Phrasal verbs кыргызча: up, down, out, off, on бөлүкчөлөрү эмнени билдирет?
Phrasal Verbs: What the Particles Mean
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз up, down, out, off, on, away, back жана over бөлүкчөлөрүнүн негизги маанилерин колдонуп, жаңы фразалык этиштерди (phrasal verbs) түшүнө аласыз, алардын маанисин контексттен божомолдой аласыз жана аларды жеңилирээк эстеп каласыз.
Негизги ой
Көп окуучулар фразалык этиштерди туш келди сөздөрдүн узун тизмеси катары окушат: give up, give away, give back, give out… Бирок бөлүкчө сейрек учурда гана туш келди болот. Адатта анын өзүнүн мааниси бар.
Бөлүкчөлөрдү компастын тараптары катары элестетиңиз. Ар бири мейкиндиктеги багыт катары башталат. Up жогору, чокуга карай барат – андан «көбүрөөк» жана «бүттү» деген маанилер чыгат. Down ылдый түшөт – «азыраак», «токтоду» жана «кагазга түштү». Out ичтен сыртка чыгат – нерселер жоголот, же ачыкка чыгып, көзгө көрүнөт. Off байланышты үзүп, алыстайт. On байланышта калат жана улана берет.
Этиш аракетти айтат; бөлүкчө натыйжанын багытын айтат. Бул ар бир фразалык этишти түшүндүрбөйт – кээ бирлери идиомалар – бирок таң калаарлык көп этишти түшүндүрөт жана тизмени системага айлантат.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча бул ишти көбүнчө көмөкчү этиштер аткарат: негизги этиш -ып формасында турат, анан ага «бүт», «ал», «кет», «чык», «кал», «кой» сыяктуу этиш кошулат. Алар англис бөлүкчөлөрү сыяктуу эле натыйжанын «багытын» көрсөтөт: «жеп бүттү» (eat up), «жазып ал» (write down), «учуп кетти» (take off), «качып кетти» (run away), «карап чык» (read over), «бузулуп калды» (break down). Кайтуу маанисин кайра сөзү берет: «кайра чал» (call back). Демек, ой тааныш. Айырма мында: кыргызча түгөйлөр англисчеге бирме-бир туура келбейт. Мисалы, кыргызча «бузулду» деген бир сөз, ал эми англисчеде машина breaks down; кыргызча «чеч» деген бир этиш, англисчеде кийимди take off дейбиз. Ошондуктан бөлүкчөнү кыргыз көмөкчү этишинен эмес, анын англисче маанисинен издеңиз.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Кагазды колдонуп бүттүк. | We've used up all the printer paper. | Бул жерде да ушундай: «-ып бүт» = up (толук, эч нерсе калбады) |
| Номериңди жазып алайын. | Let me write down your number. | «-ып ал» → down (кагазга түшүрүү) |
| Учак бир саат кечигип учуп кетти. | The plane took off an hour late. | «-ып кет» → off (жерден ажырап кетүү) |
| Мышык качып кетти. | The cat ran away. | «-ып кет» → бул жерде away (алыстоо) |
| Машинабыз бузулуп калды. | Our car broke down. | машина иштебей калса, break эмес, break down |
| Сүтүбүз түгөнүп калды. | We've run out of milk. | кыргызча ээ – «сүт»; англисче we + run out of |
| Кайра чалсам болобу? | Can I call you back? | Бул жерде да ушундай: «кайра» = back |
| Катты карап чык. | Read over my email. | «-ып чык» = башынан аягына чейин → over |
| Бут кийимиңизди чечиңиз. | Take your shoes off. | «чеч» бир этиш; англисче take off (put on тескериси) |
Кыскасы: кыргызча көмөкчү этиш («-ып бүт», «-ып кет», «-ып ал») сизге «натыйжанын багыты» деген ойду тааныштырат, бирок англис бөлүкчөсүн анын маанисине карап тандаңыз: up = көбүрөөк же толук, down = азыраак, токтоду же жазылды, out = түгөндү же чечилди, off = ажырады, on = уланат, back = кайра.
Түзүлүшү
Фразалык этиштердин грамматикасы (сөз тартиби, толуктоочтор, ат атоочтор) B1-28 сабагында. Бул сабак мааниси жөнүндө.
Бөлүкчөлөр жана алардын негизги маанилери
| Бөлүкчө | Негизги элес | Кеңейген маанилери | Мисалдар |
|---|---|---|---|
| up | жогору, чокуга | көбөйүү; толук / бүтүрүү; бир абалга келип калуу | turn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up |
| down | ылдый, жерге | азаюу; иштебей калуу; кагазга жазуу | slow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down |
| out | ичтен сыртка | жоголуу / калбоо; чечүү / бүтүрүү; сыртка, көп адамга | run out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out |
| off | бир жерден же беттен алыс | жөнөө; ажыратуу / алып салуу; жокко чыгаруу | set off, take off; turn off, cut off, take off (кийим); call off |
| on | байланышта, уланып | улантуу; бекитүү / кийүү / иштетүү | carry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on |
| away | алыска | кетүү; башка ээге же жерге | run away, give away, throw away, put away |
| back | мурунку жерге же адамга | кайтуу | call back, pay back, give back, go back |
| over | бир тараптан экинчи тарапка; кайрадан | кылдат ойлонуу; башынан аягына текшерүү | think over, talk over, read over |
Үч бөлүктүү фразалык этиштер бөлүкчөнүн маанисин сактап, толуктоочтун алдына предлог кошот: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. B1-28 караңыз.
Колдонулушу
1Up – көбөйүү, бүтүрүү, бир абалга келип калуу
Up көбүнчө көбүрөөк дегенди билдирет (үн, баа, күч-аракет). Ошондой эле толугу менен, эч нерсе калбаганча же иш бүткөнчө дегенди билдирет. End up акыры бир жерге же абалга келип калуу дегенди билдирет, көбүнчө пландалбаган абалга. Кыргызча «-ып бүт», «-ып кой», «барып калуу» ага жакын.
2Down – азаюу, токтоо, жазуу
Down көбүнчө азыраак дегенди билдирет (ылдамдык, үн, өлчөм). Бир нерсе иштебей калганын же жабылганын да билдирет. Жазуу этиштери менен кагазга түшүрүү дегенди билдирет.
3Out – жоголуу, чечүү, сыртка чыгуу
Out бир нерсенин жоголгонун же эч нерсе калбаганын билдире алат. Ошондой эле жооп ачык болгонго чейин дегенди билдирет – чечим «сыртка чыгат». Жана сыртка: бир адамдан көп адамга же баары байкаган ачык жерге.
4Off – жөнөө, ажыратуу, жокко чыгаруу
Off бир жерден же беттен алыс дегенди билдирет. Адамдар жана учактар жөнөп кетет; кийим жана ток алынат же ажыратылат; called off болгон иш-чара пландан алынып салынат. Кыргызча көбүнчө «-ып кет», «өчүр», «чеч», «жокко чыгар» дейбиз.
5On – улантуу, бекитүү, кийүү
On байланышта дегенди билдирет. Байланыштан улантуу (иштин жанында каласыз) жана кийүү же бекитүү (кийим денеңизде, ток кошулган) маанилери чыгат. Кыргызча улантуу маанисин «-а бер» жакшы берет: «уланта бер», «аракет кыла бер».
6Away, back, over
Away алыска дегенди билдирет: кетүү же бир нерсени башка ээге, башка жерге берүү. Back мурунку адамга же жерге кайтууну билдирет. Over башынан аягына чейин дегенди билдирет, ошондуктан кылдат ойлонуу жана текшерүү үчүн колдонулат. Кыргызча «-ып кет», «кайра», «карап чык», «ойлонуп көр» дейбиз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Бузулуп калды» → broke (down жок). Кыргызча машина, лифт, муздаткыч же компьютер иштебей калса, «бузулду» деп бир эле этиш колдонобуз. Англисчеде машина же техника жолдо, иштеп жатканда токтоп калса, break down табигый угулат. Жалгыз break көбүнчө бир нерсе сынганын, бөлүктөргө бөлүнгөнүн билдирет.
2. «Түгөнүп калды» → is run out. Кыргызча «бензин түгөнүп калды», «батарея отуруп калды» дейбиз: ээ – түгөнгөн нерсенин өзү, ал эми «-ып калды» абалды билдирет. Ушуну is run out деп которуп коюу оңой. Run out толуктоочсуз этиш, анын туюк мамилеси жок: has run out же we have run out of… деңиз.
3. «Чечүү» → put off (кийим үчүн). Кыргызча кийимди «кийебиз» жана «чечебиз». Put on = кийүү экенин үйрөнгөндөн кийин, тескерисин put off деп божомолдоо оңой. Бирок put off = «кийинкиге калтыруу». Кийимди, бут кийимди, саатты чечүү – take off.
4. «Кайра кайтаруу» → return back. Кыргызча «кайра кайтып келди», «кайра кайтарып берди» деп «кайра» сөзүн кошуп айтуу табигый. Англисче return этишинин өзүндө «кайра» деген маани бар, ошондуктан back ашыкча. Же return деңиз, же give back / come back деңиз.
Чаташтырбаңыз
Бир эле этиш, ар башка бөлүкчө – Бөлүкчө натыйжанын багытын өзгөртөт.
Түз жана кеңейген маани – Бир эле бөлүкчөнүн мааниси физикалык же абстракттуу болушу мүмкүн. Төмөнкү эки сүйлөмдө тең off алыс, алынып салынды дегенди билдирет: биринчисинде буттан (физикалык), экинчисинде пландан (абстракттуу).
carry on жана carry out – Carry on = улантуу (on). Carry out = тапшырманы аягына чейин аткаруу (out = бүтүрүү), көбүнчө расмий.
fill in жана fill out – Экөө тең форманы толтуруу дегенди билдирет. Fill in британ англисчесинде көбүрөөк колдонулат; fill out америка англисчесинде кадимки вариант жана Улуу Британияда да колдонулат. Бул жерде in жана out карама-каршы эмес – мааниси бирдей.
Жазылышы жана айтылышы
- Фразалык этиште басым көбүнчө бөлүкчөгө түшөт: set OFF, turn it DOWN – бөлүкчөнү бир аз катуураак жана узунураак айтыңыз. (Бул жерде баш тамгалар басымды гана көрсөтөт.) Кыргызча акыркы муунга басым коюу адаты бул жерде жардам берет.
- Көп фразалык этиштердин зат атооч формасы бар. Зат атооч бир сөз болуп же дефис менен жазылат, ал эми басым биринчи бөлүккө өтөт: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out же handout. Бул жерде кыргызча адатка каршы басымды башына коюңуз.
- out /aʊt/ – бир муундагы кош үндүү: «а» дан «у» га жылып өтөт. off кыска үндүү менен айтылат: /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US). Аны алсыз айтылган of /əv/ менен чаташтырбаңыз: off аягында /f/, of аягында /v/.
- break down, slow down: down /daʊn/ сөзүндөгү /d/ үндүү. Сөздүн аягындагы /k/ жана /d/ тыбыштарынын ортосуна үндүү кошпоңуз.
Алтын эреже
Жаңы фразалык этишке туш болгондо, бөлүкчө эмне кошорун сураңыз: up = көбүрөөк же бүттү, down = азыраак, токтоду же жазылды, out = түгөндү, чечилди же сыртка, off = алыс же ажыратылды, on = уланат же бекитилди, away = кетүү, back = кайтуу, over = кылдат, башынан аягына. Бул – күчтүү ачкыч, эреже эмес: кээ бир фразалык этиштер идиомалар, ошондуктан жаңыларын сөздүктөн текшериңиз.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Туура бөлүкчөнү жазыңыз.
-
Prices keep going . Everything is more expensive.
-
Please write the address before you forget it.
-
We've run of coffee. Can you buy some?
-
The flight took on time.
-
Sorry to interrupt. Please carry .
-
I lent him £20 and he still hasn't paid me .
B. Мааниси
Маанисине ылайык бөлүкчөнү тандаңыз.
-
Беттешүү жокко чыгарылды. They called it ….
-
Бул математика маселесин түшүнбөй жатам. I can't work it ….maths (UK), math (US)
-
Музыка өтө катуу, бирок мен аны дагы эле уккум келет. Could you turn it …?
-
Тамак калган жок. The children ate it all ….
-
Чечим кабыл алуу үчүн убакыт керек. Let me think it ….
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
We've run out milk.
-
The plane took away at 9.15.
-
Can you pick up it, please?
-
Our car broke down near the bridge.
D. Текстте
Текстти туура бөлүкчөлөр менен толуктаңыз.
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Азайткыңыз же таптакыр таштагыңыз келген нерселер жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз (cut down on, give up).
-
Бир нерсе бузулуп же түгөнүп калган учур жөнүндө жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-28 Phrasal verbs кыргызча: turn it off, look after her, run out of – сөз тартиби Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: off / it / turn / please
-
B1-19 Gerund кыргызча: -ing ээ катары жана предлогдон кийин (look forward to seeing) I'm looking forward to (see) you.
-
B2-24 Reason for, increase in, solution to кыргызча: зат атооч + предлог There has been a sharp rise the number of cyclists.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- up
- down
- out
- off
- on
- back
B. Мааниси
- off
- out
- down
- up
- over
C. Катаны табыңыз
- We've run out of milk.
- The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
- Can you pick it up, please?
- ✓ Our car broke down near the bridge.
D. Текстте
- off / out
- down
- out
- out
- on
- up
E. Сиздин кезегиңиз
- I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
- Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.
F. Аралаш кайталоо
- Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
- seeing
- in
