Zero və First Conditional azərbaycanca: if, unless, when ilə şərt cümlələri
Zero and First Conditional
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz başqa bir şey baş verəndə həmişə baş verən şeylərdən və gələcəkdəki real ehtimallardan danışa biləcəksiniz. Bunun üçün if, unless və when, as soon as, before, after, until kimi zaman sözlərini işlədəcəksiniz.
Əsas fikir
Şərt cümləsinin (conditional) iki hissəsi var: şərt (if ilə başlayan budaq cümlə) və nəticə (baş cümlə). İki domino daşı təsəvvür edin: birinci yıxılanda ikinci də yıxılır.
Bəzən bu, təbiət qanunu kimi hər dəfə baş verir: If you heat ice, it melts. Bu, zero conditional adlanır və hər iki hissə Present Simple formasındadır, çünki bu, həmişə doğrudur.
Bəzən isə gələcəkdəki bir real vəziyyətə baxırıq: If it rains tomorrow, we'll stay at home. Bu, first conditional adlanır. Yağış yağa bilər və nəticə ondan asılıdır.
Əsas məntiq belədir. If hissəsi birinci domino daşıdır: biz onu artıq doğru kimi təsəvvür edirik. Ona görə ingilis dilində if sözündən sonra, hətta gələcəkdən danışanda belə, Present Simple işlənir. Gələcək fikri nəticəyə gedir: will. Eyni qayda when, as soon as, before, after və until sözlərindən sonra da işləyir.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Burada azərbaycan dili sizə kömək edir. Bizdə şərt -sa / -sə şəkilçisi ilə düzəlir və bu formada gələcək zaman şəkilçisi yoxdur: «Sabah yağış yağsa…», yəni if it rains, if it will rain yox. Nəticədə isə -acaq / -əcək və ya -ar / -ər gəlir və bunların hər ikisi will olur: «içəridə keçirəcəyik», «qatara çatarsan». Zaman sözlərinin yerində azərbaycanca feili bağlamalar gəlir: -anda (when), -an kimi (as soon as), -mazdan əvvəl (before), -andan sonra (after), -ana qədər (until). Onlarda da zaman yoxdur, ingiliscədə isə burada Present Simple lazımdır. Azərbaycan dili if və when fərqini də saxlayır: «Tomu görsəm» = bəlkə görəcəyəm (if), «Tomu görəndə» = mütləq görəcəyəm (when). Unless üçün azərbaycancada ayrıca söz yoxdur, onu inkar şərtlə deyirik: «Tələsməsən, gecikəcəksən» = Unless you hurry və ya If you don't hurry. Problemlər isə «əgər o, gələcəksə» kimi gələcək zamanlı şərtdən, nəticədəki -ar formasını Present Simple ilə qarışdırmaqdan və unless sözünə əlavə inkar artırmaqdan yaranır.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| Suyu qızdırsan, qaynayır. | həmişə doğrudur | If you heat water to 100 degrees, it boils. |
| Sabah yağış yağsa, şənliyi içəridə keçirəcəyik. | gələcəkdə real ehtimal | If it rains tomorrow, we'll have the party inside. |
| İndi çıxsan, qatara çatarsan. | -ar nəticə = will | If you leave now, you'll catch the train. |
| Tələsməsən, gecikəcəksən. | if … not | Unless you hurry, you'll be late. |
| Evə çatanda fotoları göndərəcəyəm. | əmin olduğum gələcək | I'll send you the photos when I get home. |
| Mağaza açılan kimi biletləri alacağam. | dərhal sonra | As soon as the shop opens, I'll buy the tickets. |
| Tort hazır olana qədər sobanı açma. | o vaxta qədər | Don't open the oven until the cake is ready. |
Quruluş
Zero conditional — ümumi həqiqətlər və faktlar
| If hissəsi | Baş cümlə |
|---|---|
| If + Present Simple, | Present Simple |
| If you mix red and blue, | you get purple. |
First conditional — gələcəkdə real ehtimal
| If hissəsi | Baş cümlə |
|---|---|
| If + Present Simple, | will / won't + base form |
| If you study hard, | you'll pass. |
| If + Present Simple, | can / might / should + base form |
| If it stops raining, | we can go out. |
| If + Present Simple, | əmr forması (imperative) |
| If you see Anna, | say hello from me. |
Sıra və vergül
| Sıra | Vergül? | Nümunə |
|---|---|---|
| əvvəl if hissəsi | adətən hə | If I'm late, start without me. |
| əvvəl baş cümlə | yox | Start without me if I'm late. |
Unless = if … not
| if … not ilə | unless ilə |
|---|---|
| If you don't hurry, you'll miss the bus. | Unless you hurry, you'll miss the bus. |
Gələcəyə aid zaman budaq cümlələri — eyni qayda: zaman sözündən sonra indiki forma, o biri hissədə will
| Zaman sözü | Nümunə |
|---|---|
| when | I'll call you when I get home. |
| as soon as | As soon as the film ends, we'll leave. |
| before | Turn off the lights before you go out. |
| after | After she finishes school, she'll travel. |
| until | Wait here until I come back. |
| when / as soon as + Present Perfect | I'll call you when I've finished. |
İstifadə
1Zero conditional: faktlar və ümumi həqiqətlər
Həmişə və ya ümumiyyətlə doğru olan şeylər üçün (elm, vərdişlər, nəyin necə işlədiyi) if + Present Simple, Present Simple işlədin. Burada if demək olar ki, when və ya every time («hər dəfə») mənasındadır.
2First conditional: gələcəkdə real ehtimallar
Mümkün gələcək vəziyyət və onun ehtimal olunan nəticəsi üçün if + Present Simple, will + feilin əsas forması işlədin.
3Nəticədə başqa formalar: can, might, should, əmr forması
Nəticədə can, might, should və ya əmr forması (Call me! kimi göstəriş) də gələ bilər.
4If hissəsində will olmur
Məna gələcək olsa da, if hissəsində adətən Present Simple işlənir. Will nəticəyə gedir. (Nəzakətli xahişlərdə «razısınızsa» mənasında if + will eşidə bilərsiniz: If you'll wait here, I'll get the manager. Bu, xüsusi istifadədir.)
5Unless
Unless if … not deməkdir. Unless sözündən sonra adətən təsdiq formasında feil işlənir.
6Gələcəyə aid zaman budaq cümlələri: when, as soon as, before, after, until
Bu zaman sözlərindən sonra, eynilə if sözündən sonra olduğu kimi, gələcək üçün Present Simple işlədin. If = bəlkə baş verəcək; when = baş verəcəyinə əminəm.
7when, as soon as, after, until sözlərindən sonra Present Perfect
Birinci işin ikincidən əvvəl tam bitəcəyini göstərmək üçün zaman sözündən sonra Present Perfect işlədə bilərsiniz. Çox vaxt Present Simple də mümkündür.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Gələcəksə» → if … will. «-sa» formasında gələcək yoxdur, amma azərbaycancada «Əgər Nigar gitarasını gətirəcəksə, birlikdə mahnı oxuyarıq» kimi cümlələr də deyirik. Bundan başqa, cümlədə tomorrow və ya next week olanda çoxları avtomatik olaraq will işlədir. İngiliscədə if sözündən sonra adətən Present Simple gəlir.
2. «-an kimi», «-anda» → as soon as / when … will. Azərbaycancadakı «Bakıya çatan kimi», «evə gələndə» formalarında zaman yoxdur. İngiliscədə burada şəxsli feil lazımdır və çoxları gələcək mənasına görə will seçir. Zaman sözündən sonra Present Simple (və ya Present Perfect) işlədin.
3. «-masa» → unless … not. Unless sözünü «əgər … -masa» kimi əzbərləyən tələbə azərbaycancadakı inkarı da tərcümə edir: «Çətir götürməsən, islanacaqsan» → Unless you don't take… Amma inkar artıq unless sözünün içindədir.
4. Nəticədə «-arıq» → Present Simple. Azərbaycancada nəticədə tez-tez -ar forması gəlir: «Bazar günü hava günəşli olsa, Şahdağa gedərik». Bu formanı Present Simple ilə tərcümə etsəniz, cümlə vərdiş kimi səslənir. Gələcəkdəki bir vəziyyət üçün nəticədə will işlədin.
Qarışdırmayın
zero və first conditional — Zero = həmişə doğrudur (indiki + indiki). First = gələcəkdə konkret bir vəziyyət (indiki + will).
if və when — If = baş verə bilər. When = baş verəcək, sadəcə vaxtını gözləyirik. Azərbaycancada da fərq var: «görsəm» və «görəndə».
first və second conditional — Xəyali və ya çətin baş verəcək vəziyyətlər üçün ingilis dili if + Past Simple, would işlədir: If I won the lottery, I'd buy a boat. Azərbaycancada bu, «-saydı … -ardı» quruluşudur: «Lotereya udsaydım, qayıq alardım». B1-06 dərsinə baxın. In case (ehtiyat üçün) isə B2-03 dərsindədir.
Yazılış və tələffüz
- Danışıqda I'll, you'll, we'll adi formalardır. I'll /aɪl/ aisle və isle sözləri ilə eyni səslənir. Sondakı /l/ dilin ucu ilə deyilir, onu buraxmayın: yoxsa I'll go eynilə I go kimi eşidilir.
- won't /wəʊnt/ (UK), /woʊnt/ (US) — onu want /wɒnt/ (UK), /wɑːnt/ (US) ilə qarışdırmayın. won't sözündə ikiqat sait var: «o» səsindən «u» səsinə sürüşür. /w/ səsində dişlər dodağa toxunmur.
- Ritm: if hissəsi əvvəl gələndə səs adətən bir az qalxır və nəticədən əvvəl qısa fasilə olur: If it rains… we'll stay in.
- unless sözündə vurğu ikinci hecadadır: /ənˈles/ — "un-LESS". Burada azərbaycan dilindəki son hecanı vurğulamaq vərdişi sizə kömək edir. Birinci heca çox zəif /ə/ səslənir.
- Budaq cümlə (clause) öz mübtədası və xəbəri olan söz qrupudur: if it rains bir budaq cümlədir, we'll stay in başqa bir cümlədir.
Qızıl qayda
If, unless, when, as soon as, before, after və until sözlərindən sonra, gələcəkdən danışanda belə, indiki formanı (Present Simple və ya bitmiş iş üçün Present Perfect) işlədin. Will adətən yalnız nəticədə gəlir. Azərbaycancadakı «-sa», «-anda», «-an kimi» = Present Simple.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Mötərizədəki feili düzgün formada yazın. Nəticədə will / won't işlədin.
-
If you (heat) butter, it melts.
-
If it (be) sunny tomorrow, we'll go to the beach.
-
If you don't hurry, you (miss) the bus.
-
I'll text you as soon as I (land).
-
When I (finish) this email, I'll make dinner.
-
unless ilə yenidən yazın: If you don't leave now, you'll be late.
B. Məna
Mənaya uyğun variantı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: … I get home tonight, I'll have a shower.
-
Tomu məclisdə görə bilərəm, amma əmin deyiləm. Düzgün cavabı seçin: … I see him, I'll give him your message.
-
Düzgün cavabı seçin: … you have a ticket, you can't go in.
-
Zero conditional, yoxsa first conditional? If you mix red and white, you get pink.
-
Düzgün cavabı seçin: … here until you come back.
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
If she will come, I'll be happy.
-
Wait here until I will come back.
-
If he don't call, I'll call him.
-
I'll call you when I've finished.
D. Mətndə
Dialoqu mötərizədəki feillərlə və ya uyğun sözlə tamamlayın.
Ana: What will you do if it 16 (rain) at the campsite?
Ben: If it rains, we 17 (will / go) to the museum in town.
Ana: Good idea. And book soon! 18 you book early, there won't be any places left.
Ben: I know. I'll book as soon as I 19 (get) paid on Friday.
Ana: And send me a photo when you 20 (arrive)!
E. Sizin növbəniz
Özünüz haqqında ingiliscə yazın.
-
Cümləni özünüz haqqında tamamlayın: If the weather is nice this weekend, …
-
Zero conditional ilə özünüz haqqında bir fakt yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A2-04 Will azərbaycanca: ani qərarlar, təkliflər, vədlər və proqnozlar I think she (pass) the exam.
-
A2-22 May, Might, Could azərbaycanca: ingiliscə «ola bilər» necə deyilir? might işlədin: I'm not sure. I (come) later.
-
A2-05 İngiliscə gələcək zaman: will, going to, Present Continuous, yoxsa Present Simple? My train (leave) at 7.15 tomorrow morning. It's on the timetable.cədvəl üçün ən təbii forma leaves
Cavablar
A. Quruluş
- heat
- is
- 'll miss / will miss
- land / 've landed / have landed
- finish / 've finished / have finished
- Unless you leave now, you'll be late. / You'll be late unless you leave now.
B. Məna
- When
- If
- Unless
- zero
- I'll wait
C. Səhvi tapın
- If she comes, I'll be happy.
- Wait here until I come back.
- If he doesn't call, I'll call him.
- ✓ I'll call you when I've finished.
D. Mətndə
- rains
- 'll go / will go
- Unless
- get
- arrive / 've arrived / have arrived
E. Sizin növbəniz
- If the weather is nice this weekend, I'll go for a long walk.
- If I don't sleep enough, I get a headache.
F. Qarışıq təkrar
- 'll pass / will pass / 's going to pass / is going to pass
- might come
- leaves / is leaving / will leave
