SlowingoGramatika
A2 37 / 38

Phrasal verbs: foljet frazore më të zakonshme në anglisht

Common Phrasal Verbs

Në këtë faqe
  1. Qëllimi
  2. Ideja kryesore
  3. Shqipja dhe anglishtja
  4. Forma
  5. Përdorimi
  6. Gabime të shpeshta
  7. Kurthe për shqipfolësit
  8. Mos i ngatërroni
  9. Drejtshkrimi dhe shqiptimi
  10. Rregulli i artë
  11. Ushtrime

Qëllimi

Pas këtij mësimi do të dini të kuptoni dhe të përdorni foljet frazore (phrasal verbs) më të zakonshme të përditshmërisë – get up, put on, turn off, look for, find out, give up e të tjera – dhe ta vendosni përemrin në vendin e duhur (put it on, jo put on it).

Ideja kryesore

Një folje frazore (phrasal verb) është një folje + një fjalë e vogël si up, down, on, off, out, in ose back. Kjo fjalë e vogël quhet pjesëz (particle). Të dyja fjalët bashkë punojnë si një folje e vetme me kuptimin e vet.

Mendoni për përzierjen e bojërave. Blu + e verdhë nuk ju jep «blu-të verdhë». Ju jep jeshile – një ngjyrë të re. Në të njëjtën mënyrë, give + up nuk do të thotë «jap diçka lart». Give up do të thotë «heq dorë» ose «e lë një zakon».

Disa folje frazore merren me mend lehtë: sit down, stand up, come back. Të tjerat jo: find out do të thotë «marr vesh, zbuloj». Prandaj mësojeni çdo folje frazore si një fjalë të vetme, me kuptimin dhe një shembull.

Foljet frazore janë kudo në anglishten e përditshme. Folësit vendas zakonisht thonë I got up at seven; I rose at seven tingëllon zyrtare dhe e vjetëruar.

Shqipja dhe anglishtja

Shqipja nuk ka folje frazore: për secilën nga këto kemi zakonisht një folje të vetme. «Zgjohem» = wake up, «ngrihem» = get up, «vesh» = put on, «heq» = take off, «fik» = turn off, «kthehem» = come back. Prandaj pjesëza angleze harrohet lehtë, ose dikush merr një folje që i ngjan shqipes: për dritën ose televizorin në shqip themi edhe «hape» dhe «mbylle», kurse në anglisht duhet turn on / turn off.

Ka edhe një dallim te përemrat. Në shqip përemri i shkurtër ngjitet pas ose para foljes: «Vishe!», «E fika». Në anglisht, me put on, turn off, try on, përemri hyn në mes: Put it on. I turned it off. Me look for dhe look at përemri mbetet në fund: I'm looking for it. Dhe «kërkoj» në kuptimin «përpiqem të gjej» është look for, jo search (search do të thotë «kontrolloj diçka nga brenda»).

ShqipAnglishtÇfarë ndryshon
Zgjohem në gjashtë, por ngrihem në gjashtë e gjysmë.I wake up at six, but I get up at half past.një folje → folje + pjesëz
Hiqni këpucët, ju lutem.Take off your shoes, please.«heq» → take off
Ndize dritën. / Hape dritën.Turn on the light.«ndez / hap» → turn on
Fike kompjuterin. / Mbylle televizorin.Turn off the computer. / Turn off the TV.«fik / mbyll» → turn off
Po kërkoj telefonin.I'm looking for my phone.«kërkoj» → look for
Babai e la duhanin.My dad gave up smoking.«lë» një zakon → give up + -ing
Vishe, se bën ftohtë.Put it on. It's cold.përemri në mes
Ulu, të lutem.Please sit down.këtu është njësoj: urdhërore pa kundrinor

Shkurt: pas foljes shqipe mendoni për pjesëzën angleze – «ndize» = turn on, «fike» = turn off, «kërkoj» = look for; dhe përemri hyn në mes: put it on.

Forma

Folje frazore pa kundrinor

Folja frazoreKuptimiShembull
get upngrihem nga shtratiI get up at seven.
wake upzgjohemI woke up at six.
go outdal për qejf, për t'u zbaviturLet's go out tonight.
come backkthehemShe came back at midnight.
sit down / stand upulem / ngrihem në këmbëPlease sit down.

Folje frazore me kundrinor (put on, turn off, pick up, try on…) – emri: dy vende; përemri: në mes

Me emërMe përemër (it, them, me…)
Put on your coat. / Put your coat on.Put it on.
Turn off the lights. / Turn the lights off.Turn them off.
Pick up the box. / Pick the box up.Pick it up.
Try on these shoes. / Try these shoes on.Try them on.

Look for dhe look at – kundrinori vjen gjithmonë pas for / at, edhe kur është përemër: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Pse? Shih B1-28.)

Format e së kaluarës – ndryshon vetëm folja; pjesëza mbetet e njëjtë: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.

Përdorimi

1Rutina juaj e mëngjesit dhe e mbrëmjes

Shumë folje frazore përshkruajnë jetën e përditshme. Vini re dallimin: wake up (hapni sytë, «zgjoheni»), pastaj get up (dilni nga shtrati, «ngriheni»).

I usually wake up at six, but I don't get up until half past.
Zakonisht zgjohem në gjashtë, por nuk ngrihem para gjashtë e gjysmë.
«zgjohem» = wake up, «ngrihem» = get up
He puts on his glasses to read.
I vë syzet për të lexuar.
«vë / vesh» → put on
Take off your shoes, please. The floor is clean.
Hiqni këpucët, ju lutem. Dyshemeja është e pastër.
«heq» → take off
Can you turn on the light? It's dark in here.
Mund ta ndezësh dritën? Këtu brenda është errësirë.
«ndez» → turn on, jo open
Don't forget to turn off your computer.
Mos harro ta fikësh kompjuterin.
«fik» → turn off
I'm going out with some friends tonight.
Sonte po dal me disa shokë.
«dal» → go out
What time are you coming back?
Në ç'orë kthehesh?
«kthehem» → come back

2Sit down dhe stand up

Këto të dyja nuk kanë kundrinor. I përdorim shpesh në udhëzime.

Please sit down and open your books.
Ju lutem, uluni dhe hapni librat.
Everyone stood up when the judge came in.
Të gjithë u ngritën në këmbë kur hyri gjykatësi.
«u ngritën» → stood up
I sat down next to an old friend on the train.
U ula pranë një shoku të vjetër në tren.

3Look for dhe look at

Look for = përpiqem të gjej («kërkoj»). Look at = i drejtoj sytë diçkaje («shikoj»). Kundrinori vjen gjithmonë pas for ose at.

I'm looking for my phone. Have you seen it?
Po kërkoj telefonin. E ke parë?
«kërkoj» → look for
What are you looking for?
Çfarë po kërkon?
for në fund
Look at this photo! That's my grandmother.
Shiko këtë foto! Kjo është gjyshja ime.
«shiko» → look at
She looked at me and smiled.
Më pa dhe buzëqeshi.

4Find out, give up, pick up, fill in, try on

Këto folje janë shumë të zakonshme në situata të përditshme.

I need to find out the time of the last train.
Duhet të marr vesh në ç'orë niset treni i fundit.
find out = marr vesh
She found out about the party from her brother.
Për festën e mori vesh nga i vëllai.
My dad gave up smoking ten years ago.
Babai e la duhanin para dhjetë vjetësh.
give up = lë një zakon
Don't give up! You're nearly there.
Mos hiq dorë! Pothuajse ia arrite.
give up = heq dorë
Can you pick up that bag for me?
Mund ta marrësh atë çantë nga toka për mua?
I'll pick you up at the station at six.
Do të të marr te stacioni në gjashtë.
pick up = marr dikë, shpesh me makinë
Please fill in this form.
Ju lutem, plotësoni këtë formular.
fill out (US)
Can I try on this jacket?
A mund ta provoj këtë xhaketë?
«provoj» rrobat → try on

5Përemrat shkojnë në mes

Me put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in dhe try on, përemri (it, them, me, her…) shkon gjithmonë mes foljes dhe pjesëzës. Emri mund të qëndrojë në të dy vendet.

Your coat is on the chair. Put it on. It's cold outside.
Palltoja jote është mbi karrige. Vishe. Jashtë bën ftohtë.
«vishe» → put it on
These shoes are lovely. Can I try them on?
Këto këpucë janë shumë të bukura. A mund t'i provoj?
try them on
The TV is too loud. Turn it off, please.
Televizori është shumë i lartë. Fike, të lutem.
«fike» → turn it off
Here's the form. Fill it in and give it to the receptionist.
Ja formulari. Plotësojeni dhe jepjani recepsionistes.
fill it in

Gabime të shpeshta

❌Put on it.
✅Put it on.
Përemri → në mes.
❌I turned off it.
✅I turned it off.
Përemri → në mes.
❌Can I try on them?
✅Can I try them on?
Përemri → në mes.
❌I'm looking my keys.
✅I'm looking for my keys.
look for + kundrinor.
❌I'm looking them for.
✅I'm looking for them.
Me look for / at, kundrinori vjen gjithmonë pas for / at.
❌Turn the light, please.
✅Turn on the light, please.
Kuptimin e mban pjesëza: turn on / turn off. (E saktë është edhe Turn the light on.)
❌She gave up to smoke.
✅She gave up smoking.
give up + -ing ose emër.

Kurthe për shqipfolësit

1. «Hape / mbylle» → open / close. Në shqip themi shpesh «hape dritën», «mbylle bojlerin». Në anglisht open dhe close janë për dyer, dritare, kuti. Për dritat dhe pajisjet përdorni turn on / turn off (ose switch on / off).

⚠️We're leaving for Vlore in five minutes, so close the water heater in the bathroom.
✅We're leaving for Vlore in five minutes, so turn off the water heater in the bathroom. ose We're leaving for Vlore in five minutes, so switch off the water heater in the bathroom.
Gramatikisht është e saktë, por close do të thotë «mbyll kapakun»; për pajisjet: turn off

2. «Kërkoj» → search. «Gjyshja po kërkon prapë syzet e leximit.» Fjala «kërkoj» të çon lehtë te search, por search something do të thotë «kontrolloj diçka nga brenda» (search a bag). Kur përpiqeni të gjeni diçka, përdorni look for.

⚠️Grandma is searching her reading glasses again.
✅Grandma is looking for her reading glasses again.
Gramatikisht është e saktë, por do të thotë që po i kontrollon syzet; për «kërkoj» që të gjej: look for

3. «Mos e zgjo» → wake up him. Në shqip përemri i shkurtër ngjitet me foljen: «Babi fle pak pas dreke. Mos e zgjo para orës katër!». Kush e mendon wake up si «zgjoj», e vë përemrin pas të gjithave. Në anglisht përemri hyn në mes.

❌Dad has a nap after lunch. Please don't wake up him before four.
✅Dad has a nap after lunch. Please don't wake him up before four.
përemri në mes: wake him up

4. «E lë» një zakon → leave. Në shqip themi «Endriti u përpoq t'i linte ëmbëlsirat». Leave në anglisht do të thotë «largohem» ose «lë diku»; një zakon e lini me give up (+ emër ose -ing).

❌Endrit tried to leave eating sweets, but he couldn't.
✅Endrit tried to give up eating sweets, but he couldn't.
give up + -ing

Mos i ngatërroni

wake up apo get up – Wake up = zgjohem. Get up = ngrihem nga shtrati.

I woke up at five because of the noise.
U zgjova në pesë nga zhurma.
zgjohem
I got up at seven.
U ngrita në shtatë.
ngrihem nga shtrati

look for apo find – Look for është veprimi (përpjekja, «kërkoj»). Find është rezultati (suksesi, «gjej»).

I looked for my keys for an hour.
I kërkova çelësat një orë të tërë.
përpjekja
In the end, I found them in the fridge!
Në fund i gjeta në frigorifer!
rezultati

put on apo wear – Put on është veprimi (një çast, «vesh»). Wear është gjendja (rrobat i keni në trup, «kam veshur»).

She put on her red dress.
Veshi fustanin e kuq.
veprimi
She's wearing a red dress.
Ka veshur një fustan të kuq.
gjendja

Foljet frazore: hapat e ardhshëm – Cilat folje frazore mund të ndahen, foljet frazore me tri fjalë (look forward to) dhe si t'i kontrolloni në fjalor jepen te B1-28. Çfarë kuptimi kanë pjesëzat (up = përfundim, off = largim…) jepet te B2-25.

Drejtshkrimi dhe shqiptimi

  • Te foljet frazore zakonisht theksohet pjesëza: get up, sit down, give up. Me përemër, theksi mbetet te pjesëza: put it on.
  • Fjalët lidhen: get up, pick it up, turn it off shqiptohen si një fjalë e vetme, pa ndalesë mes tyre. Mos e ndani çdo fjalë më vete.
  • Te up zanorja /ʌ/ nuk ekziston në shqip: është afër një «a»-je të shkurtër e të lëshuar, me gojë pak të hapur – jo «ap» e qartë, as «ëp».
  • Te turn zanorja /ɜː/ është gjithashtu e re për shqipfolësit: si një «ë» e gjatë, me buzë të lëshuara. Në anglishten amerikane r këtu shqiptohet, por nuk është as «r», as «rr»: maja e gjuhës nuk prek qiellzën; në atë britanike nuk shqiptohet fare.
  • Në anglishten britanike fill in një formular është normale; në atë amerikane fill out është më e zakonshme.
  • Switch on / switch off kanë të njëjtin kuptim si turn on / turn off për dritat dhe pajisjet; switch është më i zakonshëm në anglishten britanike.

Rregulli i artë

Mësojeni çdo folje frazore si një fjalë të vetme me kuptimin e vet. Me përemër, vendoseni përemrin në mes: put it on, turn them off – por look for it. Dhe për dritat dhe pajisjet: turn on / turn off, jo open / close.

Ushtrime

A. Forma

Në ushtrimet 1–2 shkruani foljen frazore në të kaluarën (dy fjalë).

  1. I (wake up) at six this morning. (past)
  2. She (put on) her coat and left. (past)
  3. Zëvendësojeni emrin me një përemër: Turn off the TV.
  4. Zëvendësojeni emrin me një përemër: Pick up your toys.
  5. Zëvendësojeni emrin me një përemër: I'm looking for my glasses.
  6. Plotësoni: My grandfather gave smoking last year.

B. Kuptimi

Zgjidhni mundësinë e duhur.

  1. Zgjidhni përgjigjen e saktë: You need to … the opening times before you go.
  2. Zgjidhni përgjigjen e saktë: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
  3. Zgjidhni përgjigjen e saktë: Can I … these jeans before I buy them?
  4. Cila folje frazore do të thotë «kthehem»? …

C. Gjeni gabimin

Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.

  1. It's cold. Put on it.
  2. Can you turn off them?
  3. I'm looking my wallet.
  4. Please fill in this form.

D. Në kontekst

Lexoni tekstin dhe plotësoni fjalët që mungojnë.

A busy morning
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.

E. Radha juaj

Shkruani në anglisht.

  1. Shkruani tri fjali për rutinën tuaj të mëngjesit me folje frazore.
  2. Shkruani për një zakon që e keni lënë ose që doni ta lini.

F. Përsëritje e përzier

Përsëritni mësimet e mëparshme.

  1. A2-31 Good At, Afraid Of, Listen To: fjalët me parafjalë (dependent prepositions) në anglisht
    We waited the bus for half an hour.
  2. A2-33 Who Called You apo Who Did You Call? Pyetjet për kryefjalën dhe kundrinorin në anglisht
    Who (turn off) the lights? It's so dark! (past)
  3. A2-28 Used To në shqip: zakonet e së kaluarës dhe e pakryera («shkoja», «kisha»)
    I (get up) early, but now I work from home. Përdorni used to.
  4. A1-22 Present Continuous në shqip: I'm working, shpjegim dhe ushtrime
    Be quiet! The baby (sleep).
Përgjigjet

A. Forma

  1. woke … up
  2. put … on
  3. Turn it off.
  4. Pick them up.
  5. I'm looking for them.
  6. up

B. Kuptimi

  1. find out
  2. woke up
  3. try on
  4. come back

C. Gjeni gabimin

  1. It's cold. Put it on.
  2. Can you turn them off?
  3. I'm looking for my wallet.
  4. ✓ Please fill in this form.

D. Në kontekst

  1. wake
  2. get
  3. put
  4. for
  5. turned / switched

E. Radha juaj

  1. I wake up at seven. I get up at quarter past. I put on my running shoes and go out for a run.
  2. I gave up sugar in my coffee last year.

F. Përsëritje e përzier

  1. for
  2. turned off
  3. used to get up
  4. is sleeping / 's sleeping
Aplikacioni AndroidMësoni në Lëvizje Google Play