Phrasal Verbs: up, down, out, off, on यांचा अर्थ – मराठीत सोप्या भाषेत
Phrasal Verbs: What the Particles Mean
या पानावर
उद्दिष्ट
हा धडा झाल्यावर तुम्ही up, down, out, off, on, away, back आणि over यांचे मूळ अर्थ वापरून नवे phrasal verbs समजू शकाल, संदर्भावरून त्यांचा अर्थ ओळखू शकाल आणि ते सहज लक्षात ठेवू शकाल.
मुख्य कल्पना
बरेच विद्यार्थी phrasal verbs म्हणजे एक लांबलचक, काहीही क्रम नसलेली यादी समजतात: give up, give away, give back, give out… पण particle क्वचितच योगायोगाने येतो. सहसा त्याचा स्वतःचा अर्थ असतो.
Particles म्हणजे होकायंत्रावरच्या दिशा आहेत अशी कल्पना करा. प्रत्येक जण आधी जागेतली एक दिशा असतो. Up वर जातो, टोकापर्यंत – आणि तिथून “जास्त” आणि “पूर्ण” या अर्थांपर्यंत. Down खाली जातो – “कमी”, “थांबणं” आणि “कागदावर” या अर्थांपर्यंत. Out आतून बाहेर जातो – गोष्टी नाहीशा होतात किंवा समोर येतात. Off संपर्क तोडतो आणि दूर जातो. On संपर्कात राहतो आणि पुढे चालू ठेवतो.
क्रियापद क्रिया सांगतं, particle परिणामाची दिशा सांगतो. यामुळे प्रत्येक phrasal verb स्पष्ट होत नाही – काही वाक्प्रचार आहेत – पण आश्चर्य वाटेल इतके phrasal verbs स्पष्ट होतात, आणि यादी एक व्यवस्था बनते.
मराठी आणि इंग्रजी
इथे तुमच्याकडे एक फायदा आहे: मराठीतही क्रियापदाला जोडून दुसरं क्रियापद किंवा दिशादर्शक शब्द येतो, आणि तो परिणाम दाखवतो – “खाऊन टाक”, “लिहून घे”, “परत कर”, “वर गेल्या”, “विचार करून सांगतो”. विचार करण्याची पद्धत तीच: मुख्य क्रियापद क्रिया सांगतं, जोडलेला शब्द परिणाम. कधी कधी ते अगदी जुळतं: “परत” = back, किमतींबाबत “वर” = up, “लिहून घे” = write down.
पण शब्द नेहमी जुळत नाहीत. “टाकणं” कधी पूर्ण संपवणं (“खाऊन टाक” = eat up), तर कधी फेकणं (“फेकून दे” = throw away). उपकरणांसाठी आपण “चालू / बंद करा” म्हणतो, इंग्रजीत on / off. “गाडी बंद पडली” = break down, “दूध संपलं” = run out. आणि काही मराठी शब्द आधीच परिणाम सांगतात, म्हणून इंग्रजीत दुहेरी शब्द तयार होतो: “परत करणं” → return back. म्हणून नेहमी इंग्रजी particle च्या स्वतःच्या अर्थाचा विचार करा, मराठी शब्दाचा नाही.
| मराठी | इंग्रजी | काय वेगळं आहे? |
|---|---|---|
| घरांच्या किमती पुन्हा वर गेल्या. | House prices have gone up again. | – इथे दोन्ही भाषा सारख्याच आहेत: “वर” → up |
| आम्ही प्रिंटरचा सगळा कागद वापरून टाकला. | We've used up all the printer paper. | पूर्ण संपवणं: “टाकणं” → up |
| हायवेवर आमची गाडी बंद पडली. | Our car broke down on the motorway. | “बंद पडली” → down |
| आपलं दूध संपलं. | We've run out of milk. | “संपलं” → run out (+ of) |
| निघताना लाइट बंद करा. | Remember to turn off the lights when you leave. | उपकरण बंद → off |
| कोट घाल. | Put your coat on. | कपडे घालणं → on |
| बूट काढा. | Take your shoes off, please. | कपडे काढणं → off |
| मी तुला दहा मिनिटांनी परत फोन करू का? | Can I call you back in ten minutes? | – सारखंच: “परत” → back |
| नीट विचार करून उद्या सांग. | Think it over and let me know tomorrow. | शांतपणे, पूर्ण विचार → over |
थोडक्यात: मराठी जोडक्रियापदं phrasal verbs चं तर्कशास्त्र समजायला मदत करतात, पण मराठी शब्द शब्दशः भाषांतरित करू नका – “चालू / बंद” = on / off, “संपलं” = run out, आणि “परत” आधीच back आहे.
रचना
Phrasal verbs चं व्याकरण (शब्दक्रम, कर्म, सर्वनामं) B1-28 मध्ये आहे. हा धडा अर्थाबद्दल आहे.
Particles आणि त्यांचे मूळ अर्थ
| Particle | मूळ चित्र | पुढचे अर्थ | उदाहरणं |
|---|---|---|---|
| up | वर, टोकापर्यंत | वाढ; पूर्ण / संपेपर्यंत; शेवटी एखाद्या परिस्थितीत | turn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up |
| down | खाली | घट; थांबणं; कागदावर | slow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down |
| out | आतून बाहेर | नाहीसं होणं / संपणं; उत्तर / सोडवणं; बाहेरच्या दिशेने, अनेकांना | run out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out |
| off | एखाद्या जागेपासून किंवा पृष्ठभागापासून दूर | निघणं; जोड तोडणं / काढणं; रद्द करणं | set off, take off; turn off, cut off, take off (clothes); call off |
| on | संपर्कात, चालू | पुढे चालू ठेवणं; अंगावर / जोडलेलं / सुरू | carry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on |
| away | दूर | निघून जाणं; दुसऱ्याकडे किंवा दुसरीकडे | run away, give away, throw away, put away |
| back | पूर्वीच्या जागी किंवा व्यक्तीकडे | परत | call back, pay back, give back, go back |
| over | एका बाजूकडून दुसरीकडे; पुन्हा | नीट विचार करणं; सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत तपासणं | think over, talk over, read over |
तीन भागांचे phrasal verbs particle चा अर्थ तसाच ठेवतात आणि कर्माच्या आधी preposition जोडतात: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. पाहा B1-28.
वापर
1Up: वाढ, पूर्ण करणं, शेवटचा परिणाम
Up चा अर्थ अनेकदा जास्त (मोठ्याने, महाग, जास्त प्रयत्न). त्याचा अर्थ पूर्णपणे, काहीच उरत नाही किंवा काम पूर्ण होतं तोपर्यंत असाही असतो – मराठी “खाऊन टाक”, “आवरून ठेव” सारखा. End up म्हणजे शेवटी एखाद्या ठिकाणी किंवा परिस्थितीत पोहोचणं, अनेकदा ठरवलेलं नसताना.
2Down: घट, थांबणं, लिहून ठेवणं
Down चा अर्थ अनेकदा कमी (वेग, आवाज, प्रमाण). त्याचा अर्थ एखादी गोष्ट काम करणं थांबवते किंवा बंद होते असाही असू शकतो. लिहिण्याच्या क्रियापदांबरोबर त्याचा अर्थ कागदावर उतरवणं.
3Out: नाहीसं होणं, सोडवणं, बाहेरच्या दिशेने
Out चा अर्थ एखादी गोष्ट नाहीशी होते किंवा आता काहीच उरलेलं नाही – मराठी “संपलं”. त्याचा अर्थ उत्तर स्पष्ट होईपर्यंत असाही असतो: उत्तर “बाहेर येतं”. आणि बाहेरच्या दिशेने: एकाकडून अनेकांकडे किंवा सगळ्यांच्या नजरेसमोर.
4Off: निघणं, जोड तोडणं, रद्द करणं
Off म्हणजे एखाद्या जागेपासून किंवा पृष्ठभागापासून दूर. माणसं आणि विमानं निघतात; कपडे काढले जातात, वीजपुरवठा तोडला जातो; जो कार्यक्रम called off होतो तो योजनेतूनच काढला जातो.
5On: पुढे चालू ठेवणं, अंगावर, जोडलेलं
On म्हणजे संपर्कात. संपर्कातून चालू ठेवणं (तुम्ही क्रिया सोडत नाही) आणि अंगावर घालणं किंवा जोडणं (कपडे अंगावर, वीज चालू) हे अर्थ येतात. मराठीत आपण “पुढे चालू ठेवा”, “घाल”, “लाव” म्हणतो.
6Away, back, over
Away म्हणजे दूर: निघून जाणं किंवा वस्तू दुसऱ्याला किंवा दुसऱ्या जागी देणं. Back म्हणजे परत – पूर्वीच्या व्यक्तीकडे किंवा जागी. Over म्हणजे सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत, म्हणून ते नीट विचार करणं आणि तपासणं यांसाठी येतं – मराठी “नीट विचार करून”, “एकदा वाचून” सारखं.
नेहमीच्या चुका
मराठी भाषकांसाठी सापळे
1. “पेट्रोल संपलं” → the petrol is over. मराठीत एखादी गोष्ट “संपली” की आपण बोलण्यात over किंवा finished वापरतो: “सिलिंडर संपला”, “बॅलन्स संपला”. Over म्हणजे कार्यक्रम, सामना किंवा वेळ संपणं (The match is over). वस्तू, साठा किंवा पैसे संपले की इंग्रजीत run out: We've run out of…, The gas has run out.
2. “गिझर चालू कर” → on the geyser. मराठीत “चालू कर”, “बंद कर” यांत मुख्य अर्थ “चालू / बंद” या शब्दांत असतो, आणि “कर” फक्त क्रिया दाखवतं. म्हणून बोलताना इंग्रजी on / off लाच क्रियापद बनवलं जातं: on the geyser, off the fan. इंग्रजीत on आणि off हे particles आहेत, क्रियापदं नाहीत: त्यांच्या आधी switch किंवा turn हवं.
3. “शेवटी आम्ही … मागवलं” → ended up to order. मराठीत “शेवटी” हा वेगळा शब्द असतो आणि त्यानंतर साधं क्रियापद येतं: “शेवटी आम्ही नेहमीचाच वडापाव मागवला”. इंग्रजीत हा अर्थ end up देतो, आणि त्यानंतर -ing रूप येतं (किंवा ठिकाण: end up in Pune) – to + मूळ रूप नाही.
गोंधळ करू नका
तेच क्रियापद, वेगळा particle – particle परिणामाची दिशा बदलतो.
शब्दशः आणि लाक्षणिक अर्थ – particle चा अर्थ प्रत्यक्ष किंवा लाक्षणिक असू शकतो. दोन्ही वाक्यांत off चा अर्थ “दूर, काढून”: पहिल्यात पायातून (प्रत्यक्ष), दुसऱ्यात योजनेतून (लाक्षणिक).
carry on आणि carry out – Carry on = पुढे चालू ठेवणं (on). Carry out = एखादं काम शेवटपर्यंत पार पाडणं (out = पूर्ण), सहसा औपचारिक.
fill in आणि fill out – दोन्हींचा अर्थ फॉर्म भरणं. Fill in ब्रिटिश इंग्रजीत जास्त; fill out अमेरिकन इंग्रजीत नेहमीचं, आणि ब्रिटनमध्येही वापरतात. इथे in आणि out विरुद्धार्थी नाहीत – अर्थ तोच आहे.
स्पेलिंग आणि उच्चार
- Phrasal verb मध्ये सहसा particle वर जोर असतो: set OFF, turn it DOWN – particle थोडा मोठ्याने आणि लांब म्हणा. (इथे कॅपिटल अक्षरं फक्त जोर दाखवतात.)
- बऱ्याच phrasal verbs चं नाम-रूप असतं. नाम एकत्र किंवा हायफनने लिहितात आणि जोर पहिल्या भागावर जातो: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out किंवा handout.
- Out /aʊt/ हा जोडस्वर आहे: उघड्या “आ” पासून सुरू करून ओठ गोल करत “उ” कडे सरका. Off /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US) – मराठी “ऑ” च्या जवळ; त्याला of /əv/ शी गोंधळू नका, जो कमकुवत असतो आणि ज्याच्या शेवटी घोष /v/ असतो.
- Down, back: इंग्रजी /d/ साठी जिभेचं टोक दातांमागच्या उंचवट्याला – मराठी “ड” सारखं मागे वळवू नका, आणि “द” सारखं दातांना लावू नका. back मधला /æ/ मराठी “बॅट” मधल्या “ॅ” सारखा.
सुवर्णनियम
नवा phrasal verb दिसला की विचारा, particle काय जोडतो: up = जास्त किंवा पूर्ण, down = कमी, थांबणं किंवा लिहून, out = संपलं, सुटलं किंवा बाहेरच्या दिशेने, off = दूर किंवा जोड तुटलेला, on = चालू किंवा अंगावर, away = निघून जाणं, back = परत, over = नीट, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत. हा जोरदार इशारा आहे, नियम नाही – काही phrasal verbs वाक्प्रचार आहेत, म्हणून नवे शब्द डिक्शनरीत तपासा. आणि मराठी शब्द शब्दशः नेऊ नका: “संपलं” = run out, “चालू / बंद कर” = switch on / off (एकटं on / off नाही), आणि return ला back नको.
सराव
A. रचना
योग्य particle लिहून वाक्य पूर्ण करा.
-
Prices keep going . Everything is more expensive.
-
Please write the address before you forget it.
-
We've run of coffee. Can you buy some?
-
The flight took on time.
-
Sorry to interrupt. Please carry .
-
I lent him £20 and he still hasn't paid me .
B. अर्थ
योग्य पर्याय निवडा.
-
सामना रद्द झाला. योग्य पर्याय निवडा: They called it ….
-
मला हे गणित सुटत नाहीये. योग्य पर्याय निवडा: I can't work it ….maths (UK), math (US)
-
गाण्याचा आवाज खूप मोठा आहे, पण मला ते ऐकायचं आहे. योग्य पर्याय निवडा: Could you turn it …?
-
खाणं काहीच उरलेलं नाही. योग्य पर्याय निवडा: The children ate it all ….
-
मला निर्णय घ्यायला वेळ हवा आहे. योग्य पर्याय निवडा: Let me think it ….
C. चूक शोधा
प्रत्येक वाक्यात एक चूक आहे किंवा वाक्य बरोबर आहे. दुरुस्त वाक्य लिहा किंवा correct लिहा.
-
We've run out milk.
-
The plane took away at 9.15.
-
Can you pick up it, please?
-
Our car broke down near the bridge.
D. संदर्भात
गोष्टीतल्या रिकाम्या जागी योग्य particle लिहा.
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.
E. तुमचे स्वतःचे वाक्य
इंग्रजीत लिहा.
-
तुम्हाला कमी करायच्या किंवा सोडून द्यायच्या गोष्टींबद्दल दोन वाक्यं लिहा.
-
एखादी गोष्ट बंद पडली किंवा संपली, अशा एका प्रसंगाबद्दल लिहा.
F. मिश्र उजळणी
मागील धड्यांची उजळणी करा.
-
B1-28 Phrasal Verbs चं व्याकरण: turn it off की turn off it? शब्दक्रम मराठीत शब्द योग्य क्रमाने लावा: off / it / turn / please
-
B1-19 Gerund: -ing रूप नाम म्हणून – Swimming is…, interested in learning, look forward to seeing मराठीत I'm looking forward to (see) you.
-
B2-24 Reason For, Increase In, Solution To: इंग्रजीत नाम + preposition There has been a sharp rise the number of cyclists.
उत्तरे
A. रचना
- up
- down
- out
- off
- on
- back
B. अर्थ
- off
- out
- down
- up
- over
C. चूक शोधा
- We've run out of milk.
- The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
- Can you pick it up, please?
- ✓ Our car broke down near the bridge.
D. संदर्भात
- off / out
- down
- out
- out
- on
- up
E. तुमचे स्वतःचे वाक्य
- I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
- Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.
F. मिश्र उजळणी
- Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
- seeing
- in
