Zero жана First Conditional кыргызча: «-са» англисче, if, unless жана when
Zero and First Conditional
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз бир нерсе болгондо дайыма боло турган нерселер жөнүндө жана келечектеги чыныгы мүмкүнчүлүктөр жөнүндө if, unless жана when, as soon as, before, after, until сыяктуу убакыт сөздөрүн колдонуп айта аласыз.
Негизги ой
Шарттуу сүйлөм эки бөлүктөн турат: шарт (if менен башталган багыныңкы сүйлөм) жана натыйжа (негизги сүйлөм). Эки домино ташын элестетиңиз: биринчиси кулаганда, экинчиси да кулайт.
Кээде бул ар дайым болот, жаратылыштын мыйзамы сыяктуу: If you heat ice, it melts. Бул – zero conditional (шарттуу сүйлөмдүн 0-түрү), анын эки бөлүгү тең Present Simple (жөнөкөй учур чак) менен айтылат, анткени бул дайыма чындык.
Кээде биз келечектеги бир чыныгы кырдаалды карайбыз: If it rains tomorrow, we'll stay at home. Бул – first conditional (шарттуу сүйлөмдүн 1-түрү). Жамгыр жаашы мүмкүн, жана натыйжа ага байланыштуу.
Эң негизги логика мына ушул. If менен башталган бөлүк – биринчи домино: биз аны мурунтан эле чындык деп элестетебиз. Ошондуктан if сөзүнөн кийин англис тили келечек үчүн да Present Simple колдонот. Келечек ою натыйжага барат: will. Ушул эле эреже when, as soon as, before, after жана until сөздөрүнөн кийин да иштейт.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча шартты -са менен айтабыз: «Эгер эртең жамгыр жааса, үйдө калабыз». Жакшы жаңылык: кыргызча да «-са» бөлүгүндө келер чак колдонулбайт, ошондуктан if кийин will коюлбай турганын түшүнүү оңой – бул жерде да ушундай. Сүйлөмдүн тартиби да окшош: шарт адегенде, андан кийин үтүр жана натыйжа. Кыйынчылык натыйжада: кыргызча «калабыз», «барам» деген -а / -й формасы учур чакты да, келечекти да билдирет. Ошондуктан first conditional сүйлөмүндө натыйжага да Present Simple коюп коюу оңой. Англисче келечектеги бир кырдаалдын натыйжасы – will. Убакыт сөздөрүндө кыргызча -ганда, -гандан кийин, -гончо, -ары менен, -ардан мурун формалары колдонулат. «-ганда», «-гандан кийин» формаларында «-ган» бар, бирок бул жерде мааниси келечек болушу мүмкүн: англисче алардан кийин Present Simple керек. «…га чейин» маанисин кыргызча тануу формасындагы -майынча («апам келмейинче») менен да айтабыз, ал эми англисче until сөзүнөн кийин этиш ырастоо формасында турат. -баса («шашылбасаң») – unless, бирок unless сөзүнөн кийин этиш ырастоо формасында калат.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Бул баскычты бассаңыз, экран өчөт. | If you press this button, the screen turns off. | Бул жерде да ушундай: «-са» + учур чак → zero conditional |
| Эртең жамгыр жааса, кечени үйдүн ичинде өткөрөбүз. | If it rains tomorrow, we'll have the party inside. | «-са» → Present Simple (will жок); «-өбүз» келечекте → will |
| Үйгө барганда сүрөттөрдү сага жиберем. | I'll send you the photos when I get home. | «-ганда» өткөн чак эмес → when + Present Simple |
| Балдар жаткандан кийин кечки тамак ичели. | Let's have dinner after the kids go to bed. | «-гандан кийин» → after + Present Simple |
| Торт даяр болгончо мешти ачпа. | Don't open the oven until the cake is ready. | «-гончо» → until + Present Simple |
| Дүкөн ачылары менен билеттерди сатып алам. | As soon as the shop opens, I'll buy the tickets. | «-ары менен» → as soon as + Present Simple |
| Шашылбасаң, кечигесиң. | Unless you hurry, you'll be late. | «-баса» → unless + ырастоо (unless … don't эмес) |
Кыскасы: «-са», «-ганда», «-гандан кийин», «-гончо» бөлүгүндө → Present Simple (же бүткөн иш үчүн Present Perfect); келечектеги натыйжа → will (же can, might, should, буйрук); «-баса» → unless + ырастоо.
Түзүлүшү
Zero conditional – жалпы чындыктар жана фактылар
| If бөлүгү | Негизги сүйлөм |
|---|---|
| If + Present Simple, | Present Simple |
| If you mix red and blue, | you get purple. |
First conditional – келечектеги чыныгы мүмкүнчүлүк
| If бөлүгү | Негизги сүйлөм |
|---|---|
| If + Present Simple, | will / won't + негизги форма |
| If you study hard, | you'll pass. |
| If + Present Simple, | can / might / should + негизги форма |
| If it stops raining, | we can go out. |
| If + Present Simple, | буйрук формасы |
| If you see Anna, | say hello from me. |
Тартиби жана үтүр
| Тартиби | Үтүр керекпи? | Мисал |
|---|---|---|
| If бөлүгү адегенде | адатта ооба | If I'm late, start without me. |
| Негизги сүйлөм адегенде | жок | Start without me if I'm late. |
Unless = if … not
| If … not менен | Unless менен |
|---|---|
| If you don't hurry, you'll miss the bus. | Unless you hurry, you'll miss the bus. |
Келечектеги убакыт багыныңкылары – ошол эле эреже: убакыт сөзүнөн кийин учур чак, экинчи бөлүктө will
| Убакыт сөзү | Мисал |
|---|---|
| when | I'll call you when I get home. |
| as soon as | As soon as the film ends, we'll leave. |
| before | Turn off the lights before you go out. |
| after | After she finishes school, she'll travel. |
| until | Wait here until I come back. |
| when / as soon as + Present Perfect | I'll call you when I've finished. |
Колдонулушу
1Zero conditional – фактылар жана жалпы чындыктар
Дайыма же көбүнчө чындык болгон нерселер үчүн if + Present Simple, Present Simple колдонуңуз: илим, адаттар, нерселердин кантип иштеши. Бул жерде if дээрлик when же every time («ар дайым») дегенди билдирет. Кыргызча да эки бөлүктө учур чак: «ысытсаңыз, кайнайт».
2First conditional – келечектеги чыныгы мүмкүнчүлүктөр
Келечектеги мүмкүн болгон кырдаал жана анын болжолдуу натыйжасы үчүн if + Present Simple, will + негизги форма колдонуңуз.
3Натыйжадагы башка формалар – can, might, should, буйрук
Натыйжада can, might, should же буйрук формасы (Call me! сыяктуу нускама) да колдонулат.
4If бөлүгүндө will жок
Мааниси келечек болсо да, if бөлүгүндө адатта Present Simple колдонулат. Will натыйжага барат. (Сылык өтүнүчтөрдө «макул болсоңуз» деген маанидеги if + will угулушу мүмкүн: If you'll wait here, I'll get the manager. Бул өзгөчө колдонуу.)
5Unless
Unless – if … not дегенди билдирет. Unless сөзүнөн кийин адатта этиш ырастоо формасында келет. Кыргызча ага «-баса» туура келет: тануу кыргызча этиште, англисче болсо unless сөзүнүн өзүндө.
6Келечектеги убакыт багыныңкылары – when, as soon as, before, after, until
Бул убакыт сөздөрүнөн кийин келечек үчүн да, if сөзүнөн кийинкидей эле, Present Simple колдонуңуз. If = балким болот; when = сөзсүз болот деп ишенем. Кыргызча «-ганда», «-гандан кийин» формаларындагы «-ган» бул жерде өткөн чакты билдирбейт.
7When, as soon as, after, until кийинки Present Perfect
Биринчи иш-аракет экинчисинен мурун толук бүтө турганын көрсөтүү үчүн убакыт сөзүнөн кийин Present Perfect (учур чактын аткарылган түрү) колдонсоңуз болот. Көбүнчө Present Simple да туура.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «-са, барабыз» → If…, we go. Кыргызча натыйжадагы «барабыз», «калам» деген -а / -й формасы келечекти да билдирет. Ошондуктан first conditional сүйлөмүнүн натыйжасына Present Simple коюп коюу оңой. Келечектеги бир кырдаалдын натыйжасы үчүн will (же can, might) колдонуңуз.
2. «-майынча» → until + тануу. Кыргызча «…га чейин» деген маанини көбүнчө тануу формасы менен айтабыз: «Күрүч сууну тартмайынча, палоону жай отто кармаңыз», «Атам келмейинче, иним уктабайт». Этиш тануу формасында, бирок мааниси «тартканга чейин», «келгенге чейин». Ошондуктан until сөзүнөн кийин doesn't коюп коюу оңой. Англисче until өзү эле чекти көрсөтөт: андан кийин этиш ырастоо формасында турат, келечек үчүн да Present Simple.
3. «-баса» → unless + тануу. Кыргызча «бузулбаса», «албасаң» деп тануу этиште турат. Аны unless менен которгондо этишти да тануу формасында калтыруу оңой, бирок unless өзү эле «if … not». Ошондуктан unless + ырастоо этиш колдонуңуз, болбосо мааниси тескерисинче болуп калат.
Чаташтырбаңыз
zero жана first conditional – Zero = дайыма чындык (учур чак + учур чак). First = келечектеги белгилүү бир кырдаал (учур чак + will). Кыргызча экөөнүн формасы бирдей болушу мүмкүн, англисчеде айырмалаңыз.
if жана when – If = болушу мүмкүн. When = сөзсүз болот; биз жөн гана убактысын күтүп жатабыз.
first жана second conditional – Элестетилген же болушу күмөндүү кырдаалдар үчүн англис тили if + Past Simple, would колдонот: If I won the lottery, I'd buy a boat. Кыргызча «-са … -мак элем». B1-06 караңыз. In case (сактык чарасы) B2-03 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- I'll, you'll, we'll оозеки кепте кадимки нерсе. I'll /aɪl/ aisle жана isle сөздөрү менен бирдей угулат.
- won't /wəʊnt/ (UK), /woʊnt/ (US) – аны want /wɒnt/ (UK), /wɑːnt/ (US) сөзү менен чаташтырбаңыз. Эки сөздөгү /w/ тыбышын тең в деп айтпаңыз: эриндерди томолоктоңуз.
- Ыргак: if бөлүгү адегенде келгенде үн адатта бир аз көтөрүлөт жана натыйжанын алдында кыска тыным болот: If it rains… we'll stay in. Кыргызча да «-са» бөлүгүнөн кийин ушундай тыныгабыз.
- unless /ənˈles/: басым экинчи муунда. Биринчи муундагы үндүү алсыз.
- Clause (багыныңкы же негизги сүйлөм) – өзүнүн ээси жана этиши бар сөздөр тобу: if it rains – бир бөлүк; we'll stay in – экинчи бөлүк.
Алтын эреже
if, unless, when, as soon as, before, after жана until сөздөрүнөн кийин – келечек үчүн да – учур чактын формасын колдонуңуз (Present Simple, же бүткөн иш үчүн Present Perfect). Will адатта натыйжада гана турат. Эсиңизде болсун: «-са», «-ганда», «-гончо» бөлүгү → Present Simple; келечектеги натыйжа → will.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз. Натыйжада will / won't колдонуңуз.
-
If you (heat) butter, it melts.
-
If it (be) sunny tomorrow, we'll go to the beach.
-
If you don't hurry, you (miss) the bus.
-
I'll text you as soon as I (land).
-
When I (finish) this email, I'll make dinner.
-
unless менен кайра жазыңыз: If you don't leave now, you'll be late.
B. Мааниси
Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: … I get home tonight, I'll have a shower.
-
Томду кечеде көрүшүңүз мүмкүн, бирок так билбейсиз. Туура жоопту тандаңыз: … I see him, I'll give him your message.
-
Туура жоопту тандаңыз: … you have a ticket, you can't go in.
-
Zero же first conditional? If you mix red and white, you get pink.
-
Туура жоопту тандаңыз: … here until you come back.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
If she will come, I'll be happy.
-
Wait here until I will come back.
-
If he don't call, I'll call him.
-
I'll call you when I've finished.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз. Кашаада этиш болсо, анын туура формасын жазыңыз.
Ana: What will you do if it 16 (rain) at the campsite?
Ben: If it rains, we 17 (will / go) to the museum in town.
Ana: Good idea. And book soon! 18 you book early, there won't be any places left.
Ben: I know. I'll book as soon as I 19 (get) paid on Friday.
Ana: And send me a photo when you 20 (arrive)!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Сүйлөмдү өзүңүз жөнүндө толуктаңыз: If the weather is nice this weekend, …
-
Zero conditional менен өзүңүз жөнүндө бир факт жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A2-04 Will жана Shall кыргызча: азыркы чечимдер, убадалар жана болжолдоолор I think she (pass) the exam.
-
A2-22 May, Might жана Could кыргызча: «-ышы мүмкүн» жана «балким» англисче I'm not sure. I (come) later. might колдонуңуз.
-
A2-05 Англисче келер чак: will, going to, Present Continuous же Present Simple? My train (leave) at 7.15 tomorrow morning. It's on the timetable.leaves = most natural for a timetable
Жооптор
A. Түзүлүшү
- heat
- is
- 'll miss / will miss
- land / 've landed / have landed
- finish / 've finished / have finished
- Unless you leave now, you'll be late. / You'll be late unless you leave now.
B. Мааниси
- When
- If
- Unless
- zero
- I'll wait
C. Катаны табыңыз
- If she comes, I'll be happy.
- Wait here until I come back.
- If he doesn't call, I'll call him.
- ✓ I'll call you when I've finished.
D. Текстте
- rains
- 'll go / will go
- Unless
- get
- arrive / 've arrived / have arrived
E. Сиздин кезегиңиз
- If the weather is nice this weekend, I'll go for a long walk.
- If I don't sleep enough, I get a headache.
F. Аралаш кайталоо
- 'll pass / will pass / 's going to pass / is going to pass
- might come
- leaves / is leaving / will leave
