SlowingoMálfræði
B2 27 / 30

Phrasal verbs: hvað merkja up, down, out, off og on? Agnirnar útskýrðar á íslensku

Phrasal Verbs: What the Particles Mean

Á þessari síðu
  1. Markmið
  2. Aðalatriðið
  3. Íslenska og enska
  4. Form
  5. Notkun
  6. Algengar villur
  7. Gildrur fyrir íslenskumælandi
  8. Ekki rugla saman
  9. Stafsetning og framburður
  10. Gullna reglan
  11. Æfingar

Markmið

Eftir þessa kennslustund notarðu grunnmerkingu orðanna up, down, out, off, on, away, back og over til að skilja nýjar agnasagnir (phrasal verbs), giska á merkingu þeirra út frá samhengi og muna þær betur.

Aðalatriðið

Margir læra agnasagnir eins og langan, tilviljanakenndan lista: give up, give away, give back, give out… En ögnin er sjaldnast tilviljun. Yfirleitt hefur hún sína eigin merkingu.

Hugsaðu þér að agnirnar séu áttir á áttavita. Hver þeirra er í upphafi stefna í rúmi. Up fer hærra, upp á toppinn – og þaðan að merkingunum „meira“ og „búið“. Down fer neðar – að merkingunum „minna“, „stöðvast“ og „á blað“. Out fer út úr einhverju – hlutir hverfa eða koma í ljós. Off rýfur tengsl og fer burt. On heldur sambandi og heldur áfram.

Sögnin segir hvað er gert, ögnin segir í hvaða átt niðurstaðan fer. Þetta skýrir ekki allar agnasagnir – sumar eru orðtök – en ótrúlega margar, og breytir listanum í kerfi.

Íslenska og enska

Hér hefurðu mikið forskot: íslenskan er full af agnasögnum þar sem atviksorð sýnir stefnuna – „skrifa niður“, „hringja til baka“, „leggja af stað“, „lesa yfir“, „fara upp“, „gefast upp“. Hugsunin er sú sama: sögnin segir hvað er gert, ögnin í hvaða átt niðurstaðan fer. Oft passa orðin beint: „niður“ er down, „til baka“ er back, „yfir“ er over. Og fornafnið stendur á undan ögninni á báðum málum: „Taktu hann upp“ – Pick it up.

En orðin passa ekki alltaf. Margt sem enskan segir með ögn segjum við með einni sögn: „bila“ er break down, „klárast“ er run out, „máta“ er try on. Annað segjum við með forsetningu: „slökkva á“ er turn off, „kveikja á“ er turn on, „benda á“ er point out. Föt förum við „í“ og „úr“, en á ensku er það put on og take off. Og sumar íslenskar agnasagnir líta út eins og enskar, en merkja annað: „gefa upp“ (nefna) er ekki give up, og „taka eftir“ er ekki take after. Hugsaðu því alltaf um merkingu ensku agnarinnar sjálfrar, ekki um íslenska orðið.

ÍslenskaEnskaHvað er ólíkt?
Leyfðu mér að skrifa niður númerið þitt.Let me write down your number.„niður“ → down – hér er þetta eins
Get ég hringt til baka eftir tíu mínútur?Can I call you back in ten minutes?„til baka“ → back – hér er þetta eins
Við lögðum af stað klukkan sex.We set off at six to avoid the traffic.„af stað“ → off
Bíllinn okkar bilaði á hraðbrautinni.Our car broke down on the motorway.ein sögn á íslensku → break down
Mjólkin er búin.We've run out of milk.„búin / kláraðist“ → run out of
Mundu að slökkva á ljósunum.Remember to turn off the lights when you leave.„slökkva á“ → turn off
Farðu í úlpuna.Put your coat on.„fara í“ → put on
Gerðu svo vel að fara úr skónum.Take your shoes off, please.„fara úr“ → take off
Hún benti á villu í skýrslunni minni.She pointed out a mistake in my report.„benda á“ → point out

Í stuttu máli: íslensku agnasagnirnar hjálpa þér að skilja hugsunina á bak við enskar agnasagnir, en þýddu ekki orð fyrir orð – „slökkva á“ er turn off, „fara í / úr“ er put on / take off, og „taka eftir“ er notice, ekki take after.

Form

Málfræði agnasagna (orðaröð, andlag, fornöfn) er í B1-28. Þessi kennslustund fjallar um merkingu.

Agnirnar og grunnmerking þeirra

ÖgnGrunnmyndAfleiddar merkingarDæmi
uphærra, upp á toppinnaukning; alveg / búið; enda einhvers staðarturn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up
downneðar, niðurminnkun; stöðvun; á blaðslow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down
outút úrhverfur / búið; lausn / klárað; út á við, til margrarun out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out
offburt frá stað eða yfirborðibrottför; aftenging / fjarlæging; aflýsingset off, take off; turn off, cut off, take off (clothes); call off
oní snertingu, heldur áframframhald; á / í fötum / í gangicarry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on
awayí burtubrottför; til annars eiganda eða á annan staðrun away, give away, throw away, put away
backaftur á fyrri stað eða til fyrri manneskjutil bakacall back, pay back, give back, go back
overfrá einni hlið til annarrar; afturhugsa vandlega; fara yfir frá upphafi til endathink over, talk over, read over

Agnasagnir í þremur hlutum halda merkingu agnarinnar og bæta við forsetningu á undan andlaginu: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. Sjá B1-28.

Notkun

1Up: aukning, að klára, endanleg niðurstaða

Up merkir oft meira (hærra, dýrara, meiri áreynsla). Það merkir líka alveg, þar til ekkert er eftir eða verkinu er lokið – eins og íslenska „klára“ eða „upp“ í „éta upp“. End up merkir lenda að lokum einhvers staðar eða í einhverjum aðstæðum, oft án þess að hafa ætlað sér það.

Could you turn the music up? I can't hear it.
Gætirðu hækkað í tónlistinni? Ég heyri ekki í henni.
up = meira
House prices have gone up again.
Húsnæðisverð hefur hækkað aftur.
„fara upp / hækka“ → go up
Please speak up. The people at the back can't hear you.
Viltu tala hærra? Fólkið aftast heyrir ekki í þér.
up = hærra
We've used up all the printer paper.
Við erum búin að klára allan prentarapappírinn.
„klára“ → use up: ekkert eftir
I'll tidy up after the party.
Ég tek til eftir veisluna.
þar til verkinu er lokið
We missed the turning and ended up in the next town.
Við misstum af afleggjaranum og enduðum í næsta bæ.
end up = lenda að lokum; turning (UK), turn (US)

2Down: minnkun, stöðvun, að skrifa niður

Down merkir oft minna (hraði, hljóðstyrkur, magn). Það getur merkt að eitthvað hætti að virka eða sé lokað. Með sögnum um skrift merkir það á blað – eins og „skrifa niður“.

Slow down! You're driving too fast.
Hægðu á þér! Þú keyrir allt of hratt.
„hægja á sér“ → slow down
I'm trying to cut down on sugar.
Ég er að reyna að minnka sykurinn.
cut down on = draga úr
Could you turn the TV down a bit?
Gætirðu lækkað aðeins í sjónvarpinu?
down = lægra
Our car broke down on the motorway.
Bíllinn okkar bilaði á hraðbrautinni.
„bila“ → break down; motorway (UK), highway (US)
The factory shut down in 2019.
Verksmiðjunni var lokað árið 2019.
„loka“ → shut down
Let me write down your number.
Leyfðu mér að skrifa niður númerið þitt.
„skrifa niður“ → write down – hér er þetta eins

3Out: að hverfa, að leysa, út á við

Out getur merkt að eitthvað hverfi eða að ekkert sé eftir – á íslensku „klárast“ eða „er búið“. Það merkir líka þar til svarið er ljóst: lausnin „kemur í ljós“. Og það getur merkt út á við: frá einum til margra eða þannig að eitthvað sjáist.

We've run out of milk.
Mjólkin er búin.
„er búin / kláraðist“ → run out of
The tickets sold out in ten minutes.
Miðarnir seldust upp á tíu mínútum.
allt farið; á íslensku „upp“, á ensku out
The candle went out.
Það slokknaði á kertinu.
„slokkna“ → go out
I can't work out how this app works.
Ég átta mig ekki á því hvernig þetta forrit virkar.
skilja, leysa
Don't worry, we'll sort it out.
Engar áhyggjur, við reddum þessu.
lausnin finnst
Did you find out why the train was late?
Komstu að því af hverju lestin var sein?
„komast að“ → find out
The teacher handed out the exam papers.
Kennarinn dreifði prófunum.
út á við: til margra
She pointed out a mistake in my report.
Hún benti á villu í skýrslunni minni.
„benda á“ → point out

4Off: brottför, aftenging, aflýsing

Off merkir burt frá stað eða yfirborði. Fólk og flugvélar fara burt; föt og rafmagn eru tekin af eða aftengd; viðburður sem er called off er tekinn af dagskrá.

We set off at six to avoid the traffic.
Við lögðum af stað klukkan sex til að sleppa við umferðina.
„leggja af stað“ → set off
The plane took off an hour late.
Flugvélin fór í loftið klukkutíma of seint.
„fara í loftið“ → take off
Remember to turn off the lights when you leave.
Mundu að slökkva ljósin þegar þú ferð.
„slökkva (á)“ → turn off
Our electricity was cut off for two hours.
Rafmagnið fór af hjá okkur í tvo tíma.
rafmagnið aftengt
They called off the match because of the snow.
Leiknum var aflýst vegna snjókomu.
„aflýsa“ → call off
Take your shoes off, please.
Gerðu svo vel að fara úr skónum.
„fara úr“ → take off

5On: framhald, á, í fötum

On merkir í snertingu. Út frá snertingunni kemur framhald (þú heldur þig við verkið) og að klæðast eða tengja (fötin eru á þér, straumurinn er á). Á íslensku segjum við „áfram“, „í“ eða „á“.

Carry on. I'm listening.
Haltu áfram. Ég er að hlusta.
„halda áfram“ → carry on
The meeting went on for three hours.
Fundurinn stóð í þrjá tíma.
hélt áfram
Hold on a second. I'll get a pen.
Bíddu aðeins. Ég næ í penna.
bíddu, ekki leggja á
Keep on trying. You'll get there.
Haltu áfram að reyna. Þetta kemur hjá þér.
haltu áfram
Put your coat on. It's cold outside.
Farðu í úlpuna. Það er kalt úti.
„fara í“ → put on
Can I try these jeans on?
Má ég máta þessar gallabuxur?
„máta“ → try on

6Away, back, over

Away merkir í burtu: brottför, eða að hlutur fari til annars eiganda eða á annan stað. Back merkir til baka – til fyrri manneskju eða staðar. Over merkir frá upphafi til enda, og þess vegna er það notað um að hugsa vandlega og fara yfir eitthvað – eins og íslenska „yfir“ í „lesa yfir“.

The cat ran away when it saw the dog.
Kötturinn hljóp í burtu þegar hann sá hundinn.
„í burtu“ → away
She gave away all her old books.
Hún gaf allar gömlu bækurnar sínar.
til annarra, ókeypis
Can I call you back in ten minutes?
Get ég hringt til baka eftir tíu mínútur?
„til baka“ → back
I'll pay you back on Friday.
Ég borga þér til baka á föstudaginn.
„til baka“ – hér er þetta eins
Think it over and let me know tomorrow.
Hugsaðu málið og láttu mig vita á morgun.
think over = hugsa vandlega
Could you read over my email before I send it?
Gætirðu lesið yfir tölvupóstinn minn áður en ég sendi hann?
„lesa yfir“ → read over

Algengar villur

❌We've run out petrol.
✅We've run out of petrol.
Á undan andlagi þarf of: run out of.
❌The plane took away at 9.15.
✅The plane took off at 9.15.
Flugvél fer af jörðinni: off.
❌The milk is run out.
✅The milk has run out. eða We've run out of milk.
run out hefur ekkert andlag og því enga þolmynd: has run out.
❌Let's talk over before we decide.
✅Let's talk it over before we decide.
talk over þarf andlag.
❌Could you turn up it?
✅Could you turn it up?
Fornafnið stendur á milli sagnar og agnar.
❌I'm trying to cut down sweets on.
✅I'm trying to cut down on sweets.
Í agnasögnum með þremur hlutum fer andlagið á eftir forsetningunni.

Gildrur fyrir íslenskumælandi

1. „Kveiktu á henni“ → switch on it. Á íslensku stendur forsetning á undan fornafninu í „kveikja á“, „slökkva á“, „hækka í“ og „lækka í“: „kveiktu á henni“, „slökktu á því“. Ef sú röð fylgir með yfir á ensku lendir fornafnið á eftir ögninni. Í enskum agnasögnum stendur fornafnið á milli sagnar og agnar: switch it on, turn it off.

❌The coffee machine in the staff room at the fish factory takes ages to warm up, so the first person who arrives switches on it at seven.
✅The coffee machine in the staff room at the fish factory takes ages to warm up, so the first person who arrives switches it on at seven.
„kveikir á henni“ → switches it on
❌The neighbours in the flat below complained about the noise from our new speaker, so Dad turned down it and closed the balcony door.
✅The neighbours in the flat below complained about the noise from our new speaker, so Dad turned it down and closed the balcony door.
„lækkaði í honum“ → turned it down

2. „Benda á villu“ → point on. Á íslensku „bendum við á“ villur, vandamál og góðar hugmyndir. „Á“ verður auðveldlega on. Þegar þú vekur athygli á einhverju er enska agnasögnin point out. (Point at er að benda með fingrinum.)

❌At the end of the meeting at the fish processing plant in Isafjordur, the new quality manager pointed on several problems with the old freezers.
✅At the end of the meeting at the fish processing plant in Isafjordur, the new quality manager pointed out several problems with the old freezers.
„benda á“ (vekja athygli á) → point out

3. „Gefa upp kennitölu“ → give up. Á íslensku merkir „gefa upp“ að nefna eða tilgreina: „gefa upp nafn og kennitölu“, „gefa upp símanúmer“. Enska give up merkir hins vegar að gefast upp eða hætta einhverju. Þegar þú nefnir upplýsingar notarðu bara give eða provide.

⚠️When you book a table at the restaurant in Borgarnes for more than eight people, you have to give up a phone number and the name of the group.
✅When you book a table at the restaurant in Borgarnes for more than eight people, you have to give a phone number and the name of the group. eða When you book a table at the restaurant in Borgarnes for more than eight people, you have to provide a phone number and the name of the group.
Málfræðilega rétt, en give up merkir „hætta“ eða „láta af hendi“; „gefa upp“ (nefna) → give / provide

4. „Taka eftir“ → take after. Á íslensku merkir „taka eftir“ að veita einhverju athygli. Enska take after er allt annað: að líkjast foreldri eða ættingja (She takes after her mother). Þegar þú tekur eftir einhverju notarðu notice.

⚠️Did you take after the new speed camera on the road to Selfoss, just before the bridge over the river?
✅Did you notice the new speed camera on the road to Selfoss, just before the bridge over the river?
Málfræðilega rétt, en take after merkir „líkjast“; „taka eftir“ → notice

Ekki rugla saman

Sama sögn, önnur ögn – Ögnin breytir stefnu niðurstöðunnar.

Could you turn the TV down a bit?
Gætirðu lækkað aðeins í sjónvarpinu?
minna hljóð
Remember to turn off the lights when you leave.
Mundu að slökkva ljósin þegar þú ferð.
enginn straumur
Could you turn the music up? I can't hear it.
Gætirðu hækkað í tónlistinni? Ég heyri ekki í henni.
meira hljóð

Bein og yfirfærð merking – Merking agnarinnar getur verið áþreifanleg eða óhlutbundin. Í báðum setningunum merkir off „burt, af“: í fyrri setningunni af fótunum (áþreifanlegt), í þeirri seinni af dagskránni (óhlutbundið).

Take your shoes off, please.
Gerðu svo vel að fara úr skónum.
áþreifanlegt: af fótunum
We had to call off our trip at the last minute.
Við urðum að hætta við ferðina á síðustu stundu.
óhlutbundið: ferðin fer af dagskrá

carry on og carry out – Carry on = halda áfram (on). Carry out = framkvæma verkefni til enda (out = klárað), oftast formlegt.

Carry on. I'm listening.
Haltu áfram. Ég er að hlusta.
haltu áfram
The tests were carried out by an independent lab.
Prófanirnar voru framkvæmdar af óháðri rannsóknarstofu.
formlegt: framkvæma

fill in og fill out – Bæði merkja að fylla út eyðublað. Fill in er algengara í breskri ensku; fill out er venjulegt í bandarískri ensku og er líka notað í Bretlandi. Hér eru in og out ekki andstæður – merkingin er sú sama. Á íslensku segjum við „fylla út“.

Stafsetning og framburður

  • Í agnasögn er ögnin yfirleitt áherslumikil: set OFF, turn it DOWN – segðu ögnina aðeins hærra og lengur. (Hástafirnir sýna hér aðeins áherslu.)
  • Margar agnasagnir eiga sér nafnorð. Nafnorðið er skrifað í einu orði eða með bandstriki og áherslan færist á fyrri hlutann: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out eða handout. Hér hjálpar íslenska áherslan á fyrsta atkvæði.
  • out /aʊt/ og down /daʊn/: tvíhljóðið /aʊ/ er mjög líkt íslensku á – hér hefurðu forskot. off /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US) – ruglaðu því ekki saman við of /əv/, sem er veikt og endar á /v/.
  • up /ʌp/: /ʌ/ er nýtt hljóð – stutt og opið, hvorki u né ö. on /ɒn/ (UK), /ɑːn/ (US): opið o, ekki ó.

Gullna reglan

Þegar þú rekst á nýja agnasögn skaltu spyrja hverju ögnin bætir við: up = meira eða búið, down = minna, stöðvun eða á blað, out = farið, leyst eða út á við, off = burt eða aftengt, on = heldur áfram eða á, away = burt, back = til baka, over = vandlega, frá upphafi til enda. Þetta er sterk vísbending, ekki regla – sumar agnasagnir eru orðtök, svo flettu nýjum upp í orðabók. Og þýddu ekki íslenska ögn orð fyrir orð: „slökkva á því“ er turn it off, og „gefa upp“ og „taka eftir“ eru ekki give up og take after.

Æfingar

A. Form

Fylltu í setningarnar með réttri ögn.

  1. Prices keep going . Everything is more expensive.
  2. Please write the address before you forget it.
  3. We've run of coffee. Can you buy some?
  4. The flight took on time.
  5. Sorry to interrupt. Please carry .
  6. I lent him £20 and he still hasn't paid me .

B. Merking

Veldu rétta svarið.

  1. Leiknum var aflýst. Veldu rétta svarið: They called it ….
  2. Ég skil ekki þetta stærðfræðidæmi. Veldu rétta svarið: I can't work it ….
  3. Tónlistin er of hátt stillt, en mig langar samt að hlusta á hana. Veldu rétta svarið: Could you turn it …?
  4. Það er enginn matur eftir. Veldu rétta svarið: The children ate it all ….
  5. Ég þarf tíma til að ákveða mig. Veldu rétta svarið: Let me think it ….

C. Finndu villuna

Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.

  1. We've run out milk.
  2. The plane took away at 9.15.
  3. Can you pick up it, please?
  4. Our car broke down near the bridge.

D. Í samhengi

Fylltu í söguna með réttum ögnum.

A long journey
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.

E. Spreyttu þig

Skrifaðu á ensku.

  1. Skrifaðu tvær setningar um eitthvað sem þú vilt minnka eða hætta alveg.
  2. Skrifaðu um skipti þegar eitthvað bilaði eða kláraðist.

F. Blönduð upprifjun

Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.

  1. B1-28 Phrasal verbs á ensku: orðaröðin – turn it off, look after her
    Raðaðu orðunum í rétta röð: off / it / turn / please
  2. B1-19 -ing mynd sem nafnorð á ensku: gerund sem frumlag og á eftir forsetningum
    I'm looking forward to (see) you.
  3. B2-24 Reason for, increase in, solution to: nafnorð og forsetningar á ensku
    There has been a sharp rise the number of cyclists.
Svör

A. Form

  1. up
  2. down
  3. out
  4. off
  5. on
  6. back

B. Merking

  1. off
  2. out
  3. down
  4. up
  5. over

C. Finndu villuna

  1. We've run out of milk.
  2. The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
  3. Can you pick it up, please?
  4. ✓ Our car broke down near the bridge.

D. Í samhengi

  1. off / out
  2. down
  3. out
  4. out
  5. on
  6. up

E. Spreyttu þig

  1. I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
  2. Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.

F. Blönduð upprifjun

  1. Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
  2. seeing
  3. in
Android appLærðu á ferðinni Google Play