Phrasal verbs: foljet frazore më të zakonshme në anglisht
Common Phrasal Verbs
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të dini të kuptoni dhe të përdorni foljet frazore (phrasal verbs) më të zakonshme të përditshmërisë – get up, put on, turn off, look for, find out, give up e të tjera – dhe ta vendosni përemrin në vendin e duhur (put it on, jo put on it).
Ideja kryesore
Një folje frazore (phrasal verb) është një folje + një fjalë e vogël si up, down, on, off, out, in ose back. Kjo fjalë e vogël quhet pjesëz (particle). Të dyja fjalët bashkë punojnë si një folje e vetme me kuptimin e vet.
Mendoni për përzierjen e bojërave. Blu + e verdhë nuk ju jep «blu-të verdhë». Ju jep jeshile – një ngjyrë të re. Në të njëjtën mënyrë, give + up nuk do të thotë «jap diçka lart». Give up do të thotë «heq dorë» ose «e lë një zakon».
Disa folje frazore merren me mend lehtë: sit down, stand up, come back. Të tjerat jo: find out do të thotë «marr vesh, zbuloj». Prandaj mësojeni çdo folje frazore si një fjalë të vetme, me kuptimin dhe një shembull.
Foljet frazore janë kudo në anglishten e përditshme. Folësit vendas zakonisht thonë I got up at seven; I rose at seven tingëllon zyrtare dhe e vjetëruar.
Shqipja dhe anglishtja
Shqipja nuk ka folje frazore: për secilën nga këto kemi zakonisht një folje të vetme. «Zgjohem» = wake up, «ngrihem» = get up, «vesh» = put on, «heq» = take off, «fik» = turn off, «kthehem» = come back. Prandaj pjesëza angleze harrohet lehtë, ose dikush merr një folje që i ngjan shqipes: për dritën ose televizorin në shqip themi edhe «hape» dhe «mbylle», kurse në anglisht duhet turn on / turn off.
Ka edhe një dallim te përemrat. Në shqip përemri i shkurtër ngjitet pas ose para foljes: «Vishe!», «E fika». Në anglisht, me put on, turn off, try on, përemri hyn në mes: Put it on. I turned it off. Me look for dhe look at përemri mbetet në fund: I'm looking for it. Dhe «kërkoj» në kuptimin «përpiqem të gjej» është look for, jo search (search do të thotë «kontrolloj diçka nga brenda»).
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Zgjohem në gjashtë, por ngrihem në gjashtë e gjysmë. | I wake up at six, but I get up at half past. | një folje → folje + pjesëz |
| Hiqni këpucët, ju lutem. | Take off your shoes, please. | «heq» → take off |
| Ndize dritën. / Hape dritën. | Turn on the light. | «ndez / hap» → turn on |
| Fike kompjuterin. / Mbylle televizorin. | Turn off the computer. / Turn off the TV. | «fik / mbyll» → turn off |
| Po kërkoj telefonin. | I'm looking for my phone. | «kërkoj» → look for |
| Babai e la duhanin. | My dad gave up smoking. | «lë» një zakon → give up + -ing |
| Vishe, se bën ftohtë. | Put it on. It's cold. | përemri në mes |
| Ulu, të lutem. | Please sit down. | këtu është njësoj: urdhërore pa kundrinor |
Shkurt: pas foljes shqipe mendoni për pjesëzën angleze – «ndize» = turn on, «fike» = turn off, «kërkoj» = look for; dhe përemri hyn në mes: put it on.
Forma
Folje frazore pa kundrinor
| Folja frazore | Kuptimi | Shembull |
|---|---|---|
| get up | ngrihem nga shtrati | I get up at seven. |
| wake up | zgjohem | I woke up at six. |
| go out | dal për qejf, për t'u zbavitur | Let's go out tonight. |
| come back | kthehem | She came back at midnight. |
| sit down / stand up | ulem / ngrihem në këmbë | Please sit down. |
Folje frazore me kundrinor (put on, turn off, pick up, try on…) – emri: dy vende; përemri: në mes
| Me emër | Me përemër (it, them, me…) |
|---|---|
| Put on your coat. / Put your coat on. | Put it on. |
| Turn off the lights. / Turn the lights off. | Turn them off. |
| Pick up the box. / Pick the box up. | Pick it up. |
| Try on these shoes. / Try these shoes on. | Try them on. |
Look for dhe look at – kundrinori vjen gjithmonë pas for / at, edhe kur është përemër: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Pse? Shih B1-28.)
Format e së kaluarës – ndryshon vetëm folja; pjesëza mbetet e njëjtë: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.
Përdorimi
1Rutina juaj e mëngjesit dhe e mbrëmjes
Shumë folje frazore përshkruajnë jetën e përditshme. Vini re dallimin: wake up (hapni sytë, «zgjoheni»), pastaj get up (dilni nga shtrati, «ngriheni»).
2Sit down dhe stand up
Këto të dyja nuk kanë kundrinor. I përdorim shpesh në udhëzime.
3Look for dhe look at
Look for = përpiqem të gjej («kërkoj»). Look at = i drejtoj sytë diçkaje («shikoj»). Kundrinori vjen gjithmonë pas for ose at.
4Find out, give up, pick up, fill in, try on
Këto folje janë shumë të zakonshme në situata të përditshme.
5Përemrat shkojnë në mes
Me put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in dhe try on, përemri (it, them, me, her…) shkon gjithmonë mes foljes dhe pjesëzës. Emri mund të qëndrojë në të dy vendet.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Hape / mbylle» → open / close. Në shqip themi shpesh «hape dritën», «mbylle bojlerin». Në anglisht open dhe close janë për dyer, dritare, kuti. Për dritat dhe pajisjet përdorni turn on / turn off (ose switch on / off).
2. «Kërkoj» → search. «Gjyshja po kërkon prapë syzet e leximit.» Fjala «kërkoj» të çon lehtë te search, por search something do të thotë «kontrolloj diçka nga brenda» (search a bag). Kur përpiqeni të gjeni diçka, përdorni look for.
3. «Mos e zgjo» → wake up him. Në shqip përemri i shkurtër ngjitet me foljen: «Babi fle pak pas dreke. Mos e zgjo para orës katër!». Kush e mendon wake up si «zgjoj», e vë përemrin pas të gjithave. Në anglisht përemri hyn në mes.
4. «E lë» një zakon → leave. Në shqip themi «Endriti u përpoq t'i linte ëmbëlsirat». Leave në anglisht do të thotë «largohem» ose «lë diku»; një zakon e lini me give up (+ emër ose -ing).
Mos i ngatërroni
wake up apo get up – Wake up = zgjohem. Get up = ngrihem nga shtrati.
look for apo find – Look for është veprimi (përpjekja, «kërkoj»). Find është rezultati (suksesi, «gjej»).
put on apo wear – Put on është veprimi (një çast, «vesh»). Wear është gjendja (rrobat i keni në trup, «kam veshur»).
Foljet frazore: hapat e ardhshëm – Cilat folje frazore mund të ndahen, foljet frazore me tri fjalë (look forward to) dhe si t'i kontrolloni në fjalor jepen te B1-28. Çfarë kuptimi kanë pjesëzat (up = përfundim, off = largim…) jepet te B2-25.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Te foljet frazore zakonisht theksohet pjesëza: get up, sit down, give up. Me përemër, theksi mbetet te pjesëza: put it on.
- Fjalët lidhen: get up, pick it up, turn it off shqiptohen si një fjalë e vetme, pa ndalesë mes tyre. Mos e ndani çdo fjalë më vete.
- Te up zanorja /ʌ/ nuk ekziston në shqip: është afër një «a»-je të shkurtër e të lëshuar, me gojë pak të hapur – jo «ap» e qartë, as «ëp».
- Te turn zanorja /ɜː/ është gjithashtu e re për shqipfolësit: si një «ë» e gjatë, me buzë të lëshuara. Në anglishten amerikane r këtu shqiptohet, por nuk është as «r», as «rr»: maja e gjuhës nuk prek qiellzën; në atë britanike nuk shqiptohet fare.
- Në anglishten britanike fill in një formular është normale; në atë amerikane fill out është më e zakonshme.
- Switch on / switch off kanë të njëjtin kuptim si turn on / turn off për dritat dhe pajisjet; switch është më i zakonshëm në anglishten britanike.
Rregulli i artë
Mësojeni çdo folje frazore si një fjalë të vetme me kuptimin e vet. Me përemër, vendoseni përemrin në mes: put it on, turn them off – por look for it. Dhe për dritat dhe pajisjet: turn on / turn off, jo open / close.
Ushtrime
A. Forma
Në ushtrimet 1–2 shkruani foljen frazore në të kaluarën (dy fjalë).
-
I (wake up) at six this morning. (past)
-
She (put on) her coat and left. (past)
-
Zëvendësojeni emrin me një përemër: Turn off the TV.
-
Zëvendësojeni emrin me një përemër: Pick up your toys.
-
Zëvendësojeni emrin me një përemër: I'm looking for my glasses.
-
Plotësoni: My grandfather gave smoking last year.
B. Kuptimi
Zgjidhni mundësinë e duhur.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: You need to … the opening times before you go.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: Can I … these jeans before I buy them?
-
Cila folje frazore do të thotë «kthehem»? …
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
It's cold. Put on it.
-
Can you turn off them?
-
I'm looking my wallet.
-
Please fill in this form.
D. Në kontekst
Lexoni tekstin dhe plotësoni fjalët që mungojnë.
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Shkruani tri fjali për rutinën tuaj të mëngjesit me folje frazore.
-
Shkruani për një zakon që e keni lënë ose që doni ta lini.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
A2-31 Good At, Afraid Of, Listen To: fjalët me parafjalë (dependent prepositions) në anglisht We waited the bus for half an hour.
-
A2-33 Who Called You apo Who Did You Call? Pyetjet për kryefjalën dhe kundrinorin në anglisht Who (turn off) the lights? It's so dark! (past)
-
A2-28 Used To në shqip: zakonet e së kaluarës dhe e pakryera («shkoja», «kisha») I (get up) early, but now I work from home. Përdorni used to.
-
A1-22 Present Continuous në shqip: I'm working, shpjegim dhe ushtrime Be quiet! The baby (sleep).
Përgjigjet
A. Forma
- woke … up
- put … on
- Turn it off.
- Pick them up.
- I'm looking for them.
- up
B. Kuptimi
- find out
- woke up
- try on
- come back
C. Gjeni gabimin
- It's cold. Put it on.
- Can you turn them off?
- I'm looking for my wallet.
- ✓ Please fill in this form.
D. Në kontekst
- wake
- get
- put
- for
- turned / switched
E. Radha juaj
- I wake up at seven. I get up at quarter past. I put on my running shoes and go out for a run.
- I gave up sugar in my coffee last year.
F. Përsëritje e përzier
- for
- turned off
- used to get up
- is sleeping / 's sleeping
