SlowingoGrammatika
B1 30 / 39

Phrasal verbs oʻzbekcha: turn it off yoki turn off it? Soʻz tartibi qoidalari

Phrasal Verbs: The Grammar

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz phrasal verb larning toʻrt turini taniy olasiz, ot va olmoshlarni toʻgʻri joyga qoʻyasiz (turn it off, look after her, run out of milk), lugʻatdagi yozuvdan feʼlning turini aniqlaysiz va phrasal verb bilan rasmiyroq yakka feʼl orasida tanlov qilasiz.

Asosiy gʻoya

Phrasal verb — bu feʼl + particle (yuklama) deb ataladigan kichik soʻz (up, off, out, on, down, back, away, over…). Ular birgalikda bitta maʼno birligi boʻlib ishlaydi: give up = urinishni toʻxtatmoq, find out = bilib olmoq. Baʼzan maʼno toʻgʻridan-toʻgʻri (sit down, go out); koʻpincha esa unday emas (put up with = toqat qilmoq). Eng keng tarqalganlari bilan A2-34 da tanishgansiz.

Bu dars boshqa qiyin tomon haqida: soʻz tartibi. Phrasal verb ni sendvich deb tasavvur qiling. Feʼl ustki non boʻlagi, particle esa pastki non boʻlagi. Asosiy savol: toʻldiruvchi qayerga qoʻyiladi? Baʼzi phrasal verb larda toʻldiruvchi umuman yoʻq. Baʼzilari sendvich kabi ochiladi: toʻldiruvchi oʻrtada, «ichlik» boʻlib turadi yoki sendvichdan keyin keladi. Baʼzilari esa yopiq, ochilmaydi, shuning uchun toʻldiruvchi har doim ulardan keyin keladi. Va bitta qoida hech qachon oʻzgarmaydi: ajraladigan feʼldagi olmosh toʻldiruvchi (it, them, her) har doim ichlik boʻladi — turn it off, hech qachon turn off it.

Oʻzbek va ingliz tillari

Oʻzbek tilida ham ikki qismdan iborat feʼllar bor: -ib + koʻmakchi feʼl («yozib olmoq», «oʻchirib qoʻymoq», «uygʻonib ketmoq»). Lekin oʻzbekchada toʻldiruvchi har doim feʼldan oldin turadi: «Chiroqni oʻchirib qoʻying», «Uni oʻchirib qoʻying». Ingliz tilida esa toʻldiruvchining oʻrni feʼl turiga bogʻliq. Koʻp phrasal verb lar oʻzbekchada bitta feʼl bilan beriladi («oʻchirmoq» = turn off), shuning uchun ularni ajralmas blok deb oʻylab, turn off it deymiz. Yana bir farq: inglizcha particle yoki predlog vazifasini oʻzbekchada koʻpincha kelishik qoʻshimchasi bajaradi: «itga qaramoq» = look after the dog, «javobingizni kutmoq» = look forward to your answer. Qoʻshimcha otga qoʻshilgani uchun inglizchadagi kichik soʻz osongina tushib qoladi.

OʻzbekchaTuriInglizcha
Biz quyosh chiqmasdan yoʻlga chiqdik.toʻldiruvchisizWe set off before sunrise.
Isitishni pasaytiring. / Uni pasaytiring.ajraladigan: toʻldiruvchi oldindaTurn the heating down. / Turn it down.
Itingga kim qarayapti?ajralmaydigan: -ga → afterWho's looking after the dog?
Kofemiz yana tugab qoldi.uch qismli: oʻzbekchada kofe egaWe've run out of coffee again.
Taʼtilni intiqlik bilan kutyapman.-ni → toI'm looking forward to the holidays.
Nimani qidiryapsiz?savolda particle feʼl bilan qoladiWhat are you looking for?

Tuzilish

Toʻrt tur

TurToʻldiruvchi?AndozaMisollar
1. toʻldiruvchisiz (intransitive)yoʻqfeʼl + particleget up, break down, grow up, set off
2. ajraladigan (separable)borfeʼl + toʻldiruvchi + particle yoki feʼl + particle + otturn the TV off / turn off the TV
3. ajralmaydigan (inseparable)borfeʼl + particle + toʻldiruvchilook after her, get over it, run into him
4. uch qismliborfeʼl + particle + predlog + toʻldiruvchilook forward to it, run out of milk

Toʻldiruvchi oladigan feʼl transitive, toʻldiruvchi olmaydigan feʼl esa intransitive deyiladi.

Ajraladigan feʼllar: toʻldiruvchi qayerga qoʻyiladi

ToʻldiruvchiOʻrtadaOxirida
qisqa otTurn the lights off. ✅Turn off the lights. ✅
olmoshTurn them off. ✅❌ Turn off them.
uzun ot birikmasimumkin, lekin tushunish qiyinTurn off all the lights in the house. ✅

Ajralmaydigan va uch qismli feʼllar: toʻldiruvchi har doim oxirida

FeʼlOt toʻldiruvchiOlmosh toʻldiruvchi
look afterShe looks after her grandmother.She looks after her.
get overHe got over the flu quickly.He got over it quickly.
get on withI get on with my colleagues.I get on with them.
put up withI can't put up with this noise.I can't put up with it.

Lugʻat turini qanday koʻrsatadi (sb = somebody, kimdir; sth = something, nimadir)

Lugʻatdagi yozuvNimani bildiradi
turn sth off / turn off sthajraladigan: toʻldiruvchi oʻrtada ham, oxirida ham kela oladi
look after sb/sthajralmaydigan: toʻldiruvchi faqat particle dan keyin
get uptoʻldiruvchisiz
run out of sthuch qismli: toʻldiruvchi oxirida

Qoʻllanish

1Toʻldiruvchisiz phrasal verb lar

Bu phrasal verb lar toʻldiruvchisiz ham toʻliq. Particle dan keyin, ehtimol, faqat vaqt yoki joy keladi.

What time do you usually get up?
Odatda soat nechada turasiz?
get up: toʻldiruvchisiz
Our car broke down on the motorway.
Mashinamiz trassada buzilib qoldi.
break down = buzilib qolmoq; UK; US: highway
I grew up in a small fishing town.
Men kichik baliqchilar shaharchasida oʻsganman.
grow up: toʻldiruvchisiz
We set off before sunrise to avoid the heat.
Jaziramadan qochish uchun quyosh chiqmasdan yoʻlga chiqdik.
set off = yoʻlga chiqmoq

2Ot bilan ajraladigan phrasal verb lar

Ot toʻldiruvchini odatda oʻrtaga ham, oxiriga ham qoʻyish mumkin. Toʻldiruvchi uzun boʻlsa, tinglovchi tushunishi uchun uni oxiriga qoʻying.

Can you turn the heating down?
Isitishni pasaytira olasizmi?
bu ham toʻgʻri: turn down the heating
Please fill in this form.
Iltimos, mana bu anketani toʻldiring.
bu ham toʻgʻri: fill this form in
She picked up the kids from school.
U bolalarni maktabdan olib keldi.
pick up = olib kelmoq
I need to give back all the books I borrowed last term.
Oʻtgan semestrda olgan hamma kitoblarimni qaytarib berishim kerak.
uzun toʻldiruvchi oxirida

3Olmosh bilan ajraladigan phrasal verb lar

Toʻldiruvchi olmosh boʻlsa (it, them, him, her, me, us, you), u feʼl bilan particle orasida turishi shart.

I don't know this word, so I'll look it up.
Bu soʻzni bilmayman, shuning uchun lugʻatdan qarab olaman.
it oʻrtada
Your shoes are wet. Take them off.
Oyoq kiyimingiz hoʻl. Ularni yechib qoʻying.
them oʻrtada
If you don't need the old sofa, why don't you give it away?
Eski divan kerak boʻlmasa, birovga berib yubora qolsangiz-chi?
give it away = tekinga berib yubormoq
He called me back an hour later.
U bir soatdan keyin menga qayta qoʻngʻiroq qildi.
me oʻrtada
Can you wake me up at seven?
Meni soat yettida uygʻota olasizmi?
me oʻrtada

4Ajralmaydigan phrasal verb lar

Bu feʼllarda particle predlog kabi ishlaydi: toʻldiruvchi, ot boʻlsin yoki olmosh, har doim undan keyin keladi. Savol va relative clause larda particle feʼl bilan birga qoladi.

Who's looking after the dog while you're away?
Siz yoʻqligingizda itga kim qarab turibdi?
«-ga qaramoq» → look after + toʻldiruvchi
It took her months to get over the break-up.
Ajrashish alamidan oʻzini oʻnglashi uchun unga bir necha oy kerak boʻldi.
get over + toʻldiruvchi; her → ayol
I ran into an old friend at the airport.
Aeroportda tasodifan eski doʻstimni uchratib qoldim.
run into = tasodifan uchratmoq
Don't worry about the complaint. I'll deal with it.
Shikoyat haqida xavotir olmang. Uni men hal qilaman.
«-ni hal qilmoq» → deal with it
What are you looking for?
Nimani qidiryapsiz?
savol oxirida particle feʼl bilan qoladi

5Uch qismli phrasal verb lar

Feʼl + particle + predlog. Uchala qism birga turadi va toʻldiruvchi har doim oxirida keladi. Look forward to dan keyin ot yoki -ing shakli keladi (B1-19 ga qarang).

We've run out of coffee again.
Kofemiz yana tugab qoldi.
oʻzbekchada kofe ega, inglizchada we + run out of
I'm really looking forward to the holidays.
Taʼtilni intiqlik bilan kutyapman.
«-ni kutmoq» → looking forward to
Do you get on with your neighbours?
Qoʻshnilaringiz bilan yaxshi chiqishasizmi?
get on with = chiqishmoq
I can't put up with his rude comments any more.
Uning qoʻpol gaplariga endi toqat qila olmayman.
«-ga toqat qilmoq» → put up with
She came up with a brilliant idea for the campaign.
U aksiya uchun ajoyib gʻoya oʻylab topdi.
come up with = oʻylab topmoq

6Bitta phrasal verb, ikki tur

Baʼzi phrasal verb lar bir maʼnoda toʻldiruvchisiz, boshqa maʼnoda ajraladigan boʻladi. Toʻldiruvchini qayerga qoʻyishni hal qilishdan oldin maʼnoni tekshiring.

The plane took off on time.
Samolyot oʻz vaqtida koʻtarildi.
toʻldiruvchisiz: yerdan koʻtarildi
Take off your jacket if you're hot.
Issiq boʻlsa, kurtkangizni yeching.
ajraladigan: yechmoq
The lift broke down again.
Lift yana buzilib qoldi.
toʻldiruvchisiz: ishlamay qoldi; US: elevator
The firefighters broke the door down.
Oʻt oʻchiruvchilar eshikni buzib kirdi.
ajraladigan: sindirib yiqitmoq

7Phrasal verb mi yoki rasmiy yakka feʼlmi?

Phrasal verb lar suhbat, doʻstlarga yozilgan xatlar va norasmiy yozuvga xos. Rasmiy yozuvda koʻpincha shunga oʻxshash maʼnoli yakka feʼl afzal koʻriladi. Ikkalasi ham toʻgʻri ingliz tili; tanlov uslubga bogʻliq.

Can you find out what time the shop opens?
Doʻkon soat nechada ochilishini bilib bera olasizmi?
rasmiy: discover
The meeting has been put off until Friday.
Yigʻilish jumagacha qoldirildi.
rasmiy: postponed
The committee has postponed the decision.
Qoʻmita qarorni keyinga qoldirdi.
rasmiy yakka feʼl
She turned down the job offer.
U ish taklifini rad etdi.
rasmiy: rejected / declined
Prices have gone up again.
Narxlar yana koʻtarildi.
rasmiy: increased

Keng tarqalgan xatolar

❌I took off it.
✅I took it off.
Olmosh ajraladigan feʼlning oʻrtasiga qoʻyiladi.
❌Can you pick up me at six?
✅Can you pick me up at six?
Olmosh oʻrtada.
❌She looks her little brother after.
✅She looks after her little brother.
look after ajralmaydi.
❌We've run out milk.
✅We've run out of milk.
Uch qismli feʼlning uchala qismi saqlanadi.
❌She came up a great idea.
✅She came up with a great idea.
come up with uch qismli feʼl.
❌My car broke down it.
✅My car broke down.
break down (= buzilib qolmoq) toʻldiruvchi olmaydi.
❌Please wake up me at seven.
✅Please wake me up at seven.
wake sb up ajraladigan: olmosh oʻrtada.
⚠️I gave all the old clothes that didn't fit me any more away.
✅I gave away all the old clothes that didn't fit me any more.
Grammatika jihatidan toʻgʻri, lekin uzun toʻldiruvchi oxirida boʻlsa, tushunish ancha oson.

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. Phrasal verb ni bitta feʼl deb oʻylash: olmosh oxirida. «Yozib olmoq», «qayta qoʻngʻiroq qilmoq» oʻzbekchada bir butun feʼl, va «uni», «unga» undan oldin turadi. Inglizchaga oʻtganda write down, call back ni ajralmas blok sifatida saqlaymiz va olmoshni oxiriga qoʻyamiz. Ajraladigan feʼlda olmosh oʻrtada turadi.

❌This address is long. Let me write down it.
✅This address is long. Let me write it down.
olmosh oʻrtada.
❌My grandmother called, so I called back her.
✅My grandmother called, so I called her back.
her oʻrtada.

2. Kelishik qoʻshimchasi oʻrnidagi kichik soʻz tushib qoladi. Oʻzbekchada «javobingizni kutaman», «muammoni hal qilaman» deymiz: vazifani -ni bajaradi va hech qanday alohida soʻz yoʻq. Inglizchada esa to, with kabi soʻzlar feʼlning bir qismi, ularni tushirib boʻlmaydi.

❌I'm looking forward your answer.
✅I'm looking forward to your answer.
look forward to: uchala qism.
❌I'll deal the problem tomorrow.
✅I'll deal with the problem tomorrow.
deal with: with tushmaydi.

3. Savolda particle tushib qoladi. «Nimani qidiryapsiz?», «Men qidirgan kitob» gaplarida oʻzbekchada -ni yoki sifatdosh yetarli. Inglizchada savol yoki relative clause da toʻldiruvchi oldinga chiqsa ham, particle feʼl bilan birga oxirida qoladi.

❌What are you looking?
✅What are you looking for?
look for: for oxirida qoladi.
❌This is the book I was looking.
✅This is the book I was looking for.
relative clause da ham for qoladi.

Adashtirmang

Particle va oddiy predlog — Bitta kichik soʻz particle (feʼlning qismi) yoki predlog (joy ifodasining qismi) boʻlishi mumkin. Sinov: olmoshni oʻrtaga qoʻyish mumkinmi?

She looked up the word in the dictionary.
U soʻzni lugʻatdan qarab topdi.
phrasal verb: she looked it up
She looked up the chimney.
U moʻrining ichiga, yuqoriga qaradi.
predlog + joy: bu yerda «she looked it up» deb boʻlmaydi

get up va wake up — Get up (oʻrindan turmoq) toʻldiruvchi olmaydi. Wake up toʻldiruvchisiz (I woke up) yoki ajraladigan (Wake me up) boʻlishi mumkin.

I woke up at six but didn't get up until seven.
Soat oltida uygʻondim, lekin yettigacha oʻrnimdan turmadim.
uygʻonmoq va turmoq har xil
The noise woke the baby up.
Shovqin chaqaloqni uygʻotib yubordi.
ajraladigan: woke the baby up

Particle larning maʼnosi — Bu dars soʻz tartibi haqida. up, down, out, off va boshqa particle larning maʼnosi uchun B2-25 ga, birga keladigan soʻzlar uchun T-03 ga qarang.

Imlo va talaffuz

  • Koʻp phrasal verb larda asosiy urgʻu particle ga tushadi: give up, turn it off, set off.
  • Uch qismli feʼllarda urgʻu odatda particle ga tushadi: look forward to, run out of, put up with. Oxirgi predlog kuchsiz: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. with oxiridagi /ð/ ni «s» yoki «z» ga almashtirmang: til uchi tishlar orasida.
  • Oʻrtadagi olmosh urgʻusiz va qisqa: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. Soʻzlar bir-biriga ulanib ketadi: pick‿it‿up.
  • up dagi /ʌ/ qisqa va ochiq unli; uni oʻzbekcha «u» deb oʻqimang. Oxiridagi /p/ ni aniq ayting.
  • Phrasal verb lardan yasalgan otlar qoʻshib yoki chiziqcha bilan yoziladi va urgʻu birinchi qismga tushadi: a breakdown, a takeoff, a check-in. Feʼllar esa ikki soʻz: to break down, to check in.

Oltin qoida

Soʻrang: phrasal verb toʻldiruvchi oladimi va u joyini oʻzgartira oladimi? Ajraladigan feʼlda olmosh oʻrtada turadi (turn it off). Ajralmaydigan va uch qismli feʼllar toʻldiruvchini oxirida saqlaydi (look after her, run out of it).

Mashqlar

A. Tuzilish

1–3: soʻzlarni toʻgʻri tartibga qoʻying. 4–6: otni olmosh bilan almashtiring.

  1. Tartibga qoʻying: off / please / it / turn
  2. Tartibga qoʻying: after / she / them / looks
  3. Tartibga qoʻying: out / we / sugar / of / ran
  4. Otni olmosh bilan almashtiring: Turn down the music.
  5. Otni olmosh bilan almashtiring: I came across this photo yesterday.
  6. Otni olmosh bilan almashtiring: Can you put away the toys?

B. Maʼno

Vaziyatga mos javobni tanlang.

  1. Hisobot uchun rasmiyroq feʼlni tanlang: We need to find out the cause. …
  2. Toʻgʻri javobni tanlang: "The plane took off." …
  3. Toʻgʻri javobni tanlang: She … after a year.
  4. Toʻgʻri javobni tanlang: In "The cat ran up the tree", up is a ….

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. I'll pick up you at the station.
  2. Can you look my cat after this weekend?
  3. I can't put up this noise.
  4. Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Kontekstda

Suhbatni toʻldiring. Qavs ichidagi phrasal verb ni toʻgʻri shaklda va toʻgʻri tartibda ishlating.

Moving day
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)

E. Sizning navbatingiz

Ingliz tilida yozing.

  1. Ertalabki odatlaringiz haqida get up, put on yoki turn off bilan ikkita gap yozing. Ulardan birida olmosh ishlating.
  2. Yaxshi chiqishadigan odamingiz haqida bitta gap va toqat qila olmaydigan narsangiz haqida bitta gap yozing.

F. Aralash takrorlash

Oldingi darslarni takrorlang.

  1. B1-19 Gerund oʻzbekcha: -ing shakli ot vazifasida va predloglardan keyin (look forward to seeing)
    I'm looking forward to (see) you next week.
  2. A2-15 Give me the book yoki give it to me? Ikki toʻldiruvchili feʼllar oʻzbekcha
    Toʻgʻri javobni tanlang: Here's your book. I'll tomorrow.
  3. B1-27 So that, in order to, because of, due to oʻzbekcha: maqsad, sabab va natija
    I looked the word up ___ check the spelling. …
Javoblar

A. Tuzilish

  1. Please turn it off. / Turn it off, please.
  2. She looks after them.
  3. We ran out of sugar.
  4. Turn it down.
  5. I came across it yesterday.
  6. Can you put them away?

B. Maʼno

  1. discover
  2. intransitive
  3. gave it up
  4. preposition

C. Xatoni toping

  1. I'll pick you up at the station.
  2. Can you look after my cat this weekend?
  3. I can't put up with this noise.
  4. ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Kontekstda

  1. pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
  2. run out of
  3. throw it away
  4. looking after
  5. get on with

E. Sizning navbatingiz

  1. I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
  2. I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.

F. Aralash takrorlash

  1. seeing
  2. give it to you
  3. to
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play