Phrasal verbs: co znaczą up, down, out, off i on? Czasowniki frazowe bez wkuwania
Phrasal Verbs: What the Particles Mean
Na tej stronie
Cel lekcji
Po tej lekcji wykorzystasz podstawowe znaczenia partykuł up, down, out, off, on, away, back i over, żeby rozumieć nowe phrasal verbs (czasowniki frazowe), zgadywać ich znaczenie z kontekstu i łatwiej je zapamiętywać.
Główna idea
Wiele osób traktuje phrasal verbs jak długą listę przypadkowych wyrażeń: give up, give away, give back, give out… Ale partykuła rzadko jest przypadkowa. Zwykle ma własne znaczenie.
Pomyśl o partykułach jak o kierunkach na kompasie. Każda zaczyna jako kierunek w przestrzeni. Up idzie wyżej, ku górze — a stąd do znaczeń „więcej” i „do końca”. Down idzie niżej — do „mniej”, „zatrzymane” i „na papier”. Out wychodzi ze środka — rzeczy znikają albo wychodzą na zewnątrz, gdzie je widać. Off przerywa kontakt i oddala się. On pozostaje w kontakcie i trwa dalej.
Czasownik mówi, jaka to czynność; partykuła mówi, w jakim kierunku idzie jej wynik. Nie wyjaśni to każdego phrasal verb — niektóre są idiomami — ale wyjaśnia zaskakująco wiele i zamienia listę w system.
Polski a angielski
Polski robi podobną rzecz inaczej: zamiast partykuły po czasowniku ma przedrostek przed nim. Zapisać, wyprzedać, oddać, przemyśleć, rozdać — przedrostek, tak jak angielska partykuła, dodaje kierunek albo pokazuje, że czynność jest zakończona. Dlatego myślenie partykułami powinno być ci bliskie. Uwaga jednak: ten sam polski przedrostek nie zawsze odpowiada tej samej partykule (wyprzedać się = sell out, ale wyłączyć = turn off), a czasem polski ma zupełnie osobny czasownik tam, gdzie angielski dodaje partykułę (dowiedzieć się = find out, zepsuć się = break down).
| Polski | Co robi polski | Angielski |
|---|---|---|
| zapisać numer | przedrostek za- | write down a number |
| bilety się wyprzedały | przedrostek wy- | the tickets sold out |
| oddać pieniądze, oddzwonić | przedrostek od- | pay back, call back |
| przemyśleć sprawę | przedrostek prze- | think it over |
| rozdać kartki | przedrostek roz- | hand out the papers |
| zjeść wszystko | przedrostek z- (zakończenie) | eat it all up |
| wyłączyć światło | przedrostek wy- | turn off the lights |
| odwołać mecz | przedrostek od- | call off the match |
| dowiedzieć się | osobny czasownik | find out |
| zepsuć się | osobny czasownik | break down |
| skończyło się mleko | osobny czasownik | we've run out of milk |
| mów dalej | przysłówek „dalej” | carry on |
Zwróć uwagę: po polsku przedrostek zmienia słowo (pisać → zapisać), a angielska partykuła stoi osobno i może się nawet odsunąć od czasownika (write it down). Szyk z zaimkiem omawiamy w B1-28.
Budowa
Gramatykę phrasal verbs (szyk, dopełnienia, zaimki) znajdziesz w B1-28. Ta lekcja dotyczy znaczenia.
Partykuły i ich podstawowe znaczenia
| Partykuła | Podstawowy obraz | Znaczenia przenośne | Przykłady |
|---|---|---|---|
| up | wyżej, do góry | wzrost; zakończenie / do końca; znalezienie się w jakiejś sytuacji | turn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up |
| down | niżej, do ziemi | spadek; przestanie działać; zapisanie na papierze | slow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down |
| out | ze środka na zewnątrz | zniknięcie / nic nie zostało; rozwiązanie / zakończenie; na zewnątrz, do wielu osób | run out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out |
| off | z dala od miejsca albo powierzchni | odjazd; odłączenie / zdjęcie; odwołanie | set off, take off; turn off, cut off, take off (ubranie); call off |
| on | w kontakcie, dalej | kontynuacja; przyczepienie / noszenie / włączenie | carry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on |
| away | w dal | odejście; do innego właściciela albo miejsca | run away, give away, throw away, put away |
| back | z powrotem do wcześniejszego miejsca lub osoby | powrót | call back, pay back, give back, go back |
| over | z jednej strony na drugą; jeszcze raz | dokładne przemyślenie; sprawdzenie od początku do końca | think over, talk over, read over |
Phrasal verbs z trzech części zachowują znaczenie partykuły i dodają przyimek przed dopełnieniem: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. Zob. B1-28.
Użycie
1Up — wzrost, zakończenie, wynik
Up często znaczy więcej (głośniej, drożej, z większym wysiłkiem). Znaczy też całkowicie, aż nic nie zostanie albo praca będzie skończona — jak polskie przedrostki z-, wy- w zjeść, zużyć, wysprzątać. End up znaczy ostatecznie się gdzieś znaleźć albo w czymś skończyć, często bez planu.
2Down — spadek, zatrzymanie, zapisanie
Down często znaczy mniej (prędkości, głośności, ilości). Może znaczyć, że coś przestaje działać albo zostaje zamknięte. Z czasownikami pisania znaczy zapisać na papierze — jak polskie za- w zapisać, zanotować.
3Out — znikanie, rozwiązywanie, na zewnątrz
Out może znaczyć, że coś znika albo że nic nie zostało. Znaczy też aż odpowiedź będzie jasna — rozwiązanie „wychodzi na wierzch”. Może też znaczyć na zewnątrz: od jednej osoby do wielu albo na widok publiczny.
4Off — odjazd, odłączenie, odwołanie
Off znaczy z dala od miejsca albo powierzchni. Ludzie i samoloty odjeżdżają, odlatują; ubrania i prąd zostają zdjęte albo odłączone; wydarzenie, które jest called off, znika z planu.
5On — kontynuacja, przyczepienie, noszenie
On znaczy w kontakcie. Z kontaktu wynika kontynuacja (zostajesz przy czynności — jak polskie „dalej”) oraz noszenie albo podłączenie (ubranie jest na ciele, prąd jest podłączony).
6Away, back, over
Away znaczy w dal: odejście albo przekazanie czegoś innemu właścicielowi lub w inne miejsce. Back znaczy powrót do wcześniejszej osoby albo miejsca — jak polskie od- w oddać, oddzwonić. Over znaczy od początku do końca, dlatego mówi o dokładnym myśleniu i sprawdzaniu — jak polskie prze- w przemyśleć, przejrzeć.
Częste błędy
Pułapki dla Polaków
1. „Dowiedzieć się” → know. Polskie dowiedzieć się to moment zdobycia informacji. Angielskie know opisuje tylko stan („wiedzieć”). Moment, w którym się czegoś dowiadujesz, to find out.
2. „Przemyśl to”, „zdejmij je” → think over it, take off them. Po polsku zaimek może stać w różnych miejscach zdania. Po angielsku zaimek (it, them, her) stoi między czasownikiem a partykułą.
3. „Skończyło się…” → is over. Polskie „skończyło się” albo „skończyły się” dosłownie kusi, żeby powiedzieć is over. Ale be over mówi o wydarzeniu, które się zakończyło (The concert is over). Gdy czegoś zabrakło, po angielsku mówimy run out (of) albo sell out.
4. „Wrócić z powrotem” → return back. Po polsku „wrócić z powrotem” jest częstym pleonazmem w mowie. Angielskie return już znaczy „wrócić”, więc nie dodajesz back. Albo return, albo come / go back.
Nie myl
Ten sam czasownik, inna partykuła — partykuła zmienia kierunek wyniku. Po polsku zmienia się cały czasownik (ściszyć, wyłączyć, pogłośnić).
Znaczenie dosłowne i przenośne — to samo znaczenie partykuły może być fizyczne albo abstrakcyjne. W obu zdaniach poniżej off znaczy z dala, usunięte: w pierwszym ze stóp (fizycznie), w drugim z planu (abstrakcyjnie).
carry on i carry out — Carry on = kontynuować (on). Carry out = przeprowadzić, wykonać zadanie do końca (out = zakończenie); zwykle formalne.
fill in i fill out — oba znaczą wypełnić formularz. Fill in jest częstsze w brytyjskim angielskim, fill out — typowe w amerykańskim i używane też w UK. Tutaj in i out nie są przeciwieństwami — znaczenie jest takie samo.
Pisownia i wymowa
- W phrasal verb akcent zwykle pada na partykułę: set OFF, turn it DOWN — wymów partykułę trochę głośniej i dłużej. (Wielkie litery pokazują tu tylko akcent.)
- Łącz słowa: w turn it off końcowa spółgłoska jednego słowa przechodzi płynnie w samogłoskę następnego, bez przerwy. Po polsku przed słowem zaczynającym się od samogłoski często robimy krótką przerwę w gardle — tutaj jej unikaj.
- Wiele phrasal verbs ma formę rzeczownikową. Rzeczownik piszemy łącznie albo z łącznikiem, a akcent przechodzi na pierwszą część: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out albo handout.
- out /aʊt/ to dwugłoska: zaczyna się od otwartego „a” i przesuwa się w stronę zaokrąglonego /ʊ/. off ma krótką samogłoskę /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US) — nie myl go z of /əv/, które ma formę słabą i dźwięczne /v/ na końcu.
Złota zasada
Kiedy spotykasz nowy phrasal verb, zapytaj, co dodaje partykuła: up = więcej albo do końca, down = mniej, zatrzymane albo zapisane, out = zniknęło, rozwiązane albo na zewnątrz, off = z dala albo odłączone, on = dalej albo przyczepione, away = odejście, back = powrót, over = dokładnie, od początku do końca. To mocna wskazówka, a nie reguła — niektóre phrasal verbs to idiomy, więc nowe sprawdzaj w słowniku. Myśl o partykule tak, jak myślisz o polskim przedrostku.
Ćwiczenia
A. Forma
Uzupełnij zdania właściwą partykułą.
-
Prices keep going . Everything is more expensive.
-
Please write the address before you forget it.
-
We've run of coffee. Can you buy some?
-
The flight took on time.
-
Sorry to interrupt. Please carry .
-
I lent him £20 and he still hasn't paid me .
B. Znaczenie
Przeczytaj sytuację i wybierz poprawną partykułę.
-
The match was cancelled. They called it ….
-
I don't understand this maths problem. I can't work it ….maths (UK), math (US)
-
The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
-
There is no food left. The children ate it all ….
-
I need time to decide. Let me think it ….
C. Znajdź błąd
Popraw błąd. Jeśli zdanie jest poprawne, napisz correct.
-
We've run out milk.
-
The plane took away at 9.15.
-
Can you pick up it, please?
-
Our car broke down near the bridge.
D. W kontekście
Uzupełnij opowiadanie właściwymi partykułami.
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.
E. Twoja kolej
Napisz po angielsku o sobie.
-
Napisz dwa zdania o rzeczach, które chcesz ograniczyć albo z których chcesz zrezygnować.
-
Napisz o sytuacji, w której coś się zepsuło albo czegoś zabrakło.
F. Powtórka mieszana
Powtórz materiał z wcześniejszych lekcji.
-
B1-28 Phrasal verbs: gramatyka i szyk (turn it off czy turn off it?) Ułóż zdanie z podanych słów: off / it / turn / please
-
B1-19 Forma -ing jako rzeczownik (gerund): podmiot i po przyimkach I'm looking forward to (see) you.
-
B2-24 Reason for, increase in, solution to: rzeczownik + przyimek (noun + preposition) There has been a sharp rise the number of cyclists.
Odpowiedzi
A. Forma
- up
- down
- out
- off
- on
- back
B. Znaczenie
- off
- out
- down
- up
- over
C. Znajdź błąd
- We've run out of milk.
- The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
- Can you pick it up, please?
- ✓ Our car broke down near the bridge.
D. W kontekście
- off / out
- down
- out
- out
- on
- up
E. Twoja kolej
- I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
- Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.
F. Powtórka mieszana
- Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
- seeing
- in
