Phrasal Verbs: რას ნიშნავს up, down, out, off, on ფრაზულ ზმნებში
Phrasal Verbs: What the Particles Mean
ამ გვერდზე
მიზანი
ამ გაკვეთილის შემდეგ შეძლებთ, ნაწილაკების – up, down, out, off, on, away, back და over – ძირითადი მნიშვნელობით ახალი ფრაზული ზმნები გაიგოთ, კონტექსტში მათი მნიშვნელობა გამოიცნოთ და უფრო ადვილად დაიმახსოვროთ.
მთავარი იდეა
ბევრი მოსწავლე ფრაზულ ზმნებს შემთხვევითი სიტყვების გრძელ სიად სწავლობს: give up, give away, give back, give out… მაგრამ ნაწილაკი იშვიათად არის შემთხვევითი. მას ჩვეულებრივ საკუთარი მნიშვნელობა აქვს.
წარმოიდგინეთ ნაწილაკები, როგორც კომპასის მიმართულებები. თითოეული სივრცეში მიმართულებით იწყება. Up ზევით მიდის, მწვერვალისკენ – და იქიდან „მეტი“ და „დასრულებული“ გამოდის. Down ქვევით მიდის – „ნაკლები“, „გაჩერებული“ და „ქაღალდზე ჩაწერილი“. Out შიგნიდან გარეთ გადის – რაღაც ქრება, ან სააშკარაოზე გამოდის, სადაც ჩანს. Off კავშირს წყვეტს და შორდება. On კონტაქტში რჩება და გრძელდება.
ზმნა მოქმედებას გეუბნებათ, ნაწილაკი – შედეგის მიმართულებას. ეს ყველა ფრაზულ ზმნას ვერ ახსნის – ზოგი იდიომაა – მაგრამ გასაკვირად ბევრს ხსნის და სიას სისტემად აქცევს.
ქართული და ინგლისური
ქართველისთვის ეს იდეა ძალიან ნაცნობია: ქართულ ზმნას ზმნისწინები აქვს, რომლებიც სწორედ მიმართულებას აჩვენებს – „ავიდა“ (ზევით), „ჩავიდა“ (ქვევით), „გავიდა“ (გარეთ), „წავიდა“ (შორს), „გადავიდა“ (გაღმა). და ზმნისწინებიც, ინგლისური ნაწილაკების მსგავსად, გადატანით მნიშვნელობას იძენს: „ხმას აუწია“ = turned it up, „ნომერი ჩაიწერა“ = wrote it down, „გაიგო“, „გაარკვია“ = found out, worked out – ზოგჯერ დამთხვევა საოცრად ზუსტია. ზმნისწინი ზმნას მიწებებულია, ინგლისური ნაწილაკი კი ცალკე სიტყვაა – წყობის წესები იხ. B1-28.
მაგრამ ყველგან არ ემთხვევა. „ჩაიცვი“ ინგლისურად put on-ია (არა down), „გაიხადე“ – take off, „ჩართე“ – turn on, „გამორთე“ – turn off. ზოგჯერ კი ქართულს ზმნისწინი საერთოდ არ სჭირდება ამ მნიშვნელობისთვის: „ფული დამიბრუნე“ = pay me back – აქ ინგლისურში back აუცილებელია. და „რძე გაგვითავდა“ – ქართულად ქვემდებარე რძეა, ინგლისურად კი ჩვეულებრივ we've run out of milk.
| ქართული | ინგლისური | რაშია განსხვავება? |
|---|---|---|
| ბინების ფასებმა ისევ აიწია. | House prices have gone up again. | აქ ერთნაირია: ა- = up |
| ნება მომეცით, თქვენი ნომერი ჩავიწერო. | Let me write down your number. | აქ ერთნაირია: ჩა- = down |
| გაიგე, მატარებელი რატომ დაიგვიანა? | Did you find out why the train was late? | მსგავსია: გა- = out |
| ქურთუკი ჩაიცვი, გარეთ ცივა. | Put your coat on. It's cold outside. | ჩა- („ქვევით, შიგნით“), მაგრამ on („ზედ, კონტაქტში“) |
| ფეხსაცმელი გაიხადეთ, თუ შეიძლება. | Take your shoes off, please. | გა- („გარეთ“), მაგრამ off („მოშორებით“) |
| პარასკევს დაგიბრუნებ. | I'll pay you back on Friday. | ქართულად ერთი ზმნა; ინგლისურად back აუცილებელია |
| რძე გაგვითავდა. | We've run out of milk. | ქართულად ქვემდებარე რძეა; ინგლისურად we + run out of |
მოკლედ: ზმნისწინის ინსტინქტი კარგი დამხმარეა – ა- ხშირად up-ია, ჩა- down, გა- out – მაგრამ ტანსაცმელსა და მოწყობილობებთან ინგლისური on / off-ს იყენებს, დაბრუნებისთვის კი back სჭირდება.
ფორმა
ფრაზული ზმნების გრამატიკა (სიტყვათა რიგი, დამატება, ნაცვალსახელები) B1-28-შია. ეს გაკვეთილი მნიშვნელობას ეხება.
ნაწილაკები და მათი ძირითადი მნიშვნელობები
| ნაწილაკი | ძირითადი ხატი | გადატანითი მნიშვნელობები | მაგალითები |
|---|---|---|---|
| up | ზევით, მწვერვალისკენ | ზრდა; დასრულება; რაიმე მდგომარეობაში აღმოჩენა | turn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up |
| down | ქვევით, მიწისკენ | შემცირება; გაჩერება; ქაღალდზე ჩაწერა | slow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down |
| out | შიგნიდან გარეთ | გაქრობა / აღარაფერი დარჩა; ამოხსნა / დასრულება; გარეთ, ბევრისთვის | run out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out |
| off | ადგილიდან ან ზედაპირიდან მოშორებით | წასვლა; გათიშვა / მოშორება; გაუქმება | set off, take off; turn off, cut off, take off (clothes); call off |
| on | კონტაქტში, გაგრძელება | გაგრძელება; მიმაგრება / ტარება / ჩართვა | carry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on |
| away | შორს | წასვლა; სხვა მფლობელთან ან ადგილას | run away, give away, throw away, put away |
| back | წინა ადგილას ან ადამიანთან | დაბრუნება | call back, pay back, give back, go back |
| over | ერთი მხრიდან მეორეზე; ხელახლა | კარგად დაფიქრება; თავიდან ბოლომდე შემოწმება | think over, talk over, read over |
სამნაწილიანი ფრაზული ზმნები ნაწილაკის მნიშვნელობას ინარჩუნებს და დამატების წინ წინდებულს იღებს: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. იხ. B1-28.
გამოყენება
1Up – ზრდა, დასრულება, საბოლოო მდგომარეობა
Up ხშირად მეტს ნიშნავს (ხმა, ფასები, ძალისხმევა). ასევე ნიშნავს ბოლომდე, სანამ აღარაფერი დარჩება ან საქმე არ დასრულდება. End up ნიშნავს ბოლოს სადმე ან რაიმე მდგომარეობაში აღმოჩენას, ხშირად დაუგეგმავად. ქართული ა- ხშირად ზუსტად ამას აკეთებს („აუწიე“, „აიწია“).
2Down – შემცირება, გაჩერება, ჩაწერა
Down ხშირად ნაკლებს ნიშნავს (სიჩქარე, ხმა, რაოდენობა). შეიძლება ნიშნავდეს, რომ რაღაცამ მუშაობა შეწყვიტა ან დაიხურა. წერის ზმნებთან – ქაღალდზე ჩაწერას: „ჩაიწერე“.
3Out – გაქრობა, ამოხსნა, გარეთ გასვლა
Out შეიძლება ნიშნავდეს, რომ რაღაც ქრება ან აღარაფერი დარჩა. ასევე ნიშნავს სანამ პასუხი ნათელი არ გახდება – ამოხსნა „გამოდის“ სააშკარაოზე. და შეიძლება ნიშნავდეს გარეთ: ერთიდან ბევრისკენ, ან სააშკარაოზე, სადაც ხალხი ამჩნევს. ქართული გა- ხშირად ემთხვევა: „გაიგო“, „გაარკვია“, „ჩაქრა“ კი – went out.
4Off – წასვლა, გათიშვა, გაუქმება
Off ნიშნავს ადგილიდან ან ზედაპირიდან მოშორებით. ადამიანები და თვითმფრინავები მიდიან; ტანსაცმელს იხდით, დენი ითიშება; called off ღონისძიება გეგმიდან ამოღებულია. ქართულად აქ სხვადასხვა ზმნისწინია – „გავედით“, „აფრინდა“, „გამორთე“, „გაიხადე“ – ინგლისურად კი ერთი ნაწილაკი: off.
5On – გაგრძელება, მიმაგრება, ტარება
On ნიშნავს კონტაქტში. კონტაქტიდან მოდის გაგრძელება (საქმეს არ შორდებით) და ტარება ან მიერთება (ტანსაცმელი სხეულზეა, დენი ჩართულია). ქართულად „ჩაიცვი“, „ჩართე“, „განაგრძე“ – ინგლისურად ყველგან on.
6Away, back, over
Away ნიშნავს შორს: წასვლას ან რაიმეს სხვა მფლობელისთვის ან ადგილისთვის გადაცემას („წა-“). Back ნიშნავს დაბრუნებას წინა ადამიანთან ან ადგილას. Over ნიშნავს თავიდან ბოლომდე, ამიტომ კარგად დაფიქრებისა და შემოწმებისთვის გამოიყენება – როგორც ქართული „გადახედე“.
ხშირი შეცდომები
მახეები ქართულად მოლაპარაკეებისთვის
1. „ჩაიცვი“, „გაიხადე“ → dress, undress. ქართულად ერთი ზმნა გვაქვს ყველაფრისთვის: „ჩაიცვი ქურთუკი“, „ჩაიცვი“ (თავად). ინგლისურში dress / get dressed მთლიანად ჩაცმაა (დამატების გარეშე ან ადამიანზე), კონკრეტული ტანსაცმლისთვის კი – put on; გახდისთვის – take off.
2. „დამიბრუნე“ → return me. ქართულად „დაბრუნება“ პირს პირდაპირ იღებს: „ფული დამიბრუნე“, „წიგნი დაუბრუნე“. ინგლისურ return-ს ორი დამატება არ შეუძლია. ბუნებრივი ვარიანტია give / pay + ადამიანი + back – back დაბრუნებას თავად ამბობს.
3. „ფული გამითავდა“ → my money finished. ქართულად ქვემდებარე ის არის, რაც თავდება: „ფული გამითავდა“, „ბატარეა დაჯდა“. ინგლისურად ჩვეულებრივ ადამიანი ხდება ქვემდებარე: I've run out of money; ან My money has run out. Finish ამ მნიშვნელობით არაბუნებრივად ჟღერს.
4. „გაიგე“ → understand. ქართული „გაგება“ ნიშნავს როგორც understand-ს, ისე find out-ს (ახალი ინფორმაციის მოპოვებას) და hear-ს. როცა ინფორმაციას ეძებთ ან იგებთ, ინგლისურად find out.
არ აგერიოთ
ერთი ზმნა, სხვადასხვა ნაწილაკი – ნაწილაკი შედეგის მიმართულებას ცვლის. ქართულადაც: „დაუწიე“ – „გამორთე“ – „აუწიე“.
პირდაპირი თუ გადატანითი მნიშვნელობა – ნაწილაკის ერთი და იგივე მნიშვნელობა შეიძლება ფიზიკური იყოს ან აბსტრაქტული. ორივე წინადადებაში off ნიშნავს მოშორებით, მოხსნილს: პირველში – ფეხებიდან (ფიზიკური), მეორეში – გეგმიდან (აბსტრაქტული).
carry on თუ carry out – Carry on = გაგრძელება (on). Carry out = დავალების ბოლომდე შესრულება (out = დასრულება), ჩვეულებრივ ფორმალური.
fill in თუ fill out – ორივე ნიშნავს ფორმის შევსებას. Fill in ბრიტანულ ინგლისურში უფრო ხშირია; fill out ჩვეულებრივია ამერიკულში და ბრიტანეთშიც გამოიყენება. აქ in და out ერთმანეთს არ უპირისპირდება – მნიშვნელობა ერთია.
მართლწერა და გამოთქმა
- ფრაზულ ზმნაში ნაწილაკი ჩვეულებრივ მახვილიანია: set OFF, turn it DOWN – ნაწილაკი ცოტა უფრო ხმამაღლა და გრძლად თქვით. (დიდი ასოები აქ მხოლოდ მახვილს აჩვენებს.) ქართულს სუსტი მახვილი აქვს, ამიტომ ეს შეგნებულად ივარჯიშეთ.
- ბევრ ფრაზულ ზმნას არსებითი სახელის ფორმა აქვს. ის ერთ სიტყვად ან დეფისით იწერება, მახვილი კი პირველ ნაწილზე გადადის: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out ან handout.
- Out /aʊt/: ორი ხმოვანი ერთ მარცვალში, ა-დან უ-სკენ გადასვლით; t ბოლოში თ-ის ტიპისაა, არა ტ. off მოკლე ხმოვნით: /ɒf/ (UK) – ტუჩები ოდნავ მრგვალდება, /ɔːf/ (US). ნუ აურევთ of /əv/-ში, რომელიც სუსტია და ბოლოს /v/ აქვს.
- up /ʌp/: /ʌ/ ქართულში არ არის – მოკლე, ღია ბგერაა, ა-სკენ მიდრეკილი, ტუჩები მოდუნებული. ბოლო p ძალიან სუსტია – ნუ დაამატებთ ხმოვანს („აპი“).
ოქროს წესი
ახალ ფრაზულ ზმნას რომ შეხვდებით, იკითხეთ, რას ამატებს ნაწილაკი: up = მეტი ან დასრულებული, down = ნაკლები, გაჩერებული ან ჩაწერილი, out = გამქრალი, ამოხსნილი ან გარეთ, off = მოშორებით ან გათიშული, on = გაგრძელება ან მიმაგრებული, away = წასვლა, back = დაბრუნება, over = საფუძვლიანად, თავიდან ბოლომდე. ეს ძლიერი მინიშნებაა და არა წესი – ზოგი ფრაზული ზმნა იდიომაა, ამიტომ ახალი ზმნები ლექსიკონში გადაამოწმეთ.
სავარჯიშოები
A. ფორმა
ჩასვით სწორი ნაწილაკი.
-
Prices keep going . Everything is more expensive.
-
Please write the address before you forget it.
-
We've run of coffee. Can you buy some?
-
The flight took on time.
-
Sorry to interrupt. Please carry .
-
I lent him £20 and he still hasn't paid me .
B. მნიშვნელობა
წაიკითხეთ სიტუაცია და აირჩიეთ სწორი ნაწილაკი.
-
The match was cancelled. They called it ….
-
I don't understand this maths problem. I can't work it ….maths (UK), math (US)
-
The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
-
There is no food left. The children ate it all ….
-
I need time to decide. Let me think it ….
C. იპოვეთ შეცდომა
ყოველ წინადადებაში ერთი შეცდომაა, ან წინადადება სწორია. დაწერეთ გასწორებული წინადადება ან დაწერეთ correct.
-
We've run out milk.
-
The plane took away at 9.15.
-
Can you pick up it, please?
-
Our car broke down near the bridge.
D. კონტექსტში
შეავსეთ ტექსტში გამოტოვებული ნაწილაკები.
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.
E. თქვენი ჯერი
დაწერეთ ინგლისურად.
-
დაწერეთ ორი წინადადება იმაზე, რისი შემცირება ან რაზე უარის თქმა გინდათ.
-
დაწერეთ შემთხვევაზე, როცა რაღაც გაგიფუჭდათ ან გაგითავდათ.
F. შერეული გამეორება
გაიმეორეთ წინა გაკვეთილები.
-
B1-28 ფრაზული ზმნები (Phrasal Verbs): სიტყვათა რიგი – turn it off, look after her დაალაგეთ სიტყვები სწორი თანმიმდევრობით: off / it / turn / please
-
B1-19 Gerund ქართულად: -ing ფორმა ქვემდებარედ და წინდებულის შემდეგ – look forward to, worth I'm looking forward to (see) you.
-
B2-24 Reason For, Increase In, Solution To: არსებითი სახელი + წინდებული ინგლისურად There has been a sharp rise the number of cyclists.
პასუხები
A. ფორმა
- up
- down
- out
- off
- on
- back
B. მნიშვნელობა
- off
- out
- down
- up
- over
C. იპოვეთ შეცდომა
- We've run out of milk.
- The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
- Can you pick it up, please?
- ✓ Our car broke down near the bridge.
D. კონტექსტში
- off / out
- down
- out
- out
- on
- up
E. თქვენი ჯერი
- I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
- Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.
F. შერეული გამეორება
- Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
- seeing
- in
