Algengustu orðasambandssagnir (phrasal verbs) á ensku: get up, put on, turn off, look for
Common Phrasal Verbs
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund skilurðu og notar algengustu phrasal verbs í daglegu lífi: get up, wake up, put on, take off, turn on / off, look for, find out, give up, pick up og fleiri. Þú veist líka hvar fornafnið stendur: put it on, ekki put on it.
Aðalatriðið
Phrasal verb (orðasambandssögn) er sögn + lítið orð, til dæmis up, down, on, off, out, in eða back. Litla orðið kallast ögn (particle). Saman virka orðin tvö eins og ein sögn með sína eigin merkingu.
Hugsaðu um liti sem þú blandar. Blátt + gult verður ekki „blágult“. Það verður grænt – nýr litur. Á sama hátt þýðir give + up ekki „að gefa eitthvað upp“. Give up þýðir að hætta að reyna eða hætta einhverjum ávana.
Merkingu sumra phrasal verbs er auðvelt að giska á: sit down, stand up, come back. Annarra ekki: find out þýðir að komast að einhverju, fá upplýsingar. Lærðu því hverja sögn sem eitt orð, með merkingu og dæmi.
Phrasal verbs eru alls staðar í daglegri ensku. Enskumælandi fólk segir yfirleitt I got up at seven; I rose at seven hljómar hátíðlegt og gamaldags.
Íslenska og enska
Góðu fréttirnar: íslenskan á fullt af svipuðum sögnum. Við „förum á fætur“, „förum út“, „komum aftur“, „stöndum upp“, „gefumst upp“, „fyllum út“ eyðublað og „tökum upp“ poka. Hugmyndin um sögn + lítið orð með nýja merkingu er þér því kunnugleg.
Munurinn er í smáatriðunum. Í fyrsta lagi passar íslenska sögnin sjaldan orð fyrir orð. Í fötin „förum við í“ og úr þeim „förum við úr“ – á ensku put on og take off. Á ljósið „kveikjum við“ og „slökkvum á“ því – á ensku turn on og turn off. Bein þýðing virkar ekki: lærðu ensku sögnina eins og hún er.
Í öðru lagi staða fornafnsins. Með „upp“ og „út“ stendur fornafnið í miðjunni, alveg eins og á ensku: „Taktu það upp“ – Pick it up, „Fylltu það út“ – Fill it in. Hér er þetta eins. En í „slökktu á því“ og „farðu í hana“ fer fornafnið aftast, á eftir forsetningunni. Á ensku fer fornafnið samt í miðjuna: Turn it off. Put it on.
Í þriðja lagi: á eftir „hætta að“ kemur nafnháttur („hætti að reykja“), en á eftir give up kemur -ing mynd eða nafnorð: gave up smoking.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Ég vakna klukkan sex, en fer ekki á fætur fyrr en hálfsjö. | I usually wake up at six, but I don't get up until half past. | „fara á fætur“ → get up |
| Farðu úr skónum, takk. | Take off your shoes, please. | „fara úr“ → take off |
| Geturðu kveikt ljósið? | Can you turn on the light? | „kveikja“ → turn on |
| Ég þarf að komast að því hvenær síðasta lestin fer. | I need to find out the time of the last train. | „komast að“ → find out |
| Pabbi hætti að reykja fyrir tíu árum. | My dad gave up smoking ten years ago. | „hætta að“ + nafnháttur → give up + -ing |
| Sjónvarpið er of hátt. Slökktu á því. | The TV is too loud. Turn it off. | íslenska fornafnið aftast, enska it í miðjunni |
| Fylltu það út. | Fill it in. | fornafnið í miðjunni – hér er þetta eins |
Í stuttu máli: íslenskar agnasagnir hjálpa þér að skilja hvað phrasal verb er, en þýddu þær ekki orð fyrir orð. Lærðu hverja ensku sögn með merkingunni og settu fornafnið í miðjuna: put it on.
Form
Phrasal verbs án andlags
| Phrasal verb | Merking | Dæmi |
|---|---|---|
| get up | fara á fætur | I get up at seven. |
| wake up | vakna | I woke up at six. |
| go out | fara út (að skemmta sér) | Let's go out tonight. |
| come back | koma aftur | She came back at midnight. |
| sit down / stand up | setjast / standa upp | Please sit down. |
Phrasal verbs með andlagi (put on, turn off, pick up, try on…) – nafnorð: tveir mögulegir staðir; fornafn: í miðjunni
| Með nafnorði | Með fornafni (it, them, me…) |
|---|---|
| Put on your coat. / Put your coat on. | Put it on. |
| Turn off the lights. / Turn the lights off. | Turn them off. |
| Pick up the box. / Pick the box up. | Pick it up. |
| Try on these shoes. / Try these shoes on. | Try them on. |
Look for og look at – andlagið stendur alltaf á eftir for / at, líka þegar það er fornafn: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Af hverju? Sjá B1-28.)
Þátíð – aðeins sögnin breytist, ögnin er óbreytt: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.
Notkun
1Morgunrútína og kvöldrútína
Margar phrasal verbs lýsa daglegu lífi. Taktu eftir muninum: wake up (þú opnar augun), svo get up (þú ferð fram úr rúminu).
2Sit down og stand up
Þessar tvær hafa ekkert andlag. Við notum þær oft í fyrirmælum.
3Look for og look at
Look for = reyna að finna, leita að. Look at = beina augunum að einhverju, horfa á. Andlagið kemur alltaf á eftir for eða at.
4Find out, give up, pick up, fill in, try on
Þessar sagnir eru mjög algengar í daglegum aðstæðum.
5Fornafnið í miðjunni
Með put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in og try on stendur fornafnið (it, them, me, her…) alltaf á milli sagnarinnar og agnarinnar. Nafnorð getur staðið á hvorum staðnum sem er.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Slökktu á því“, „farðu í hana“ → turn off it, put on it. Á íslensku stendur fornafnið aftast þegar sögnin hefur forsetningu: „slökkva á því“, „kveikja á honum“, „fara í hana“. Þess vegna fer enska it líka aftast. Á ensku stendur fornafnið alltaf á milli sagnarinnar og agnarinnar: turn it off, put it on.
2. „Ertu hætt að borða sykur?“ → given up to eat. Á íslensku kemur „að“ + nafnháttur á eftir „hætta“: „Hún hætti að drekka gos“, „Ertu hætt að borða sykur?“. Þetta „að“ verður auðveldlega to á ensku. En á eftir give up kemur -ing mynd eða nafnorð.
3. „Fá að vita“ → get to know. Á íslensku „fáum við að vita“ eitthvað. Bein þýðing er get to know. En á ensku þýðir get to know að kynnast manneskju eða stað smám saman (get to know a new city). Um nýjar upplýsingar segirðu find out.
Ekki rugla saman
wake up og get up – Wake up = vakna. Get up = fara á fætur. Á íslensku eru þetta líka tvær sagnir – hér er þetta eins.
look for og find – Look for er athöfnin (leitin). Find er niðurstaðan (fundurinn). Á íslensku: „leita að“ og „finna“ – hér er þetta eins.
put on og wear – Put on er athöfn (augnablik). Wear er ástand (fötin eru á þér). Á íslensku: „fara í“ og „vera í“.
Phrasal verbs: næstu skref – hvaða phrasal verbs má skipta, phrasal verbs úr þremur orðum (look forward to) og hvernig þú flettir þeim upp í orðabók: sjá B1-28. Merking agnanna (up = lokið, off = burt…) er í B2-25.
Stafsetning og framburður
- Í phrasal verb er áherslan yfirleitt á ögninni: get up, sit down, give up. Líka með fornafni helst áherslan á ögninni: put it on. Lyftu röddinni á litla orðinu, ekki á sögninni.
- Orðin renna saman: get up, pick it up og turn it off hljóma eins og eitt orð. Lokahljóðin t og k renna yfir í næsta orð.
- Í up er sérhljóðið /ʌ/ – stutt og slakt, varirnar eru ekki kringdar. Það er hvorki íslenskt a né u.
- wake up og wear byrja á /w/: settu stút á varirnar; tennurnar snerta ekki neðri vörina, svo þetta er ekki íslenskt v.
- Um eyðublöð er fill in algengast í breskri ensku og fill out í bandarískri.
- Switch on / switch off þýðir það sama og turn on / turn off um ljós og tæki; switch er algengara í breskri ensku.
Gullna reglan
Lærðu hverja phrasal verb sem eitt orð, með sinni merkingu – ekki þýða íslensku sögnina orð fyrir orð. Með fornafni seturðu fornafnið í miðjuna: put it on, turn them off – en look for it. Og „slökktu á því“ er turn it off, ekki turn off it.
Æfingar
A. Form
Fylltu í setningarnar með réttri mynd sagnarinnar eða settu fornafn í stað nafnorðsins.
-
I (wake up) at six this morning. (past)
-
She (put on) her coat and left. (past)
-
Settu fornafn í stað nafnorðsins: Turn off the TV.
-
Settu fornafn í stað nafnorðsins: Pick up your toys.
-
Settu fornafn í stað nafnorðsins: I'm looking for my glasses.
-
Fylltu í eyðuna: My grandfather gave smoking last year.
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Veldu rétta svarið: You need to … the opening times before you go.
-
Veldu rétta svarið: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
-
Veldu rétta svarið: Can I … these jeans before I buy them?
-
Hvaða phrasal verb þýðir "return"? …
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
It's cold. Put on it.
-
Can you turn off them?
-
I'm looking my wallet.
-
Please fill in this form.
D. Í samhengi
Fylltu í eyðurnar í textanum.
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku um daginn þinn og venjur.
-
Skrifaðu þrjár setningar um morgunrútínuna þína með phrasal verbs.
-
Skrifaðu um ávana sem þú hefur losað þig við eða vilt losna við.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A2-31 Good at, afraid of, listen to: lýsingarorð og sagnir með föstum forsetningum (dependent prepositions) We waited the bus for half an hour.
-
A2-33 Who called you? Who did you call? Spurningar um frumlag og andlag (subject and object questions) Who (turn off) the lights? It's so dark! (past)
-
A2-28 Used to á ensku: „var vanur að“ og gamlar venjur I (get up) early, but now I work from home. Notaðu used to.
-
A1-22 Present Continuous á ensku: I'm working – útskýringar og æfingar Be quiet! The baby (sleep).
Svör
A. Form
- woke … up
- put … on
- Turn it off.
- Pick them up.
- I'm looking for them.
- up
B. Merking
- find out
- woke up
- try on
- come back
C. Finndu villuna
- It's cold. Put it on.
- Can you turn them off?
- I'm looking for my wallet.
- ✓ Please fill in this form.
D. Í samhengi
- wake
- get
- put
- for
- turned / switched
E. Spreyttu þig
- I wake up at seven. I get up at quarter past. I put on my running shoes and go out for a run.
- I gave up sugar in my coffee last year.
F. Blönduð upprifjun
- for
- turned off
- used to get up
- is sleeping / 's sleeping
