SlowingoГрамматика
B2 27 / 30

Phrasal verbs кыргызча: up, down, out, off, on бөлүкчөлөрү эмнени билдирет?

Phrasal Verbs: What the Particles Mean

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз up, down, out, off, on, away, back жана over бөлүкчөлөрүнүн негизги маанилерин колдонуп, жаңы фразалык этиштерди (phrasal verbs) түшүнө аласыз, алардын маанисин контексттен божомолдой аласыз жана аларды жеңилирээк эстеп каласыз.

Негизги ой

Көп окуучулар фразалык этиштерди туш келди сөздөрдүн узун тизмеси катары окушат: give up, give away, give back, give out… Бирок бөлүкчө сейрек учурда гана туш келди болот. Адатта анын өзүнүн мааниси бар.

Бөлүкчөлөрдү компастын тараптары катары элестетиңиз. Ар бири мейкиндиктеги багыт катары башталат. Up жогору, чокуга карай барат – андан «көбүрөөк» жана «бүттү» деген маанилер чыгат. Down ылдый түшөт – «азыраак», «токтоду» жана «кагазга түштү». Out ичтен сыртка чыгат – нерселер жоголот, же ачыкка чыгып, көзгө көрүнөт. Off байланышты үзүп, алыстайт. On байланышта калат жана улана берет.

Этиш аракетти айтат; бөлүкчө натыйжанын багытын айтат. Бул ар бир фразалык этишти түшүндүрбөйт – кээ бирлери идиомалар – бирок таң калаарлык көп этишти түшүндүрөт жана тизмени системага айлантат.

Кыргыз тили жана англис тили

Кыргызча бул ишти көбүнчө көмөкчү этиштер аткарат: негизги этиш -ып формасында турат, анан ага «бүт», «ал», «кет», «чык», «кал», «кой» сыяктуу этиш кошулат. Алар англис бөлүкчөлөрү сыяктуу эле натыйжанын «багытын» көрсөтөт: «жеп бүттү» (eat up), «жазып ал» (write down), «учуп кетти» (take off), «качып кетти» (run away), «карап чык» (read over), «бузулуп калды» (break down). Кайтуу маанисин кайра сөзү берет: «кайра чал» (call back). Демек, ой тааныш. Айырма мында: кыргызча түгөйлөр англисчеге бирме-бир туура келбейт. Мисалы, кыргызча «бузулду» деген бир сөз, ал эми англисчеде машина breaks down; кыргызча «чеч» деген бир этиш, англисчеде кийимди take off дейбиз. Ошондуктан бөлүкчөнү кыргыз көмөкчү этишинен эмес, анын англисче маанисинен издеңиз.

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
Кагазды колдонуп бүттүк.We've used up all the printer paper.Бул жерде да ушундай: «-ып бүт» = up (толук, эч нерсе калбады)
Номериңди жазып алайын.Let me write down your number.«-ып ал» → down (кагазга түшүрүү)
Учак бир саат кечигип учуп кетти.The plane took off an hour late.«-ып кет» → off (жерден ажырап кетүү)
Мышык качып кетти.The cat ran away.«-ып кет» → бул жерде away (алыстоо)
Машинабыз бузулуп калды.Our car broke down.машина иштебей калса, break эмес, break down
Сүтүбүз түгөнүп калды.We've run out of milk.кыргызча ээ – «сүт»; англисче we + run out of
Кайра чалсам болобу?Can I call you back?Бул жерде да ушундай: «кайра» = back
Катты карап чык.Read over my email.«-ып чык» = башынан аягына чейин → over
Бут кийимиңизди чечиңиз.Take your shoes off.«чеч» бир этиш; англисче take off (put on тескериси)

Кыскасы: кыргызча көмөкчү этиш («-ып бүт», «-ып кет», «-ып ал») сизге «натыйжанын багыты» деген ойду тааныштырат, бирок англис бөлүкчөсүн анын маанисине карап тандаңыз: up = көбүрөөк же толук, down = азыраак, токтоду же жазылды, out = түгөндү же чечилди, off = ажырады, on = уланат, back = кайра.

Түзүлүшү

Фразалык этиштердин грамматикасы (сөз тартиби, толуктоочтор, ат атоочтор) B1-28 сабагында. Бул сабак мааниси жөнүндө.

Бөлүкчөлөр жана алардын негизги маанилери

БөлүкчөНегизги элесКеңейген маанилериМисалдар
upжогору, чокугакөбөйүү; толук / бүтүрүү; бир абалга келип калууturn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up
downылдый, жергеазаюу; иштебей калуу; кагазга жазууslow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down
outичтен сырткажоголуу / калбоо; чечүү / бүтүрүү; сыртка, көп адамгаrun out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out
offбир жерден же беттен алысжөнөө; ажыратуу / алып салуу; жокко чыгарууset off, take off; turn off, cut off, take off (кийим); call off
onбайланышта, уланыпулантуу; бекитүү / кийүү / иштетүүcarry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on
awayалыскакетүү; башка ээге же жергеrun away, give away, throw away, put away
backмурунку жерге же адамгакайтууcall back, pay back, give back, go back
overбир тараптан экинчи тарапка; кайраданкылдат ойлонуу; башынан аягына текшерүүthink over, talk over, read over

Үч бөлүктүү фразалык этиштер бөлүкчөнүн маанисин сактап, толуктоочтун алдына предлог кошот: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. B1-28 караңыз.

Колдонулушу

1Up – көбөйүү, бүтүрүү, бир абалга келип калуу

Up көбүнчө көбүрөөк дегенди билдирет (үн, баа, күч-аракет). Ошондой эле толугу менен, эч нерсе калбаганча же иш бүткөнчө дегенди билдирет. End up акыры бир жерге же абалга келип калуу дегенди билдирет, көбүнчө пландалбаган абалга. Кыргызча «-ып бүт», «-ып кой», «барып калуу» ага жакын.

Could you turn the music up? I can't hear it.
Музыканын үнүн катуураак коюп коёсуңбу? Укпай жатам.
up = үн көбүрөөк
House prices have gone up again.
Үйлөрдүн баасы дагы көтөрүлдү.
up = баа жогору
Please speak up. The people at the back can't hear you.
Катуураак сүйлөңүзчү. Арткы катардагылар сизди угушпай жатат.
speak up = катуураак
We've used up all the printer paper.
Принтердин кагазын толук колдонуп бүттүк.
«-ып бүттүк» = up: эч нерсе калган жок
I'll tidy up after the party.
Кечеден кийин баарын жыйнап коём.
«-ып коём»: иш аягына чейин
We missed the turning and ended up in the next town.
Бурулуштан өтүп кетип, кошуна шаарга барып калдык.
end up ≈ «барып калуу»

2Down – азаюу, токтоо, жазуу

Down көбүнчө азыраак дегенди билдирет (ылдамдык, үн, өлчөм). Бир нерсе иштебей калганын же жабылганын да билдирет. Жазуу этиштери менен кагазга түшүрүү дегенди билдирет.

Slow down! You're driving too fast.
Акырындат! Өтө тез айдап жатасың.
down = ылдамдык азыраак
I'm trying to cut down on sugar.
Кантты азыраак жегенге аракет кылып жатам.
cut down on = азыраак колдонуу
Could you turn the TV down a bit?
Телевизордун үнүн бир аз акырындатып коёсуңбу?
down = үн азыраак
Our car broke down on the motorway.
Машинабыз чоң жолдо бузулуп калды.
down: иштебей калды; кыргызча «бузулуп калды»
The factory shut down in 2019.
Завод 2019-жылы жабылып калган.
shut down = иштебей калды
Let me write down your number.
Номериңди жазып алайын.
«жазып алуу» = write down

3Out – жоголуу, чечүү, сыртка чыгуу

Out бир нерсенин жоголгонун же эч нерсе калбаганын билдире алат. Ошондой эле жооп ачык болгонго чейин дегенди билдирет – чечим «сыртка чыгат». Жана сыртка: бир адамдан көп адамга же баары байкаган ачык жерге.

We've run out of milk.
Сүтүбүз түгөнүп калды.
out: эч нерсе калган жок; кыргызча ээ «сүт», англисче we + run out of
The tickets sold out in ten minutes.
Билеттер он мүнөттө сатылып бүттү.
sell out = баары сатылды
The candle went out.
Шам өчүп калды.
go out = күйбөй калды
I can't work out how this app works.
Бул тиркеме кантип иштээрин түшүнө албай жатам.
work out = түшүнүү, чечүү
Don't worry, we'll sort it out.
Кабатыр болбо, аны чечебиз.
sort out = чечүү
Did you find out why the train was late?
Поезд эмне үчүн кечиккенин билдиңби?
find out = билип алуу
The teacher handed out the exam papers.
Мугалим сынак барактарын таратып берди.
out: көп адамга
She pointed out a mistake in my report.
Ал менин баяндамамдагы катаны көрсөтүп берди.
point out = көңүл бурдуруу

4Off – жөнөө, ажыратуу, жокко чыгаруу

Off бир жерден же беттен алыс дегенди билдирет. Адамдар жана учактар жөнөп кетет; кийим жана ток алынат же ажыратылат; called off болгон иш-чара пландан алынып салынат. Кыргызча көбүнчө «-ып кет», «өчүр», «чеч», «жокко чыгар» дейбиз.

We set off at six to avoid the traffic.
Тыгынга кабылбаш үчүн саат алтыда жолго чыктык.
set off = жолго чыгуу
The plane took off an hour late.
Учак бир саат кечигип учуп кетти.
«учуп кетти» = took off
Remember to turn off the lights when you leave.
Чыгып баратканда жарыкты өчүрүүнү унутпа.
off = ток ажыратылды
Our electricity was cut off for two hours.
Бизге эки саатка электр өчүрүлдү.
cut off = ажыратылды
They called off the match because of the snow.
Кар жаагандыктан беттешүүнү жокко чыгарышты.
call off = жокко чыгаруу
Take your shoes off, please.
Бут кийимиңизди чечиңиз.
кыргызча «чеч», англисче take off

5On – улантуу, бекитүү, кийүү

On байланышта дегенди билдирет. Байланыштан улантуу (иштин жанында каласыз) жана кийүү же бекитүү (кийим денеңизде, ток кошулган) маанилери чыгат. Кыргызча улантуу маанисин «-а бер» жакшы берет: «уланта бер», «аракет кыла бер».

Carry on. I'm listening.
Уланта бер. Угуп жатам.
carry on = «-а бер»
The meeting went on for three hours.
Жыйналыш үч саатка созулду.
go on = созулуу
Hold on a second. I'll get a pen.
Бир секунд күтө тур. Калем алып келейин.
hold on = күтө туруу
Keep on trying. You'll get there.
Аракет кыла бер. Сөзсүз жетишесиң.
keep on = «-а бер»
Put your coat on. It's cold outside.
Пальтоңду кийип ал. Сыртта суук.
put on = кийүү
Can I try these jeans on?
Бул джинсыны кийип көрсөм болобу?
try on = кийип көрүү

6Away, back, over

Away алыска дегенди билдирет: кетүү же бир нерсени башка ээге, башка жерге берүү. Back мурунку адамга же жерге кайтууну билдирет. Over башынан аягына чейин дегенди билдирет, ошондуктан кылдат ойлонуу жана текшерүү үчүн колдонулат. Кыргызча «-ып кет», «кайра», «карап чык», «ойлонуп көр» дейбиз.

The cat ran away when it saw the dog.
Мышык итти көрүп, качып кетти.
«-ып кетти» = away
She gave away all her old books.
Ал эски китептеринин баарын башкаларга бекер таратып берди.
give away = бекер берүү
Can I call you back in ten minutes?
Он мүнөттөн кийин кайра чалсам болобу?
back = «кайра»
I'll pay you back on Friday.
Жума күнү акчаңды кайтарып берем.
pay back = карызды кайтаруу
Think it over and let me know tomorrow.
Жакшылап ойлонуп, эртең жообун айт.
think over = кылдат ойлонуу
Could you read over my email before I send it?
Катымды жөнөтөөрдөн мурун карап чыгып бересиңби?
«карап чыгуу» = read over

Көп кездешкен каталар

❌We've run out petrol.
✅We've run out of petrol.
Толуктооч болсо, run out сөзүнөн кийин of керек. petrol (UK), gas (US)
❌The plane took away at 9.15.
✅The plane took off at 9.15.
Жерден көтөрүлүү үчүн бөлүкчө – off.
❌The milk is run out.
✅The milk has run out. же We've run out of milk.
run out толуктоочсуз этиш, ошондуктан анын туюк мамилеси жок; has run out колдонуңуз.
❌Let's talk over before we decide.
✅Let's talk it over before we decide.
talk over толуктоочту талап кылат.
❌Could you turn up it?
✅Could you turn it up?
Ат атооч этиш менен бөлүкчөнүн ортосуна коюлат. B1-28 караңыз.
❌I'm trying to cut down sweets on.
✅I'm trying to cut down on sweets.
Үч бөлүктүү этиштерде толуктооч предлогдон кийин келет.

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. «Бузулуп калды» → broke (down жок). Кыргызча машина, лифт, муздаткыч же компьютер иштебей калса, «бузулду» деп бир эле этиш колдонобуз. Англисчеде машина же техника жолдо, иштеп жатканда токтоп калса, break down табигый угулат. Жалгыз break көбүнчө бир нерсе сынганын, бөлүктөргө бөлүнгөнүн билдирет.

⚠️Our old minibus broke halfway between Bishkek and Cholpon-Ata, and we waited three hours for a mechanic.
✅Our old minibus broke down halfway between Bishkek and Cholpon-Ata, and we waited three hours for a mechanic.
Грамматикалык жактан туура, бирок машина жолдо иштебей калса, broke down деп айтуу табигый.

2. «Түгөнүп калды» → is run out. Кыргызча «бензин түгөнүп калды», «батарея отуруп калды» дейбиз: ээ – түгөнгөн нерсенин өзү, ал эми «-ып калды» абалды билдирет. Ушуну is run out деп которуп коюу оңой. Run out толуктоочсуз этиш, анын туюк мамилеси жок: has run out же we have run out of… деңиз.

❌The battery on my phone is run out, so I can't send you the photos from the wedding until this evening.
✅The battery on my phone has run out, so I can't send you the photos from the wedding until this evening. же My phone has run out of battery, so I can't send you the photos from the wedding until this evening.
has run out
❌Halfway up the pass to Song-Kul we realised that the drinking water in the back of our car was run out, and the nearest shop was in Kochkor.
✅Halfway up the pass to Song-Kul we realised that the drinking water in the back of our car had run out, and the nearest shop was in Kochkor. же Halfway up the pass to Song-Kul we realised that we had run out of drinking water, and the nearest shop was in Kochkor.
had run out

3. «Чечүү» → put off (кийим үчүн). Кыргызча кийимди «кийебиз» жана «чечебиз». Put on = кийүү экенин үйрөнгөндөн кийин, тескерисин put off деп божомолдоо оңой. Бирок put off = «кийинкиге калтыруу». Кийимди, бут кийимди, саатты чечүү – take off.

⚠️(Конокторго айтасыз.) Please put off your shoes and leave them by the door, because my mother has just washed all the carpets.
✅Please take off your shoes and leave them by the door, because my mother has just washed all the carpets.
Грамматикалык жактан туура, бирок put off «кийинкиге калтыруу» дегенди билдирет; кийимди чечүү – take off.
⚠️(Боз үйдүн ичи абдан ысык.) It was so hot inside the yurt at the ethno-village near Talas that the guide told us to put off our heavy jackets.
✅It was so hot inside the yurt at the ethno-village near Talas that the guide told us to take off our heavy jackets.
Грамматикалык жактан туура, бирок put off бул жерде туура эмес маани берет: take off керек.

4. «Кайра кайтаруу» → return back. Кыргызча «кайра кайтып келди», «кайра кайтарып берди» деп «кайра» сөзүн кошуп айтуу табигый. Англисче return этишинин өзүндө «кайра» деген маани бар, ошондуктан back ашыкча. Же return деңиз, же give back / come back деңиз.

⚠️Aizhan promised to return back the dictionary she borrowed from me before the end of the summer semester.
✅Aizhan promised to return the dictionary she borrowed from me before the end of the summer semester. же Aizhan promised to give back the dictionary she borrowed from me before the end of the summer semester.
Грамматикалык жактан туура, бирок back ашыкча: return өзү эле «кайтаруу».

Чаташтырбаңыз

Бир эле этиш, ар башка бөлүкчө – Бөлүкчө натыйжанын багытын өзгөртөт.

Could you turn the TV down a bit?
Телевизордун үнүн бир аз акырындатып коёсуңбу?
үн азыраак
Remember to turn off the lights when you leave.
Чыгып баратканда жарыкты өчүрүүнү унутпа.
ток таптакыр жок
Could you turn the music up? I can't hear it.
Музыканын үнүн катуураак коюп коёсуңбу? Укпай жатам.
үн көбүрөөк

Түз жана кеңейген маани – Бир эле бөлүкчөнүн мааниси физикалык же абстракттуу болушу мүмкүн. Төмөнкү эки сүйлөмдө тең off алыс, алынып салынды дегенди билдирет: биринчисинде буттан (физикалык), экинчисинде пландан (абстракттуу).

Take your shoes off, please.
Бут кийимиңизди чечиңиз.
физикалык: буттан алынат
We had to call off our trip at the last minute.
Сапарыбызды акыркы мүнөттө жокко чыгарууга туура келди.
абстракттуу: сапар пландан алынат

carry on жана carry out – Carry on = улантуу (on). Carry out = тапшырманы аягына чейин аткаруу (out = бүтүрүү), көбүнчө расмий.

Carry on. I'm listening.
Уланта бер. Угуп жатам.
улантуу
The tests were carried out by an independent lab.
Текшерүүлөрдү көз карандысыз лаборатория жүргүздү.
расмий: аткаруу, бүтүрүү

fill in жана fill out – Экөө тең форманы толтуруу дегенди билдирет. Fill in британ англисчесинде көбүрөөк колдонулат; fill out америка англисчесинде кадимки вариант жана Улуу Британияда да колдонулат. Бул жерде in жана out карама-каршы эмес – мааниси бирдей.

Жазылышы жана айтылышы

  • Фразалык этиште басым көбүнчө бөлүкчөгө түшөт: set OFF, turn it DOWN – бөлүкчөнү бир аз катуураак жана узунураак айтыңыз. (Бул жерде баш тамгалар басымды гана көрсөтөт.) Кыргызча акыркы муунга басым коюу адаты бул жерде жардам берет.
  • Көп фразалык этиштердин зат атооч формасы бар. Зат атооч бир сөз болуп же дефис менен жазылат, ал эми басым биринчи бөлүккө өтөт: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out же handout. Бул жерде кыргызча адатка каршы басымды башына коюңуз.
  • out /aʊt/ – бир муундагы кош үндүү: «а» дан «у» га жылып өтөт. off кыска үндүү менен айтылат: /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US). Аны алсыз айтылган of /əv/ менен чаташтырбаңыз: off аягында /f/, of аягында /v/.
  • break down, slow down: down /daʊn/ сөзүндөгү /d/ үндүү. Сөздүн аягындагы /k/ жана /d/ тыбыштарынын ортосуна үндүү кошпоңуз.

Алтын эреже

Жаңы фразалык этишке туш болгондо, бөлүкчө эмне кошорун сураңыз: up = көбүрөөк же бүттү, down = азыраак, токтоду же жазылды, out = түгөндү, чечилди же сыртка, off = алыс же ажыратылды, on = уланат же бекитилди, away = кетүү, back = кайтуу, over = кылдат, башынан аягына. Бул – күчтүү ачкыч, эреже эмес: кээ бир фразалык этиштер идиомалар, ошондуктан жаңыларын сөздүктөн текшериңиз.

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

Туура бөлүкчөнү жазыңыз.

  1. Prices keep going . Everything is more expensive.
  2. Please write the address before you forget it.
  3. We've run of coffee. Can you buy some?
  4. The flight took on time.
  5. Sorry to interrupt. Please carry .
  6. I lent him £20 and he still hasn't paid me .

B. Мааниси

Маанисине ылайык бөлүкчөнү тандаңыз.

  1. Беттешүү жокко чыгарылды. They called it ….
  2. Бул математика маселесин түшүнбөй жатам. I can't work it ….
  3. Музыка өтө катуу, бирок мен аны дагы эле уккум келет. Could you turn it …?
  4. Тамак калган жок. The children ate it all ….
  5. Чечим кабыл алуу үчүн убакыт керек. Let me think it ….

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. We've run out milk.
  2. The plane took away at 9.15.
  3. Can you pick up it, please?
  4. Our car broke down near the bridge.

D. Текстте

Текстти туура бөлүкчөлөр менен толуктаңыз.

A long journey
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.

E. Сиздин кезегиңиз

Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.

  1. Азайткыңыз же таптакыр таштагыңыз келген нерселер жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз (cut down on, give up).
  2. Бир нерсе бузулуп же түгөнүп калган учур жөнүндө жазыңыз.

F. Аралаш кайталоо

Мурунку сабактарды кайталаңыз.

  1. B1-28 Phrasal verbs кыргызча: turn it off, look after her, run out of – сөз тартиби
    Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: off / it / turn / please
  2. B1-19 Gerund кыргызча: -ing ээ катары жана предлогдон кийин (look forward to seeing)
    I'm looking forward to (see) you.
  3. B2-24 Reason for, increase in, solution to кыргызча: зат атооч + предлог
    There has been a sharp rise the number of cyclists.
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. up
  2. down
  3. out
  4. off
  5. on
  6. back

B. Мааниси

  1. off
  2. out
  3. down
  4. up
  5. over

C. Катаны табыңыз

  1. We've run out of milk.
  2. The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
  3. Can you pick it up, please?
  4. ✓ Our car broke down near the bridge.

D. Текстте

  1. off / out
  2. down
  3. out
  4. out
  5. on
  6. up

E. Сиздин кезегиңиз

  1. I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
  2. Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.

F. Аралаш кайталоо

  1. Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
  2. seeing
  3. in
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play