Phrasal verbs: hvað merkja up, down, out, off og on? Agnirnar útskýrðar á íslensku
Phrasal Verbs: What the Particles Mean
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund notarðu grunnmerkingu orðanna up, down, out, off, on, away, back og over til að skilja nýjar agnasagnir (phrasal verbs), giska á merkingu þeirra út frá samhengi og muna þær betur.
Aðalatriðið
Margir læra agnasagnir eins og langan, tilviljanakenndan lista: give up, give away, give back, give out… En ögnin er sjaldnast tilviljun. Yfirleitt hefur hún sína eigin merkingu.
Hugsaðu þér að agnirnar séu áttir á áttavita. Hver þeirra er í upphafi stefna í rúmi. Up fer hærra, upp á toppinn – og þaðan að merkingunum „meira“ og „búið“. Down fer neðar – að merkingunum „minna“, „stöðvast“ og „á blað“. Out fer út úr einhverju – hlutir hverfa eða koma í ljós. Off rýfur tengsl og fer burt. On heldur sambandi og heldur áfram.
Sögnin segir hvað er gert, ögnin segir í hvaða átt niðurstaðan fer. Þetta skýrir ekki allar agnasagnir – sumar eru orðtök – en ótrúlega margar, og breytir listanum í kerfi.
Íslenska og enska
Hér hefurðu mikið forskot: íslenskan er full af agnasögnum þar sem atviksorð sýnir stefnuna – „skrifa niður“, „hringja til baka“, „leggja af stað“, „lesa yfir“, „fara upp“, „gefast upp“. Hugsunin er sú sama: sögnin segir hvað er gert, ögnin í hvaða átt niðurstaðan fer. Oft passa orðin beint: „niður“ er down, „til baka“ er back, „yfir“ er over. Og fornafnið stendur á undan ögninni á báðum málum: „Taktu hann upp“ – Pick it up.
En orðin passa ekki alltaf. Margt sem enskan segir með ögn segjum við með einni sögn: „bila“ er break down, „klárast“ er run out, „máta“ er try on. Annað segjum við með forsetningu: „slökkva á“ er turn off, „kveikja á“ er turn on, „benda á“ er point out. Föt förum við „í“ og „úr“, en á ensku er það put on og take off. Og sumar íslenskar agnasagnir líta út eins og enskar, en merkja annað: „gefa upp“ (nefna) er ekki give up, og „taka eftir“ er ekki take after. Hugsaðu því alltaf um merkingu ensku agnarinnar sjálfrar, ekki um íslenska orðið.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Leyfðu mér að skrifa niður númerið þitt. | Let me write down your number. | „niður“ → down – hér er þetta eins |
| Get ég hringt til baka eftir tíu mínútur? | Can I call you back in ten minutes? | „til baka“ → back – hér er þetta eins |
| Við lögðum af stað klukkan sex. | We set off at six to avoid the traffic. | „af stað“ → off |
| Bíllinn okkar bilaði á hraðbrautinni. | Our car broke down on the motorway. | ein sögn á íslensku → break down |
| Mjólkin er búin. | We've run out of milk. | „búin / kláraðist“ → run out of |
| Mundu að slökkva á ljósunum. | Remember to turn off the lights when you leave. | „slökkva á“ → turn off |
| Farðu í úlpuna. | Put your coat on. | „fara í“ → put on |
| Gerðu svo vel að fara úr skónum. | Take your shoes off, please. | „fara úr“ → take off |
| Hún benti á villu í skýrslunni minni. | She pointed out a mistake in my report. | „benda á“ → point out |
Í stuttu máli: íslensku agnasagnirnar hjálpa þér að skilja hugsunina á bak við enskar agnasagnir, en þýddu ekki orð fyrir orð – „slökkva á“ er turn off, „fara í / úr“ er put on / take off, og „taka eftir“ er notice, ekki take after.
Form
Málfræði agnasagna (orðaröð, andlag, fornöfn) er í B1-28. Þessi kennslustund fjallar um merkingu.
Agnirnar og grunnmerking þeirra
| Ögn | Grunnmynd | Afleiddar merkingar | Dæmi |
|---|---|---|---|
| up | hærra, upp á toppinn | aukning; alveg / búið; enda einhvers staðar | turn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up |
| down | neðar, niður | minnkun; stöðvun; á blað | slow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down |
| out | út úr | hverfur / búið; lausn / klárað; út á við, til margra | run out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out |
| off | burt frá stað eða yfirborði | brottför; aftenging / fjarlæging; aflýsing | set off, take off; turn off, cut off, take off (clothes); call off |
| on | í snertingu, heldur áfram | framhald; á / í fötum / í gangi | carry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on |
| away | í burtu | brottför; til annars eiganda eða á annan stað | run away, give away, throw away, put away |
| back | aftur á fyrri stað eða til fyrri manneskju | til baka | call back, pay back, give back, go back |
| over | frá einni hlið til annarrar; aftur | hugsa vandlega; fara yfir frá upphafi til enda | think over, talk over, read over |
Agnasagnir í þremur hlutum halda merkingu agnarinnar og bæta við forsetningu á undan andlaginu: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. Sjá B1-28.
Notkun
1Up: aukning, að klára, endanleg niðurstaða
Up merkir oft meira (hærra, dýrara, meiri áreynsla). Það merkir líka alveg, þar til ekkert er eftir eða verkinu er lokið – eins og íslenska „klára“ eða „upp“ í „éta upp“. End up merkir lenda að lokum einhvers staðar eða í einhverjum aðstæðum, oft án þess að hafa ætlað sér það.
2Down: minnkun, stöðvun, að skrifa niður
Down merkir oft minna (hraði, hljóðstyrkur, magn). Það getur merkt að eitthvað hætti að virka eða sé lokað. Með sögnum um skrift merkir það á blað – eins og „skrifa niður“.
3Out: að hverfa, að leysa, út á við
Out getur merkt að eitthvað hverfi eða að ekkert sé eftir – á íslensku „klárast“ eða „er búið“. Það merkir líka þar til svarið er ljóst: lausnin „kemur í ljós“. Og það getur merkt út á við: frá einum til margra eða þannig að eitthvað sjáist.
4Off: brottför, aftenging, aflýsing
Off merkir burt frá stað eða yfirborði. Fólk og flugvélar fara burt; föt og rafmagn eru tekin af eða aftengd; viðburður sem er called off er tekinn af dagskrá.
5On: framhald, á, í fötum
On merkir í snertingu. Út frá snertingunni kemur framhald (þú heldur þig við verkið) og að klæðast eða tengja (fötin eru á þér, straumurinn er á). Á íslensku segjum við „áfram“, „í“ eða „á“.
6Away, back, over
Away merkir í burtu: brottför, eða að hlutur fari til annars eiganda eða á annan stað. Back merkir til baka – til fyrri manneskju eða staðar. Over merkir frá upphafi til enda, og þess vegna er það notað um að hugsa vandlega og fara yfir eitthvað – eins og íslenska „yfir“ í „lesa yfir“.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Kveiktu á henni“ → switch on it. Á íslensku stendur forsetning á undan fornafninu í „kveikja á“, „slökkva á“, „hækka í“ og „lækka í“: „kveiktu á henni“, „slökktu á því“. Ef sú röð fylgir með yfir á ensku lendir fornafnið á eftir ögninni. Í enskum agnasögnum stendur fornafnið á milli sagnar og agnar: switch it on, turn it off.
2. „Benda á villu“ → point on. Á íslensku „bendum við á“ villur, vandamál og góðar hugmyndir. „Á“ verður auðveldlega on. Þegar þú vekur athygli á einhverju er enska agnasögnin point out. (Point at er að benda með fingrinum.)
3. „Gefa upp kennitölu“ → give up. Á íslensku merkir „gefa upp“ að nefna eða tilgreina: „gefa upp nafn og kennitölu“, „gefa upp símanúmer“. Enska give up merkir hins vegar að gefast upp eða hætta einhverju. Þegar þú nefnir upplýsingar notarðu bara give eða provide.
4. „Taka eftir“ → take after. Á íslensku merkir „taka eftir“ að veita einhverju athygli. Enska take after er allt annað: að líkjast foreldri eða ættingja (She takes after her mother). Þegar þú tekur eftir einhverju notarðu notice.
Ekki rugla saman
Sama sögn, önnur ögn – Ögnin breytir stefnu niðurstöðunnar.
Bein og yfirfærð merking – Merking agnarinnar getur verið áþreifanleg eða óhlutbundin. Í báðum setningunum merkir off „burt, af“: í fyrri setningunni af fótunum (áþreifanlegt), í þeirri seinni af dagskránni (óhlutbundið).
carry on og carry out – Carry on = halda áfram (on). Carry out = framkvæma verkefni til enda (out = klárað), oftast formlegt.
fill in og fill out – Bæði merkja að fylla út eyðublað. Fill in er algengara í breskri ensku; fill out er venjulegt í bandarískri ensku og er líka notað í Bretlandi. Hér eru in og out ekki andstæður – merkingin er sú sama. Á íslensku segjum við „fylla út“.
Stafsetning og framburður
- Í agnasögn er ögnin yfirleitt áherslumikil: set OFF, turn it DOWN – segðu ögnina aðeins hærra og lengur. (Hástafirnir sýna hér aðeins áherslu.)
- Margar agnasagnir eiga sér nafnorð. Nafnorðið er skrifað í einu orði eða með bandstriki og áherslan færist á fyrri hlutann: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out eða handout. Hér hjálpar íslenska áherslan á fyrsta atkvæði.
- out /aʊt/ og down /daʊn/: tvíhljóðið /aʊ/ er mjög líkt íslensku á – hér hefurðu forskot. off /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US) – ruglaðu því ekki saman við of /əv/, sem er veikt og endar á /v/.
- up /ʌp/: /ʌ/ er nýtt hljóð – stutt og opið, hvorki u né ö. on /ɒn/ (UK), /ɑːn/ (US): opið o, ekki ó.
Gullna reglan
Þegar þú rekst á nýja agnasögn skaltu spyrja hverju ögnin bætir við: up = meira eða búið, down = minna, stöðvun eða á blað, out = farið, leyst eða út á við, off = burt eða aftengt, on = heldur áfram eða á, away = burt, back = til baka, over = vandlega, frá upphafi til enda. Þetta er sterk vísbending, ekki regla – sumar agnasagnir eru orðtök, svo flettu nýjum upp í orðabók. Og þýddu ekki íslenska ögn orð fyrir orð: „slökkva á því“ er turn it off, og „gefa upp“ og „taka eftir“ eru ekki give up og take after.
Æfingar
A. Form
Fylltu í setningarnar með réttri ögn.
-
Prices keep going . Everything is more expensive.
-
Please write the address before you forget it.
-
We've run of coffee. Can you buy some?
-
The flight took on time.
-
Sorry to interrupt. Please carry .
-
I lent him £20 and he still hasn't paid me .
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Leiknum var aflýst. Veldu rétta svarið: They called it ….
-
Ég skil ekki þetta stærðfræðidæmi. Veldu rétta svarið: I can't work it ….maths (UK), math (US)
-
Tónlistin er of hátt stillt, en mig langar samt að hlusta á hana. Veldu rétta svarið: Could you turn it …?
-
Það er enginn matur eftir. Veldu rétta svarið: The children ate it all ….
-
Ég þarf tíma til að ákveða mig. Veldu rétta svarið: Let me think it ….
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
We've run out milk.
-
The plane took away at 9.15.
-
Can you pick up it, please?
-
Our car broke down near the bridge.
D. Í samhengi
Fylltu í söguna með réttum ögnum.
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku.
-
Skrifaðu tvær setningar um eitthvað sem þú vilt minnka eða hætta alveg.
-
Skrifaðu um skipti þegar eitthvað bilaði eða kláraðist.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
B1-28 Phrasal verbs á ensku: orðaröðin – turn it off, look after her Raðaðu orðunum í rétta röð: off / it / turn / please
-
B1-19 -ing mynd sem nafnorð á ensku: gerund sem frumlag og á eftir forsetningum I'm looking forward to (see) you.
-
B2-24 Reason for, increase in, solution to: nafnorð og forsetningar á ensku There has been a sharp rise the number of cyclists.
Svör
A. Form
- up
- down
- out
- off
- on
- back
B. Merking
- off
- out
- down
- up
- over
C. Finndu villuna
- We've run out of milk.
- The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
- Can you pick it up, please?
- ✓ Our car broke down near the bridge.
D. Í samhengi
- off / out
- down
- out
- out
- on
- up
E. Spreyttu þig
- I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
- Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.
F. Blönduð upprifjun
- Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
- seeing
- in
