Phrasal verbs oʻzbekcha: turn it off yoki turn off it? Soʻz tartibi qoidalari
Phrasal Verbs: The Grammar
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz phrasal verb larning toʻrt turini taniy olasiz, ot va olmoshlarni toʻgʻri joyga qoʻyasiz (turn it off, look after her, run out of milk), lugʻatdagi yozuvdan feʼlning turini aniqlaysiz va phrasal verb bilan rasmiyroq yakka feʼl orasida tanlov qilasiz.
Asosiy gʻoya
Phrasal verb — bu feʼl + particle (yuklama) deb ataladigan kichik soʻz (up, off, out, on, down, back, away, over…). Ular birgalikda bitta maʼno birligi boʻlib ishlaydi: give up = urinishni toʻxtatmoq, find out = bilib olmoq. Baʼzan maʼno toʻgʻridan-toʻgʻri (sit down, go out); koʻpincha esa unday emas (put up with = toqat qilmoq). Eng keng tarqalganlari bilan A2-34 da tanishgansiz.
Bu dars boshqa qiyin tomon haqida: soʻz tartibi. Phrasal verb ni sendvich deb tasavvur qiling. Feʼl ustki non boʻlagi, particle esa pastki non boʻlagi. Asosiy savol: toʻldiruvchi qayerga qoʻyiladi? Baʼzi phrasal verb larda toʻldiruvchi umuman yoʻq. Baʼzilari sendvich kabi ochiladi: toʻldiruvchi oʻrtada, «ichlik» boʻlib turadi yoki sendvichdan keyin keladi. Baʼzilari esa yopiq, ochilmaydi, shuning uchun toʻldiruvchi har doim ulardan keyin keladi. Va bitta qoida hech qachon oʻzgarmaydi: ajraladigan feʼldagi olmosh toʻldiruvchi (it, them, her) har doim ichlik boʻladi — turn it off, hech qachon turn off it.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida ham ikki qismdan iborat feʼllar bor: -ib + koʻmakchi feʼl («yozib olmoq», «oʻchirib qoʻymoq», «uygʻonib ketmoq»). Lekin oʻzbekchada toʻldiruvchi har doim feʼldan oldin turadi: «Chiroqni oʻchirib qoʻying», «Uni oʻchirib qoʻying». Ingliz tilida esa toʻldiruvchining oʻrni feʼl turiga bogʻliq. Koʻp phrasal verb lar oʻzbekchada bitta feʼl bilan beriladi («oʻchirmoq» = turn off), shuning uchun ularni ajralmas blok deb oʻylab, turn off it deymiz. Yana bir farq: inglizcha particle yoki predlog vazifasini oʻzbekchada koʻpincha kelishik qoʻshimchasi bajaradi: «itga qaramoq» = look after the dog, «javobingizni kutmoq» = look forward to your answer. Qoʻshimcha otga qoʻshilgani uchun inglizchadagi kichik soʻz osongina tushib qoladi.
| Oʻzbekcha | Turi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Biz quyosh chiqmasdan yoʻlga chiqdik. | toʻldiruvchisiz | We set off before sunrise. |
| Isitishni pasaytiring. / Uni pasaytiring. | ajraladigan: toʻldiruvchi oldinda | Turn the heating down. / Turn it down. |
| Itingga kim qarayapti? | ajralmaydigan: -ga → after | Who's looking after the dog? |
| Kofemiz yana tugab qoldi. | uch qismli: oʻzbekchada kofe ega | We've run out of coffee again. |
| Taʼtilni intiqlik bilan kutyapman. | -ni → to | I'm looking forward to the holidays. |
| Nimani qidiryapsiz? | savolda particle feʼl bilan qoladi | What are you looking for? |
Tuzilish
Toʻrt tur
| Tur | Toʻldiruvchi? | Andoza | Misollar |
|---|---|---|---|
| 1. toʻldiruvchisiz (intransitive) | yoʻq | feʼl + particle | get up, break down, grow up, set off |
| 2. ajraladigan (separable) | bor | feʼl + toʻldiruvchi + particle yoki feʼl + particle + ot | turn the TV off / turn off the TV |
| 3. ajralmaydigan (inseparable) | bor | feʼl + particle + toʻldiruvchi | look after her, get over it, run into him |
| 4. uch qismli | bor | feʼl + particle + predlog + toʻldiruvchi | look forward to it, run out of milk |
Toʻldiruvchi oladigan feʼl transitive, toʻldiruvchi olmaydigan feʼl esa intransitive deyiladi.
Ajraladigan feʼllar: toʻldiruvchi qayerga qoʻyiladi
| Toʻldiruvchi | Oʻrtada | Oxirida |
|---|---|---|
| qisqa ot | Turn the lights off. ✅ | Turn off the lights. ✅ |
| olmosh | Turn them off. ✅ | ❌ Turn off them. |
| uzun ot birikmasi | mumkin, lekin tushunish qiyin | Turn off all the lights in the house. ✅ |
Ajralmaydigan va uch qismli feʼllar: toʻldiruvchi har doim oxirida
| Feʼl | Ot toʻldiruvchi | Olmosh toʻldiruvchi |
|---|---|---|
| look after | She looks after her grandmother. | She looks after her. |
| get over | He got over the flu quickly. | He got over it quickly. |
| get on with | I get on with my colleagues. | I get on with them. |
| put up with | I can't put up with this noise. | I can't put up with it. |
Lugʻat turini qanday koʻrsatadi (sb = somebody, kimdir; sth = something, nimadir)
| Lugʻatdagi yozuv | Nimani bildiradi |
|---|---|
| turn sth off / turn off sth | ajraladigan: toʻldiruvchi oʻrtada ham, oxirida ham kela oladi |
| look after sb/sth | ajralmaydigan: toʻldiruvchi faqat particle dan keyin |
| get up | toʻldiruvchisiz |
| run out of sth | uch qismli: toʻldiruvchi oxirida |
Qoʻllanish
1Toʻldiruvchisiz phrasal verb lar
Bu phrasal verb lar toʻldiruvchisiz ham toʻliq. Particle dan keyin, ehtimol, faqat vaqt yoki joy keladi.
2Ot bilan ajraladigan phrasal verb lar
Ot toʻldiruvchini odatda oʻrtaga ham, oxiriga ham qoʻyish mumkin. Toʻldiruvchi uzun boʻlsa, tinglovchi tushunishi uchun uni oxiriga qoʻying.
3Olmosh bilan ajraladigan phrasal verb lar
Toʻldiruvchi olmosh boʻlsa (it, them, him, her, me, us, you), u feʼl bilan particle orasida turishi shart.
4Ajralmaydigan phrasal verb lar
Bu feʼllarda particle predlog kabi ishlaydi: toʻldiruvchi, ot boʻlsin yoki olmosh, har doim undan keyin keladi. Savol va relative clause larda particle feʼl bilan birga qoladi.
5Uch qismli phrasal verb lar
Feʼl + particle + predlog. Uchala qism birga turadi va toʻldiruvchi har doim oxirida keladi. Look forward to dan keyin ot yoki -ing shakli keladi (B1-19 ga qarang).
6Bitta phrasal verb, ikki tur
Baʼzi phrasal verb lar bir maʼnoda toʻldiruvchisiz, boshqa maʼnoda ajraladigan boʻladi. Toʻldiruvchini qayerga qoʻyishni hal qilishdan oldin maʼnoni tekshiring.
7Phrasal verb mi yoki rasmiy yakka feʼlmi?
Phrasal verb lar suhbat, doʻstlarga yozilgan xatlar va norasmiy yozuvga xos. Rasmiy yozuvda koʻpincha shunga oʻxshash maʼnoli yakka feʼl afzal koʻriladi. Ikkalasi ham toʻgʻri ingliz tili; tanlov uslubga bogʻliq.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. Phrasal verb ni bitta feʼl deb oʻylash: olmosh oxirida. «Yozib olmoq», «qayta qoʻngʻiroq qilmoq» oʻzbekchada bir butun feʼl, va «uni», «unga» undan oldin turadi. Inglizchaga oʻtganda write down, call back ni ajralmas blok sifatida saqlaymiz va olmoshni oxiriga qoʻyamiz. Ajraladigan feʼlda olmosh oʻrtada turadi.
2. Kelishik qoʻshimchasi oʻrnidagi kichik soʻz tushib qoladi. Oʻzbekchada «javobingizni kutaman», «muammoni hal qilaman» deymiz: vazifani -ni bajaradi va hech qanday alohida soʻz yoʻq. Inglizchada esa to, with kabi soʻzlar feʼlning bir qismi, ularni tushirib boʻlmaydi.
3. Savolda particle tushib qoladi. «Nimani qidiryapsiz?», «Men qidirgan kitob» gaplarida oʻzbekchada -ni yoki sifatdosh yetarli. Inglizchada savol yoki relative clause da toʻldiruvchi oldinga chiqsa ham, particle feʼl bilan birga oxirida qoladi.
Adashtirmang
Particle va oddiy predlog — Bitta kichik soʻz particle (feʼlning qismi) yoki predlog (joy ifodasining qismi) boʻlishi mumkin. Sinov: olmoshni oʻrtaga qoʻyish mumkinmi?
get up va wake up — Get up (oʻrindan turmoq) toʻldiruvchi olmaydi. Wake up toʻldiruvchisiz (I woke up) yoki ajraladigan (Wake me up) boʻlishi mumkin.
Particle larning maʼnosi — Bu dars soʻz tartibi haqida. up, down, out, off va boshqa particle larning maʼnosi uchun B2-25 ga, birga keladigan soʻzlar uchun T-03 ga qarang.
Imlo va talaffuz
- Koʻp phrasal verb larda asosiy urgʻu particle ga tushadi: give up, turn it off, set off.
- Uch qismli feʼllarda urgʻu odatda particle ga tushadi: look forward to, run out of, put up with. Oxirgi predlog kuchsiz: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. with oxiridagi /ð/ ni «s» yoki «z» ga almashtirmang: til uchi tishlar orasida.
- Oʻrtadagi olmosh urgʻusiz va qisqa: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. Soʻzlar bir-biriga ulanib ketadi: pick‿it‿up.
- up dagi /ʌ/ qisqa va ochiq unli; uni oʻzbekcha «u» deb oʻqimang. Oxiridagi /p/ ni aniq ayting.
- Phrasal verb lardan yasalgan otlar qoʻshib yoki chiziqcha bilan yoziladi va urgʻu birinchi qismga tushadi: a breakdown, a takeoff, a check-in. Feʼllar esa ikki soʻz: to break down, to check in.
Oltin qoida
Soʻrang: phrasal verb toʻldiruvchi oladimi va u joyini oʻzgartira oladimi? Ajraladigan feʼlda olmosh oʻrtada turadi (turn it off). Ajralmaydigan va uch qismli feʼllar toʻldiruvchini oxirida saqlaydi (look after her, run out of it).
Mashqlar
A. Tuzilish
1–3: soʻzlarni toʻgʻri tartibga qoʻying. 4–6: otni olmosh bilan almashtiring.
-
Tartibga qoʻying: off / please / it / turn
-
Tartibga qoʻying: after / she / them / looks
-
Tartibga qoʻying: out / we / sugar / of / ran
-
Otni olmosh bilan almashtiring: Turn down the music.
-
Otni olmosh bilan almashtiring: I came across this photo yesterday.
-
Otni olmosh bilan almashtiring: Can you put away the toys?
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Hisobot uchun rasmiyroq feʼlni tanlang: We need to find out the cause. …
-
Toʻgʻri javobni tanlang: "The plane took off." …
-
Toʻgʻri javobni tanlang: She … after a year.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: In "The cat ran up the tree", up is a ….
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
I'll pick up you at the station.
-
Can you look my cat after this weekend?
-
I can't put up this noise.
-
Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Kontekstda
Suhbatni toʻldiring. Qavs ichidagi phrasal verb ni toʻgʻri shaklda va toʻgʻri tartibda ishlating.
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Ertalabki odatlaringiz haqida get up, put on yoki turn off bilan ikkita gap yozing. Ulardan birida olmosh ishlating.
-
Yaxshi chiqishadigan odamingiz haqida bitta gap va toqat qila olmaydigan narsangiz haqida bitta gap yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B1-19 Gerund oʻzbekcha: -ing shakli ot vazifasida va predloglardan keyin (look forward to seeing) I'm looking forward to (see) you next week.
-
A2-15 Give me the book yoki give it to me? Ikki toʻldiruvchili feʼllar oʻzbekcha Toʻgʻri javobni tanlang: Here's your book. I'll tomorrow.
-
B1-27 So that, in order to, because of, due to oʻzbekcha: maqsad, sabab va natija I looked the word up ___ check the spelling. …
Javoblar
A. Tuzilish
- Please turn it off. / Turn it off, please.
- She looks after them.
- We ran out of sugar.
- Turn it down.
- I came across it yesterday.
- Can you put them away?
B. Maʼno
- discover
- intransitive
- gave it up
- preposition
C. Xatoni toping
- I'll pick you up at the station.
- Can you look after my cat this weekend?
- I can't put up with this noise.
- ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Kontekstda
- pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
- run out of
- throw it away
- looking after
- get on with
E. Sizning navbatingiz
- I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
- I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.
F. Aralash takrorlash
- seeing
- give it to you
- to
