Phrasal Verbs azərbaycanca: up, down, out, off, on nə deməkdir?
Phrasal Verbs: What the Particles Mean
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz up, down, out, off, on, away, back və over hissəciklərinin əsas mənalarından istifadə edib yeni frazal feilləri başa düşə, mənalarını kontekstdən təxmin edə və onları daha asan yadda saxlaya biləcəksiniz.
Əsas fikir
Bir çox öyrənən frazal feillərə təsadüfi sözlərdən ibarət uzun siyahı kimi baxır: give up, give away, give back, give out… Amma hissəcik (particle) nadir hallarda təsadüfi olur. Adətən onun öz mənası var.
Hissəcikləri kompasın istiqamətləri kimi təsəvvür edin. Hər biri məkanda bir istiqamət kimi başlayır. Up yuxarı, zirvəyə doğru gedir, oradan da «daha çox» və «bitdi» mənalarına keçir. Down aşağı gedir: «daha az», «dayandı» və «kağıza köçürüldü». Out içəridən çölə çıxır: nəsə yox olur və ya hamının görə biləcəyi yerə çıxır. Off təması kəsir və uzaqlaşır. On təmasda qalır və davam edir.
Feil hərəkəti, hissəcik isə nəticənin istiqamətini göstərir. Bu, hər frazal feili izah etmir (bəziləri idiomdur), amma təəccüblü dərəcədə çoxunu izah edir və siyahını sistemə çevirir.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində frazal feil yoxdur. Hissəciyin gördüyü işi bizdə çox vaxt ya ayrıca feil («söndürmək», «ləğv etmək», «davam etmək»), ya da mürəkkəb feil görür: əsas feil -ıb / -ib forması ilə gəlir, köməkçi feil isə nəticəni göstərir. «Yeyib qurtarmaq», «işlədib bitirmək» → up (tam, sona qədər); «qaçıb getmək», «verib getmək» → away; «yazıb götürmək» → down. Bəzi hallarda isə tam uyğunluq var: geri sözü back sözü ilə eyni işi görür: «geri zəng etmək» → call back, «geri qaytarmaq» → give back. Amma diqqət edin: bizdə işığı və cihazı «açırıq» və «söndürürük», ingiliscədə isə turn on / turn off deyirik. Open və close qapı, pəncərə, kitab üçündür. Bir də «Südümüz qurtarıb» cümləsində mübtəda süddür, ingiliscədə isə adətən insandır: We've run out of milk.
| Azərbaycanca | Nəyi göstərir | İngiliscə |
|---|---|---|
| Kağızın hamısını işlədib qurtardıq. | sona qədər, heç nə qalmadı | We've used up all the printer paper. |
| Nömrəni yazıb götürüm. | kağıza köçürmək | Let me write down your number. |
| Südümüz qurtarıb. | heç nə qalmayıb; mübtəda dəyişir | We've run out of milk. |
| İşıqları söndürməyi unutma. | təması kəsmək, enerji yoxdur | Remember to turn off the lights. |
| Paltonu gey. | bədənə «yapışdırmaq» | Put your coat on. |
| Pişik qaçıb getdi. | uzaqlaşmaq | The cat ran away. |
| Sənə on dəqiqəyə geri zəng edim? | geri qayıtmaq (eyni) | Can I call you back in ten minutes? |
| Yaxşı-yaxşı fikirləş, sabah de. | başdan-sona, diqqətlə | Think it over and let me know tomorrow. |
Quruluş
Frazal feillərin qrammatikası (söz sırası, tamamlıq, əvəzliklər) B1-28 dərsindədir. Bu dərs məna haqqındadır.
Hissəciklər və onların əsas mənaları
| Hissəcik | Əsas obraz | Genişlənmiş mənalar | Nümunələr |
|---|---|---|---|
| up | yuxarı, zirvəyə | artmaq; tamamlamaq / bitirmək; axırda bir vəziyyətə düşmək | turn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up |
| down | aşağı, yerə | azalmaq; işləməyi dayandırmaq; kağıza yazmaq | slow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down |
| out | içəridən çölə | yox olmaq / heç nə qalmamaq; həll etmək / tamamlamaq; çölə, çoxlarına | run out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out |
| off | bir yerdən və ya səthdən uzaq | yola düşmək; təması kəsmək / çıxarmaq; ləğv etmək | set off, take off; turn off, cut off, take off (paltar); call off |
| on | təmasda, davam edən | davam etmək; bağlamaq / geyinmək / işə salmaq | carry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on |
| away | uzağa | getmək; başqa sahibə və ya yerə | run away, give away, throw away, put away |
| back | əvvəlki yerə və ya insana | qayıtmaq | call back, pay back, give back, go back |
| over | bir tərəfdən o biri tərəfə; yenidən | diqqətlə düşünmək; başdan-sona yoxlamaq | think over, talk over, read over |
Üç hissəli frazal feillər hissəciyin mənasını saxlayır və tamamlıqdan əvvəl ön söz əlavə edir: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. B1-28 dərsinə baxın.
İstifadə
1Up: artmaq, tamamlamaq, axırda bir yerə düşmək
Up çox vaxt daha çox deməkdir (səs, qiymət, səy). Həm də tamamilə, heç nə qalmayana və ya iş bitənə qədər deməkdir. End up isə axırda bir yerə və ya vəziyyətə düşmək deməkdir, çox vaxt planlaşdırmadığınız bir yerə.
2Down: azalmaq, dayanmaq, yazmaq
Down çox vaxt daha az deməkdir (sürət, səs, miqdar). Nəyinsə işləməyi dayandırdığını və ya bağlandığını da bildirə bilər. Yazmaq feilləri ilə isə kağıza köçürmək deməkdir.
3Out: yox olmaq, həll etmək, çölə çıxmaq
Out nəyinsə yox olduğunu və ya heç nə qalmadığını bildirə bilər. Həm də cavab aydın olana qədər deməkdir: həll «üzə çıxır». Bir də çölə doğru deməkdir: bir nəfərdən çoxlarına və ya hamının görə biləcəyi yerə.
4Off: yola düşmək, təması kəsmək, ləğv etmək
Off bir yerdən və ya səthdən uzaq deməkdir. İnsanlar və təyyarələr gedir; paltar və enerji çıxarılır və ya kəsilir; called off olan tədbir isə plandan çıxarılır.
5On: davam etmək, bağlamaq, geyinmək
On təmasda deməkdir. Təmasdan davam etmək mənası yaranır (fəaliyyətlə qalırsınız), həm də geyinmək və ya bağlamaq mənası (paltar bədəninizdədir, enerji qoşulub).
6Away, back, over
Away uzağa deməkdir: getmək, ya da nəyisə başqa sahibə və ya yerə vermək. Back əvvəlki insana və ya yerə qayıtmaq deməkdir. Over başdan-sona deməkdir, ona görə diqqətlə düşünmək və yoxlamaq üçün işlənir.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Aç» və «söndür» → open, close. Azərbaycancada televizoru, kondisioneri «açırıq», işığı «söndürürük» və ya «bağlayırıq». Bunu birbaşa çevirəndə open the TV, close the light alınır. İngiliscədə cihazlar və işıq üçün turn on / turn off (və ya switch on / switch off) deyirik. Open / close qapı, pəncərə, kitab üçündür.
2. «Qurtarıb» → is run out. «Mürəkkəb qurtarıb», «Bilet satılıb» cümlələrindəki -ıb forması nəticəni göstərir və öyrənən onu is + üçüncü forma ilə çevirir. Run out isə tamamlıqsız feildir: məchul növü yoxdur. has run out və ya We've run out of… deyin.
3. Əvəzlik sonda. Azərbaycancada «onu yazdım» deyirik və frazal feili bir söz kimi düşünəndə əvəzliyi sona qoyuruq. İngiliscədə əvəzlik feil ilə hissəciyin arasına girir.
4. Yönlük hal → ended up to. «Axırda Şəki yaxınlığındakı bir kəndə gedib çıxdıq» cümləsindəki -ə şəkilçisini to ilə çevirmək təbii görünür. End up isə yer bildirən in / at ilə gəlir.
Qarışdırmayın
Eyni feil, fərqli hissəcik — Hissəcik nəticənin istiqamətini dəyişir.
Hərfi və genişlənmiş məna — Eyni hissəcik mənası fiziki və ya mücərrəd ola bilər. Aşağıdakı hər iki cümlədə off «uzaq, çıxarılmış» deməkdir: birincidə ayaqlarınızdan (fiziki), ikincidə plandan (mücərrəd).
carry on və carry out — Carry on = davam etmək (on). Carry out = tapşırığı sona qədər yerinə yetirmək (out = tamamlamaq), adətən rəsmi.
fill in və fill out — Hər ikisi formanı doldurmaq deməkdir. Fill in Britaniya ingiliscəsində daha çox işlənir; fill out Amerika ingiliscəsində adidir və Britaniyada da işlənir. Burada in və out qarşı-qarşıya durmur: məna eynidir.
Yazılış və tələffüz
- Frazal feildə hissəcik adətən vurğulu olur: set OFF, turn it DOWN: hissəciyi bir az ucadan və uzun deyin. (Böyük hərflər burada yalnız vurğunu göstərir.)
- Bir çox frazal feilin isim forması var. İsim bitişik və ya defislə yazılır və vurğu birinci hissəyə keçir: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/ («BRAKE-down»); The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out və ya handout. Azərbaycan dilində vurğu adətən son hecadadır, ona görə isimlərdə birinci hecanı vurğulamağı xüsusi məşq edin.
- Out /aʊt/ sözündə iki sait bir hecada birləşir: səs /a/ ilə başlayır və /ʊ/ səsinə sürüşür. off sözündə qısa sait var: /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US). Onu zəif deyilən of /əv/ sözü ilə qarışdırmayın: run out of milk ifadəsində of çox qısa və zəif deyilir, saiti aydın eşidilmir.
- up /ʌp/ sözündəki sait qısa və açıqdır; onu azərbaycanca «u» kimi deməyin. cut down on ifadəsində down sözünün sonundakı /n/ səsi on sözünə birləşir və ifadə axıcı deyilir.
Qızıl qayda
Yeni frazal feillə rastlaşanda hissəciyin nə əlavə etdiyini soruşun: up = daha çox və ya bitdi, down = daha az, dayandı və ya yazıldı, out = yox oldu, həll olundu və ya çölə çıxdı, off = uzaq və ya təması kəsilmiş, on = davam edir və ya bağlıdır, away = getmək, back = qayıtmaq, over = diqqətlə, başdan-sona. Bu, güclü ipucudur, qayda deyil: bəzi frazal feillər idiomdur, ona görə yenilərini lüğətdə yoxlayın.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Düzgün hissəciyi qoyun.
-
Prices keep going . Everything is more expensive.
-
Please write the address before you forget it.
-
We've run of coffee. Can you buy some?
-
The flight took on time.
-
Sorry to interrupt. Please carry .
-
I lent him £20 and he still hasn't paid me .
B. Məna
Vəziyyəti oxuyun və mötərizədəki düzgün hissəciyi seçin.
-
The match was cancelled. They called it ….
-
I don't understand this maths problem. I can't work it ….maths (UK), math (US)
-
The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
-
There is no food left. The children ate it all ….
-
I need time to decide. Let me think it ….
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
We've run out milk.
-
The plane took away at 9.15.
-
Can you pick up it, please?
-
Our car broke down near the bridge.
D. Mətndə
Düzgün hissəciyi qoyun.
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.
E. Sizin növbəniz
Özünüz haqqında ingiliscə yazın.
-
Azaltmaq (cut down on) və ya tamamilə buraxmaq (give up) istədiyiniz şeylər haqqında iki cümlə yazın.
-
Nəyinsə xarab olduğu (broke down) və ya qurtardığı (ran out) bir vaxt haqqında yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B1-28 Phrasal verbs azərbaycanca: turn it off, yoxsa turn off it? Söz sırası qaydaları Sözləri düzgün sıraya qoyun: off / it / turn / please
-
B1-19 Gerund azərbaycanca: -ing mübtəda kimi və ön sözlərdən sonra (before leaving, look forward to seeing) I'm looking forward to (see) you.
-
B2-24 Reason For, Increase In, Solution To azərbaycanca: isim + ön söz ingiliscə There has been a sharp rise the number of cyclists.
Cavablar
A. Quruluş
- up
- down
- out
- off
- on
- back
B. Məna
- off
- out
- down
- up
- over
C. Səhvi tapın
- We've run out of milk.
- The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
- Can you pick it up, please?
- ✓ Our car broke down near the bridge.
D. Mətndə
- off / out
- down
- out
- out
- on
- up
E. Sizin növbəniz
- I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
- Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.
F. Qarışıq təkrar
- Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
- seeing
- in
