SlowingoMálfræði
A2 37 / 38

Algengustu orðasambandssagnir (phrasal verbs) á ensku: get up, put on, turn off, look for

Common Phrasal Verbs

Á þessari síðu
  1. Markmið
  2. Aðalatriðið
  3. Íslenska og enska
  4. Form
  5. Notkun
  6. Algengar villur
  7. Gildrur fyrir íslenskumælandi
  8. Ekki rugla saman
  9. Stafsetning og framburður
  10. Gullna reglan
  11. Æfingar

Markmið

Eftir þessa kennslustund skilurðu og notar algengustu phrasal verbs í daglegu lífi: get up, wake up, put on, take off, turn on / off, look for, find out, give up, pick up og fleiri. Þú veist líka hvar fornafnið stendur: put it on, ekki put on it.

Aðalatriðið

Phrasal verb (orðasambandssögn) er sögn + lítið orð, til dæmis up, down, on, off, out, in eða back. Litla orðið kallast ögn (particle). Saman virka orðin tvö eins og ein sögn með sína eigin merkingu.

Hugsaðu um liti sem þú blandar. Blátt + gult verður ekki „blágult“. Það verður grænt – nýr litur. Á sama hátt þýðir give + up ekki „að gefa eitthvað upp“. Give up þýðir að hætta að reyna eða hætta einhverjum ávana.

Merkingu sumra phrasal verbs er auðvelt að giska á: sit down, stand up, come back. Annarra ekki: find out þýðir að komast að einhverju, fá upplýsingar. Lærðu því hverja sögn sem eitt orð, með merkingu og dæmi.

Phrasal verbs eru alls staðar í daglegri ensku. Enskumælandi fólk segir yfirleitt I got up at seven; I rose at seven hljómar hátíðlegt og gamaldags.

Íslenska og enska

Góðu fréttirnar: íslenskan á fullt af svipuðum sögnum. Við „förum á fætur“, „förum út“, „komum aftur“, „stöndum upp“, „gefumst upp“, „fyllum út“ eyðublað og „tökum upp“ poka. Hugmyndin um sögn + lítið orð með nýja merkingu er þér því kunnugleg.

Munurinn er í smáatriðunum. Í fyrsta lagi passar íslenska sögnin sjaldan orð fyrir orð. Í fötin „förum við í“ og úr þeim „förum við úr“ – á ensku put on og take off. Á ljósið „kveikjum við“ og „slökkvum á“ því – á ensku turn on og turn off. Bein þýðing virkar ekki: lærðu ensku sögnina eins og hún er.

Í öðru lagi staða fornafnsins. Með „upp“ og „út“ stendur fornafnið í miðjunni, alveg eins og á ensku: „Taktu það upp“ – Pick it up, „Fylltu það út“ – Fill it in. Hér er þetta eins. En í „slökktu á því“ og „farðu í hana“ fer fornafnið aftast, á eftir forsetningunni. Á ensku fer fornafnið samt í miðjuna: Turn it off. Put it on.

Í þriðja lagi: á eftir „hætta að“ kemur nafnháttur („hætti að reykja“), en á eftir give up kemur -ing mynd eða nafnorð: gave up smoking.

ÍslenskaEnskaHvað er ólíkt?
Ég vakna klukkan sex, en fer ekki á fætur fyrr en hálfsjö.I usually wake up at six, but I don't get up until half past.„fara á fætur“ → get up
Farðu úr skónum, takk.Take off your shoes, please.„fara úr“ → take off
Geturðu kveikt ljósið?Can you turn on the light?„kveikja“ → turn on
Ég þarf að komast að því hvenær síðasta lestin fer.I need to find out the time of the last train.„komast að“ → find out
Pabbi hætti að reykja fyrir tíu árum.My dad gave up smoking ten years ago.„hætta að“ + nafnháttur → give up + -ing
Sjónvarpið er of hátt. Slökktu á því.The TV is too loud. Turn it off.íslenska fornafnið aftast, enska it í miðjunni
Fylltu það út.Fill it in.fornafnið í miðjunni – hér er þetta eins

Í stuttu máli: íslenskar agnasagnir hjálpa þér að skilja hvað phrasal verb er, en þýddu þær ekki orð fyrir orð. Lærðu hverja ensku sögn með merkingunni og settu fornafnið í miðjuna: put it on.

Form

Phrasal verbs án andlags

Phrasal verbMerkingDæmi
get upfara á fæturI get up at seven.
wake upvaknaI woke up at six.
go outfara út (að skemmta sér)Let's go out tonight.
come backkoma afturShe came back at midnight.
sit down / stand upsetjast / standa uppPlease sit down.

Phrasal verbs með andlagi (put on, turn off, pick up, try on…) – nafnorð: tveir mögulegir staðir; fornafn: í miðjunni

Með nafnorðiMeð fornafni (it, them, me…)
Put on your coat. / Put your coat on.Put it on.
Turn off the lights. / Turn the lights off.Turn them off.
Pick up the box. / Pick the box up.Pick it up.
Try on these shoes. / Try these shoes on.Try them on.

Look for og look at – andlagið stendur alltaf á eftir for / at, líka þegar það er fornafn: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Af hverju? Sjá B1-28.)

Þátíð – aðeins sögnin breytist, ögnin er óbreytt: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.

Notkun

1Morgunrútína og kvöldrútína

Margar phrasal verbs lýsa daglegu lífi. Taktu eftir muninum: wake up (þú opnar augun), svo get up (þú ferð fram úr rúminu).

I usually wake up at six, but I don't get up until half past.
Ég vakna yfirleitt klukkan sex, en fer ekki á fætur fyrr en hálfsjö.
wake up = vakna, get up = fara á fætur
He puts on his glasses to read.
Hann setur upp gleraugun þegar hann les.
„setja upp“ → put on
Take off your shoes, please. The floor is clean.
Farðu úr skónum, takk. Gólfið er hreint.
„fara úr“ → take off
Can you turn on the light? It's dark in here.
Geturðu kveikt ljósið? Það er dimmt hérna inni.
„kveikja“ → turn on
Don't forget to turn off your computer.
Ekki gleyma að slökkva á tölvunni.
„slökkva á“ → turn off
I'm going out with some friends tonight.
Ég ætla út með vinum mínum í kvöld.
What time are you coming back?
Klukkan hvað kemurðu aftur?
á íslensku nútíð, á ensku Present Continuous (nútíð í framvinduhorfi) um áform

2Sit down og stand up

Þessar tvær hafa ekkert andlag. Við notum þær oft í fyrirmælum.

Please sit down and open your books.
Fáið ykkur sæti og opnið bækurnar.
Everyone stood up when the judge came in.
Allir stóðu upp þegar dómarinn kom inn.
„standa upp“ → stand up: hér er þetta eins
I sat down next to an old friend on the train.
Ég settist við hliðina á gömlum vini í lestinni.

3Look for og look at

Look for = reyna að finna, leita að. Look at = beina augunum að einhverju, horfa á. Andlagið kemur alltaf á eftir for eða at.

I'm looking for my phone. Have you seen it?
Ég er að leita að símanum mínum. Hefurðu séð hann?
„leita að“ → look for; síminn → it, ekki him
What are you looking for?
Að hverju ertu að leita?
Look at this photo! That's my grandmother.
Sjáðu þessa mynd! Þetta er amma mín.
look at
She looked at me and smiled.
Hún horfði á mig og brosti.
„horfa á“ → look at

4Find out, give up, pick up, fill in, try on

Þessar sagnir eru mjög algengar í daglegum aðstæðum.

I need to find out the time of the last train.
Ég þarf að komast að því hvenær síðasta lestin fer.
find out = fá upplýsingar
She found out about the party from her brother.
Hún frétti af veislunni hjá bróður sínum.
„frétta af“ → find out about
My dad gave up smoking ten years ago.
Pabbi hætti að reykja fyrir tíu árum.
„hætta að“ + nafnháttur → give up + -ing
Don't give up! You're nearly there.
Ekki gefast upp! Þú ert alveg að komast.
„gefast upp“ → give up
Can you pick up that bag for me?
Geturðu tekið upp þennan poka fyrir mig?
„taka upp“ → pick up
I'll pick you up at the station at six.
Ég sæki þig á stöðina klukkan sex.
„sækja“ → pick up, oft á bíl
Please fill in this form.
Vinsamlegast fylltu út þetta eyðublað.
fill out (US)
Can I try on this jacket?
Má ég máta þennan jakka?
„máta“ → try on

5Fornafnið í miðjunni

Með put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in og try on stendur fornafnið (it, them, me, her…) alltaf á milli sagnarinnar og agnarinnar. Nafnorð getur staðið á hvorum staðnum sem er.

Your coat is on the chair. Put it on. It's cold outside.
Kápan þín er á stólnum. Farðu í hana. Það er kalt úti.
„í hana“ aftast, en á ensku it í miðjunni
These shoes are lovely. Can I try them on?
Þessir skór eru æðislegir. Má ég máta þá?
them í miðjunni
The TV is too loud. Turn it off, please.
Sjónvarpið er of hátt stillt. Slökktu á því, takk.
„á því“ aftast, en turn it off
Here's the form. Fill it in and give it to the receptionist.
Hér er eyðublaðið. Fylltu það út og afhentu það í móttökunni.
„fylltu það út“: fornafnið í miðjunni, hér er þetta eins

Algengar villur

❌Put on it.
✅Put it on.
Fornafn → í miðjuna.
❌I turned off it.
✅I turned it off.
Fornafn → í miðjuna.
❌Can I try on them?
✅Can I try them on?
Fornafn → í miðjuna.
❌I'm looking my keys.
✅I'm looking for my keys.
look for + andlag.
❌I'm looking them for.
✅I'm looking for them.
Með look for / at kemur andlagið alltaf á eftir for / at.
❌Turn the light, please.
✅Turn on the light, please.
Ögnin ber merkinguna: turn on / turn off. (Líka rétt: Turn the light on.)
❌She gave up to smoke.
✅She gave up smoking.
give up + -ing mynd eða nafnorð.

Gildrur fyrir íslenskumælandi

1. „Slökktu á því“, „farðu í hana“ → turn off it, put on it. Á íslensku stendur fornafnið aftast þegar sögnin hefur forsetningu: „slökkva á því“, „kveikja á honum“, „fara í hana“. Þess vegna fer enska it líka aftast. Á ensku stendur fornafnið alltaf á milli sagnarinnar og agnarinnar: turn it off, put it on.

❌Mum, the coffee machine was still on when we left for Akureyri – did you forget to turn off it again?
✅Mum, the coffee machine was still on when we left for Akureyri – did you forget to turn it off again?
„slökkva á því“ → turn it off
❌I bought a warm lopapeysa at the market in Reykjavik, and I put on it straight away because the wind was so cold.
✅I bought a warm lopapeysa at the market in Reykjavik, and I put it on straight away because the wind was so cold.
„fór í hana“ → put it on

2. „Ertu hætt að borða sykur?“ → given up to eat. Á íslensku kemur „að“ + nafnháttur á eftir „hætta“: „Hún hætti að drekka gos“, „Ertu hætt að borða sykur?“. Þetta „að“ verður auðveldlega to á ensku. En á eftir give up kemur -ing mynd eða nafnorð.

❌Have you really given up to eat sugar, or do you still have a piece of Grandma's chocolate cake every Sunday?
✅Have you really given up eating sugar, or do you still have a piece of Grandma's chocolate cake every Sunday?
„hættirðu að borða“ → given up eating

3. „Fá að vita“ → get to know. Á íslensku „fáum við að vita“ eitthvað. Bein þýðing er get to know. En á ensku þýðir get to know að kynnast manneskju eða stað smám saman (get to know a new city). Um nýjar upplýsingar segirðu find out.

⚠️When did you get to know that Thora is moving to Copenhagen? She only told me about it at the Christmas party last night.
✅When did you find out that Thora is moving to Copenhagen? She only told me about it at the Christmas party last night.
Málfræðilega rétt, en get to know á við um að kynnast manneskju eða stað. Upplýsingar → find out.

Ekki rugla saman

wake up og get up – Wake up = vakna. Get up = fara á fætur. Á íslensku eru þetta líka tvær sagnir – hér er þetta eins.

I woke up at five because of the noise.
Ég vaknaði klukkan fimm út af hávaðanum.
vakna
I got up at seven.
Ég fór á fætur klukkan sjö.
fara á fætur

look for og find – Look for er athöfnin (leitin). Find er niðurstaðan (fundurinn). Á íslensku: „leita að“ og „finna“ – hér er þetta eins.

I looked for my keys for an hour.
Ég leitaði að lyklunum í klukkutíma.
athöfn
In the end, I found them in the fridge!
Á endanum fann ég þá í ísskápnum!
niðurstaða; lyklarnir → them

put on og wear – Put on er athöfn (augnablik). Wear er ástand (fötin eru á þér). Á íslensku: „fara í“ og „vera í“.

She put on her red dress.
Hún fór í rauða kjólinn sinn.
athöfn
She's wearing a red dress.
Hún er í rauðum kjól.
ástand

Phrasal verbs: næstu skref – hvaða phrasal verbs má skipta, phrasal verbs úr þremur orðum (look forward to) og hvernig þú flettir þeim upp í orðabók: sjá B1-28. Merking agnanna (up = lokið, off = burt…) er í B2-25.

Stafsetning og framburður

  • Í phrasal verb er áherslan yfirleitt á ögninni: get up, sit down, give up. Líka með fornafni helst áherslan á ögninni: put it on. Lyftu röddinni á litla orðinu, ekki á sögninni.
  • Orðin renna saman: get up, pick it up og turn it off hljóma eins og eitt orð. Lokahljóðin t og k renna yfir í næsta orð.
  • Í up er sérhljóðið /ʌ/ – stutt og slakt, varirnar eru ekki kringdar. Það er hvorki íslenskt a né u.
  • wake up og wear byrja á /w/: settu stút á varirnar; tennurnar snerta ekki neðri vörina, svo þetta er ekki íslenskt v.
  • Um eyðublöð er fill in algengast í breskri ensku og fill out í bandarískri.
  • Switch on / switch off þýðir það sama og turn on / turn off um ljós og tæki; switch er algengara í breskri ensku.

Gullna reglan

Lærðu hverja phrasal verb sem eitt orð, með sinni merkingu – ekki þýða íslensku sögnina orð fyrir orð. Með fornafni seturðu fornafnið í miðjuna: put it on, turn them off – en look for it. Og „slökktu á því“ er turn it off, ekki turn off it.

Æfingar

A. Form

Fylltu í setningarnar með réttri mynd sagnarinnar eða settu fornafn í stað nafnorðsins.

  1. I (wake up) at six this morning. (past)
  2. She (put on) her coat and left. (past)
  3. Settu fornafn í stað nafnorðsins: Turn off the TV.
  4. Settu fornafn í stað nafnorðsins: Pick up your toys.
  5. Settu fornafn í stað nafnorðsins: I'm looking for my glasses.
  6. Fylltu í eyðuna: My grandfather gave smoking last year.

B. Merking

Veldu rétta svarið.

  1. Veldu rétta svarið: You need to … the opening times before you go.
  2. Veldu rétta svarið: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
  3. Veldu rétta svarið: Can I … these jeans before I buy them?
  4. Hvaða phrasal verb þýðir "return"? …

C. Finndu villuna

Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.

  1. It's cold. Put on it.
  2. Can you turn off them?
  3. I'm looking my wallet.
  4. Please fill in this form.

D. Í samhengi

Fylltu í eyðurnar í textanum.

A busy morning
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.

E. Spreyttu þig

Skrifaðu á ensku um daginn þinn og venjur.

  1. Skrifaðu þrjár setningar um morgunrútínuna þína með phrasal verbs.
  2. Skrifaðu um ávana sem þú hefur losað þig við eða vilt losna við.

F. Blönduð upprifjun

Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.

  1. A2-31 Good at, afraid of, listen to: lýsingarorð og sagnir með föstum forsetningum (dependent prepositions)
    We waited the bus for half an hour.
  2. A2-33 Who called you? Who did you call? Spurningar um frumlag og andlag (subject and object questions)
    Who (turn off) the lights? It's so dark! (past)
  3. A2-28 Used to á ensku: „var vanur að“ og gamlar venjur
    I (get up) early, but now I work from home. Notaðu used to.
  4. A1-22 Present Continuous á ensku: I'm working – útskýringar og æfingar
    Be quiet! The baby (sleep).
Svör

A. Form

  1. woke … up
  2. put … on
  3. Turn it off.
  4. Pick them up.
  5. I'm looking for them.
  6. up

B. Merking

  1. find out
  2. woke up
  3. try on
  4. come back

C. Finndu villuna

  1. It's cold. Put it on.
  2. Can you turn them off?
  3. I'm looking for my wallet.
  4. ✓ Please fill in this form.

D. Í samhengi

  1. wake
  2. get
  3. put
  4. for
  5. turned / switched

E. Spreyttu þig

  1. I wake up at seven. I get up at quarter past. I put on my running shoes and go out for a run.
  2. I gave up sugar in my coffee last year.

F. Blönduð upprifjun

  1. for
  2. turned off
  3. used to get up
  4. is sleeping / 's sleeping
Android appLærðu á ferðinni Google Play