foljes dhe do të zgjidhni mes një phrasal verb dhe një foljeje të vetme më zyrtare.

Ideja kryesore

Një phrasal verb është një folje + një fjalë e vogël që quhet particle (pjesëz): up, off, out, on, down, back, away, over… Bashkë ato bëjnë një njësi kuptimi: give up = heq dorë, find out = zbuloj, marr vesh. Ndonjëherë kuptimi është i drejtpërdrejtë (sit down, go out); shpesh jo (put up with = duroj). Më të zakonshmet i keni parë te A2-34.

Ky mësim merret me pjesën tjetër të vështirë: rendin e fjalëve. Mendojeni një phrasal verb si një sanduiç. Folja është feta e sipërme e bukës, pjesëza është feta e poshtme. Pyetja e madhe është: ku vihet kundrinori? Disa phrasal verbs nuk kanë fare kundrinor. Disa mund të hapen si sanduiç, me kundrinorin si mbushje në mes – ose kundrinori mund të vijë pas sanduiçit. Disa janë të mbyllur dhe nuk hapen, prandaj kundrinori vjen gjithmonë pas tyre. Dhe një rregull nuk ndryshon kurrë: kur kundrinori është përemër (it, them, her) dhe folja ndahet, përemri është gjithmonë mbushja – turn it off, kurrë turn off it.

Shqipja dhe anglishtja

Shqipja nuk ka phrasal verbs: atje ku anglishtja ka dy fjalë, shqipja ka zakonisht një folje: «fik» = turn off, «ngrihem» = get up, «heq dorë» = give up, «shtyj» = put off. Prandaj pjesëza angleze duket si një shtojcë e lirë, dhe rendi i fjalëve bëhet i vështirë.

Problemi kryesor janë përemrat. Në shqip trajta e shkurtër e përemrit qëndron pranë foljes, para saj ose e ngjitur pas saj: «e fika», «fike», «plotësoje». Asnjëherë nuk ka diçka tjetër mes foljes dhe përemrit. Në anglisht, te foljet që ndahen, përemri futet mes foljes dhe pjesëzës: turn it off. Kush e mendon turn off si një fjalë («fik»), e vendos përemrin pas të gjithave: turn off it. Një problem i dytë: në pyetje shqipja e vë parafjalën në fillim («Me çfarë merresh?»), kurse anglishtja zakonisht e lë pjesëzën ose parafjalën pranë foljes, në fund: What do you deal with?

ShqipAnglishtÇfarë ndryshon
Ngrihem në shtatë.I get up at seven.një folje shqip = folje + pjesëz
E fika. / Fike!I turned it off. / Turn it off!përemri në mes, jo pas off
Fik dritat.Turn off the lights. / Turn the lights off.emri: në mes ose në fund
Kujdeset për të.She looks after her.këtu është njësoj: përemri pas
Na mbaroi kafeja.We've run out of coffee.anglisht tri pjesë
Mezi pres të shkoj.I'm looking forward to going.pas to këtu: -ing, jo forma bazë
Me çfarë merresh?What do you deal with?parafjala në fund të pyetjes

Shkurt: atje ku shqipja ka një folje, anglishtja shpesh ka folje + pjesëz; përemri te foljet që ndahen futet në mes (turn it off), kurse te foljet që nuk ndahen dhe te foljet me tri pjesë vjen në fund (look after her, run out of it).

Forma

Katër llojet

LlojiKundrinor?ModeliShembuj
1. jokalimtarepa kundrinorfolje + pjesëzget up, break down, grow up, set off
2. që ndahenme kundrinorfolje + kundrinor + pjesëz ose folje + pjesëz + emërturn the TV off / turn off the TV
3. që nuk ndahenme kundrinorfolje + pjesëz + kundrinorlook after her, get over it, run into him
4. me tri pjesëme kundrinorfolje + pjesëz + parafjalë + kundrinorlook forward to it, run out of milk

Folja me kundrinor është kalimtare (transitive); folja pa kundrinor është jokalimtare (intransitive).

Foljet që ndahen: ku vihet kundrinori

KundrinoriNë mesNë fund
emër i shkurtërTurn the lights off. ✅Turn off the lights. ✅
përemërTurn them off. ✅❌ Turn off them.
grup emëror i gjatëi mundur, por i vështirë për t'u ndjekurTurn off all the lights in the house. ✅

Foljet që nuk ndahen dhe foljet me tri pjesë: kundrinori vjen gjithmonë në fund

FoljaKundrinor emërKundrinor përemër
look afterShe looks after her grandmother.She looks after her.
get overHe got over the flu quickly.He got over it quickly.
get on withI get on with my colleagues.I get on with them.
put up withI can't put up with this noise.I can't put up with it.

Si e tregon fjalori llojin (sb = somebody, dikush; sth = something, diçka)

Në fjalorÇfarë ju tregon
turn sth off / turn off sthndahet: kundrinori mund të vijë në mes ose në fund
look after sb/sthnuk ndahet: kundrinori vjen vetëm pas pjesëzës
get upjokalimtare: pa kundrinor
run out of sthme tri pjesë: kundrinori vjen në fund

Përdorimi

1Phrasal verbs jokalimtare – pa kundrinor

Këto phrasal verbs janë të plota pa kundrinor. Pas pjesëzës mund të vijë vetëm, ndoshta, një kohë ose një vend.

What time do you usually get up?
Në ç'orë ngrihesh zakonisht?
«ngrihem» → get up
Our car broke down on the motorway.
Na u prish makina në autostradë.
UK; US: highway
I grew up in a small fishing town.
U rrita në një qytezë të vogël peshkatarësh.
«u rrita» → grew up
We set off before sunrise to avoid the heat.
U nisëm para lindjes së diellit që t'i shmangeshim vapës.

2Phrasal verbs që ndahen, me emër

Kur kundrinori është emër, zakonisht mund ta vini në mes ose në fund. Një kundrinor të gjatë vendoseni në fund, që dëgjuesi ta ndjekë lehtë.

Can you turn the heating down?
A mund ta ulësh pak ngrohjen?
edhe: turn down the heating
Please fill in this form.
Ju lutem, plotësoni këtë formular.
edhe: fill this form in
She picked up the kids from school.
Ajo i mori fëmijët nga shkolla.
I need to give back all the books I borrowed last term.
Duhet t'i kthej të gjithë librat që mora hua semestrin e kaluar.
kundrinor i gjatë: në fund

3Phrasal verbs që ndahen, me përemër

Kur kundrinori është përemër (it, them, him, her, me, us, you), përemri duhet të vijë mes foljes dhe pjesëzës. Në shqip përemri ngjitet pas foljes («kërkoje», «hiqi»), por në anglisht pas tij vjen ende pjesëza.

I don't know this word, so I'll look it up.
Nuk e di këtë fjalë, prandaj do ta kërkoj në fjalor.
look it up, jo look up it
Your shoes are wet. Take them off.
Këpucët i ke të lagura. Hiqi.
«hiqi» → take them off
If you don't need the old sofa, why don't you give it away?
Nëse nuk të duhet divani i vjetër, pse nuk ia fal dikujt?
give it away
He called me back an hour later.
Më mori përsëri në telefon një orë më vonë.
called me back
Can you wake me up at seven?
Më zgjon dot në shtatë?
wake me up, jo wake up me

4Phrasal verbs që nuk ndahen

Te këto folje pjesëza punon si parafjalë: kundrinori, qoftë emër ose përemër, vjen gjithmonë pas saj. Në pyetje dhe në fjali përcaktore pjesëza mbetet pranë foljes.

Who's looking after the dog while you're away?
Kush kujdeset për qenin kur je larg?
«kujdesem për» → look after + kundrinor
It took her months to get over the break-up.
I deshën muaj ta kapërcente ndarjen.
I ran into an old friend at the airport.
Në aeroport ndesha rastësisht një shok të vjetër.
run into = takoj rastësisht
Don't worry about the complaint. I'll deal with it.
Mos u shqetëso për ankesën. Do të merrem unë me të.
deal with it
What are you looking for?
Çfarë po kërkon?
pjesëza mbetet me foljen në fund të pyetjes

5Phrasal verbs me tri pjesë

Folje + pjesëz + parafjalë. Të tri pjesët qëndrojnë bashkë dhe kundrinori vjen gjithmonë në fund. Pas look forward to përdorni një emër ose një formë -ing (shih B1-19).

We've run out of coffee again.
Na ka mbaruar prapë kafeja.
shqip «na mbaroi», anglisht run out of
I'm really looking forward to the holidays.
Mezi i pres pushimet.
«mezi pres» → look forward to + emër
Do you get on with your neighbours?
Shkon mirë me fqinjët?
get on with
I can't put up with his rude comments any more.
Nuk i duroj dot më komentet e tij të pasjellshme.
«duroj» → put up with, me tri pjesë
She came up with a brilliant idea for the campaign.
Ajo gjeti një ide të shkëlqyer për fushatën.
«gjeti» → came up with, me tri pjesë

6Një phrasal verb, dy lloje

Disa phrasal verbs janë jokalimtare me një kuptim dhe ndahen me një kuptim tjetër. Kontrolloni kuptimin para se të vendosni ku vihet kundrinori.

The plane took off on time.
Avioni u ngrit në orar.
jokalimtare: u ngrit nga toka
Take off your jacket if you're hot.
Hiqe xhaketën nëse ke vapë.
ndahet: heq; shqip «ke vapë», anglisht you're hot
The lift broke down again.
Ashensori u prish prapë.
jokalimtare: nuk punon më; US: elevator
The firefighters broke the door down.
Zjarrfikësit e shembën derën.
ndahet: e rrëzuan

7Phrasal verb apo folje e vetme zyrtare?

Phrasal verbs janë tipike për bisedën, për emailet me miqtë dhe për shkrimin jozyrtar. Shkrimi zyrtar shpesh preferon një folje të vetme me kuptim të ngjashëm. Të dyja janë anglisht i saktë; zgjedhja varet nga regjistri.

Can you find out what time the shop opens?
Mund të marrësh vesh në ç'orë hapet dyqani?
zyrtare: discover
The meeting has been put off until Friday.
Mbledhja është shtyrë për të premten.
zyrtare: postponed
The committee has postponed the decision.
Komisioni e ka shtyrë vendimin.
zyrtare
She turned down the job offer.
Ajo e refuzoi ofertën e punës.
zyrtare: rejected / declined
Prices have gone up again.
Çmimet janë rritur prapë.
zyrtare: increased

Gabime të shpeshta

❌I took off it.
✅I took it off.
Te foljet që ndahen, përemri vjen në mes.
❌Can you pick up me at six?
✅Can you pick me up at six?
Përemri në mes.
❌She looks her little brother after.
✅She looks after her little brother.
look after nuk ndahet.
❌We've run out milk.
✅We've run out of milk.
Foljet me tri pjesë i mbajnë të tri pjesët.
❌She came up a great idea.
✅She came up with a great idea.
come up with ka tri pjesë.
❌My car broke down it.
✅My car broke down.
break down (= prishet) nuk ka kundrinor.
❌Please wake up me at seven.
✅Please wake me up at seven.
wake sb up ndahet: përemri në mes.
⚠️I gave all the old clothes that didn't fit me any more away.
✅I gave away all the old clothes that didn't fit me any more.
Gramatikisht është e saktë, por një kundrinor i gjatë ndiqet shumë më lehtë në fund.

Kurthe për shqipfolësit

1. «I vara» → hung out them. Në shqip përemri qëndron pranë foljes dhe pas foljes nuk vjen asgjë tjetër: «Peshqirët ishin ende të lagur, prandaj i nxora e i vara në ballkon». Kush e mendon hang out si një fjalë të vetme («var»), e vë them në fund. Te foljet që ndahen përemri futet në mes.

❌The towels were still wet, so I hung out them on the balcony.
✅The towels were still wet, so I hung them out on the balcony.
përemri në mes: hung them out

2. «Mezi pres të shkoj» → look forward to go. «Gjyshi mezi pret të dalë për peshk në Liqenin e Ohrit me shokët e tij të vjetër.» Pas «pres» vjen «të» + folja, dhe kjo të çon te to + forma bazë. Por te look forward to, to është parafjalë, pjesë e foljes me tri pjesë; pas saj vjen emër ose -ing.

❌My grandfather is looking forward to go fishing on Lake Ohrid with his old friends.
✅My grandfather is looking forward to going fishing on Lake Ohrid with his old friends.
look forward to + -ing

3. «Me çfarë merresh?» → With what…? Në pyetjet shqipe parafjala vjen në fillim: «Me çfarë merret saktësisht kompania e Dritanit?». Fjalë për fjalë del With what does… deal?. Në anglisht te phrasal verbs pjesëza ose parafjala mbetet zakonisht me foljen, në fund të pyetjes.

⚠️With what does Dritan's company deal exactly?
✅What exactly does Dritan's company deal with?
Gramatikisht është e saktë, por tingëllon shumë e ngurtë dhe e panatyrshme; parafjala mbetet me foljen: deal with

Mos i ngatërroni

Pjesëz apo parafjalë e zakonshme – E njëjta fjalë e vogël mund të jetë pjesëz (pjesë e foljes) ose parafjalë (pjesë e një shprehjeje vendi). Testi: a mund të vijë një përemër në mes?

She looked up the word in the dictionary.
E kërkoi fjalën në fjalor.
phrasal verb: she looked it up
She looked up the chimney.
Shikoi lart nëpër oxhak.
parafjalë + vend: këtu nuk mund të thuhet "she looked it up"

get up apo wake up – Get up (ngrihem nga shtrati) nuk ka kundrinor. Wake up mund të jetë jokalimtare (I woke up, «u zgjova») ose të ndahet (Wake me up, «më zgjo»).

I woke up at six but didn't get up until seven.
U zgjova në gjashtë, por nuk u ngrita deri në shtatë.
shqip dy folje të ndryshme, anglisht dy phrasal verbs
The noise woke the baby up.
Zhurma e zgjoi foshnjën.
ndahet: woke the baby up

Kuptimi i pjesëzave – Ky mësim merret me rendin e fjalëve. Për kuptimin e up, down, out, off dhe të pjesëzave të tjera shih B2-25; për fjalët që shkojnë bashkë shih T-03.

Drejtshkrimi dhe shqiptimi

  • Te shumica e phrasal verbs theksi kryesor bie te pjesëza: give up, turn it off, set off.
  • Te foljet me tri pjesë theksi zakonisht bie te pjesëza: look forward to, run out of, put up with. Parafjala në fund është e dobët: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. /ə/ është si «ë»-ja shqipe; th te with është «dh», dhe w shqiptohet me buzë të rrumbullakosura, jo si «v».
  • Përemri në mes është i patheksuar dhe i shkurtër: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. /ʌ/ te up është një zanore e shkurtër mes «a»-së dhe «ë»-së.
  • Në anglisht fjalët lidhen: pick it up tingëllon si një fjalë e vetme. Bashkëtingëllorja në fund të një fjale kalon te zanorja e fjalës tjetër: picki-tup. Mos bëni pauzë pas çdo fjale.
  • Emrat që formohen nga phrasal verbs shkruhen si një fjalë ose me vizë dhe e theksojnë pjesën e parë: a breakdown, a takeoff, a check-in. Foljet janë dy fjalë: to break down, to check in.

Rregulli i artë

Pyesni: a ka kundrinor phrasal verb-i dhe a mund të lëvizë ai? Te foljet që ndahen përemri vjen në mes (turn it off). Foljet që nuk ndahen dhe foljet me tri pjesë e mbajnë kundrinorin në fund (look after her, run out of it). Shqipja e ngjit përemrin te folja – anglishtja e fut atë para pjesëzës.

Ushtrime

A. Forma

Vendosini fjalët në rendin e duhur ose zëvendësoni emrin me një përemër.

  1. Vendosini fjalët në rendin e duhur: off / please / it / turn
  2. Vendosini fjalët në rendin e duhur: after / she / them / looks
  3. Vendosini fjalët në rendin e duhur: out / we / sugar / of / ran
  4. Zëvendësoni emrin me një përemër: Turn down the music.
  5. Zëvendësoni emrin me një përemër: I came across this photo yesterday.
  6. Zëvendësoni emrin me një përemër: Can you put away the toys?

B. Kuptimi

Zgjidhni përgjigjen e saktë.

  1. Zgjidhni foljen më zyrtare për një raport: We need to find out the cause. …
  2. Zgjidhni përgjigjen e saktë: "The plane took off." …
  3. Zgjidhni përgjigjen e saktë: She … after a year.
  4. Zgjidhni përgjigjen e saktë: In "The cat ran up the tree", up is a ….

C. Gjeni gabimin

Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.

  1. I'll pick up you at the station.
  2. Can you look my cat after this weekend?
  3. I can't put up this noise.
  4. Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Në kontekst

Lexoni dialogun dhe plotësoni fjalët që mungojnë. Përdorni foljet në kllapa në formën e duhur.

Moving day
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)

E. Radha juaj

Shkruani në anglisht.

  1. Shkruani dy fjali për rutinën tuaj të mëngjesit me get up, put on ose turn off. Në njërën përdorni një përemër.
  2. Shkruani një fjali për dikë me të cilin shkoni mirë (get on with) dhe një për diçka që nuk e duroni dot (can't put up with).

F. Përsëritje e përzier

Përsëritni mësimet e mëparshme.

  1. B1-19 Gerund në anglisht: forma -ing si emër, pas parafjalëve dhe «look forward to + -ing»
    I'm looking forward to (see) you next week.
  2. A2-15 Give me the book, give it to me: foljet me dy kundrinorë në anglisht
    Zgjidhni përgjigjen e saktë: Here's your book. I'll tomorrow.
  3. B1-27 So that, in order to, because of, due to: qëllimi, shkaku dhe rezultati në anglisht
    I looked the word up ___ check the spelling. …
Përgjigjet

A. Forma

  1. Please turn it off. / Turn it off, please.
  2. She looks after them.
  3. We ran out of sugar.
  4. Turn it down.
  5. I came across it yesterday.
  6. Can you put them away?

B. Kuptimi

  1. discover
  2. intransitive
  3. gave it up
  4. preposition

C. Gjeni gabimin

  1. I'll pick you up at the station.
  2. Can you look after my cat this weekend?
  3. I can't put up with this noise.
  4. ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Në kontekst

  1. pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
  2. run out of
  3. throw it away
  4. looking after
  5. get on with

E. Radha juaj

  1. I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
  2. I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.

F. Përsëritje e përzier

  1. seeing
  2. give it to you
  3. to
Aplikacioni AndroidMësoni në Lëvizje Google Play