SlowingoGrammatika
B2 27 / 30

Phrasal verbs oʻzbekcha: up, down, out, off, on yuklamalari nimani bildiradi?

Phrasal Verbs: What the Particles Mean

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz up, down, out, off, on, away, back va over ning asosiy maʼnolaridan foydalanib, yangi phrasal verblarni tushuna olasiz, ularning maʼnosini kontekstdan taxmin qila olasiz va ularni osonroq eslab qolasiz.

Asosiy gʻoya

Koʻp oʻquvchilar phrasal verblarni tasodifiy soʻzlarning uzun roʻyxati deb biladi: give up, give away, give back, give out… Lekin yuklama (particle) kamdan-kam hollarda tasodifiy boʻladi. Odatda uning oʻz maʼnosi bor.

Yuklamalarni kompas yoʻnalishlari deb tasavvur qiling. Har biri fazodagi yoʻnalishdan boshlanadi. Up yuqoriga, choʻqqiga qarab boradi, va undan «koʻproq» va «tugadi» maʼnolari chiqadi. Down pastga tushadi: «kamroq», «toʻxtadi» va «qogʻozga tushdi». Out ichkaridan chiqadi: narsalar yoʻqoladi yoki hamma koʻradigan ochiq joyga chiqadi. Off aloqani uzadi va uzoqlashadi. On aloqada qoladi va davom etadi.

Feʼl harakatni aytadi, yuklama esa natijaning yoʻnalishini. Bu har bir phrasal verbni tushuntirmaydi (baʼzilari idioma), lekin ajablanarli darajada koʻpini tushuntiradi va roʻyxatni tizimga aylantiradi.

Oʻzbek va ingliz tillari

Oʻzbek tilida feʼldan keyin yoʻnalish soʻzi qoʻyilmaydi, lekin bizda shunga juda oʻxshash vosita bor: koʻmakchi feʼllar. «Yozib olmoq», «qochib ketmoq», «ishlatib boʻlmoq», «qaytarib bermoq», «oʻylab koʻrmoq», «oʻqib chiqmoq» kabi birikmalarda ikkinchi feʼl harakatning natijasi va yoʻnalishini koʻrsatadi, xuddi inglizcha yuklama kabi. Shuning uchun phrasal verb gʻoyasi sizga begona emas. Farq shundaki, ikki tizim bir-biriga toʻliq mos kelmaydi: «yozib olmoq» = write down, lekin «bilib olmoq» = find out; baʼzi phrasal verblarga esa oʻzbekchada yoʻnalishsiz bitta feʼl toʻgʻri keladi («bekor qilmoq» = call off, «davom etmoq» = carry on). Shuning uchun oʻzbekcha koʻmakchi feʼlni tarjima qilmang, yuklamaning oʻz maʼnosiga qarang.

OʻzbekchaNatija / yoʻnalishInglizcha
Qogʻozning hammasini ishlatib boʻldik.butunlay tugadiWe've used up all the printer paper.
Raqamingizni yozib olay.qogʻozga tushirishLet me write down your number.
Sutimiz tugab qoldi.hech narsa qolmadiWe've run out of milk.
Mushuk qochib ketdi.uzoqlashishThe cat ran away.
Pulingizni juma kuni qaytarib beraman.qaytarishI'll pay you back on Friday.
Yaxshilab oʻylab koʻring.puxta, boshidan oxirigachaThink it over.
Qor sababli oʻyinni bekor qilishdi.oʻzbekchada yoʻnalishsiz bitta feʼlThey called off the match because of the snow.
Davom eting, eshityapman.oʻzbekchada yoʻnalishsiz bitta feʼlCarry on. I'm listening.

Tuzilish

Phrasal verblar grammatikasi (soʻz tartibi, toʻldiruvchi, olmoshlar) B1-28 da. Bu dars esa maʼno haqida.

Yuklamalar va ularning asosiy maʼnolari

YuklamaAsosiy obrazKengaygan maʼnolariMisollar
upyuqoriga, choʻqqigakoʻpayish; tugatish / oxiriga yetkazish; biror holatga tushib qolishturn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up
downpastga, yergakamayish; ishlamay qolish; qogʻozga yozishslow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down
outichkaridan tashqarigayoʻqolish / hech narsa qolmaslik; yechish / tugatish; tashqariga, koʻp odamgarun out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out
offjoydan yoki sirtdan uzoqlashishjoʻnab ketish; uzish / olib tashlash; bekor qilishset off, take off; turn off, cut off, take off (kiyim); call off
onaloqada, davom etibdavom etish; biriktirish / kiyish / ishga tushirishcarry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on
awayuzoqqaketish; boshqa egaga yoki joygarun away, give away, throw away, put away
backoldingi joyga yoki odamgaqaytishcall back, pay back, give back, go back
overbir tomondan ikkinchisiga; qaytadanpuxta oʻylash; boshidan oxirigacha tekshirishthink over, talk over, read over

Uch qismli phrasal verblar yuklama maʼnosini saqlaydi va toʻldiruvchidan oldin predlog qoʻshadi: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. B1-28 ga qarang.

Qoʻllanish

1Up: koʻpayish, tugatish, oxiri

Up koʻpincha koʻproq degani (ovoz, narx, harakat). U butunlay, hech narsa qolmaguncha yoki ish tugaguncha degan maʼnoni ham beradi. End up oxir-oqibat biror joyda yoki holatda boʻlib qolmoq degani, koʻpincha rejalashtirilmagan holatda.

Could you turn the music up? I can't hear it.
Musiqani balandroq qilib qoʻya olasizmi? Eshitmayapman.
up = koʻproq ovoz
House prices have gone up again.
Uy narxlari yana oshdi.
up = oshish
Please speak up. The people at the back can't hear you.
Iltimos, balandroq gapiring. Orqadagilar eshitmayapti.
We've used up all the printer paper.
Printer qogʻozining hammasini ishlatib boʻldik.
«-ib boʻlmoq» → up: butunlay, hech narsa qolmadi
I'll tidy up after the party.
Ziyofatdan keyin hammasini yigʻishtirib qoʻyaman.
ish tugaguncha
We missed the turning and ended up in the next town.
Burilishdan oʻtib ketdik va oxiri qoʻshni shaharchaga borib qoldik.
end up = oxiri …da boʻlib qolmoq; turning (UK), turn (US)

2Down: kamayish, toʻxtash, yozib olish

Down koʻpincha kamroq degani (tezlik, ovoz, miqdor). U biror narsa ishlamay qolganini yoki yopilganini ham bildiradi. Yozish feʼllari bilan qogʻozga tushirish maʼnosini beradi.

Slow down! You're driving too fast.
Sekinlang! Juda tez haydayapsiz.
down = kamroq tezlik
I'm trying to cut down on sugar.
Shakarni kamaytirishga harakat qilyapman.
cut down on = kamroq isteʼmol qilmoq
Could you turn the TV down a bit?
Televizor ovozini biroz pasaytira olasizmi?
kamroq ovoz
Our car broke down on the motorway.
Mashinamiz katta yoʻlda buzilib qoldi.
ishlamay qoldi; motorway (UK), highway (US)
The factory shut down in 2019.
Zavod 2019-yilda yopildi.
ishini toʻxtatdi
Let me write down your number.
Raqamingizni yozib olay.
«yozib olmoq» → write down

3Out: yoʻqolish, yechish, tashqariga

Out biror narsa yoʻqolganini yoki hech narsa qolmaganini bildirishi mumkin. U javob aniq boʻlguncha degan maʼnoni ham beradi: yechim «tashqariga chiqadi». Yana tashqariga yoʻnalishni bildiradi: bir odamdan koʻp odamga yoki hamma koʻradigan ochiq joyga.

We've run out of milk.
Sutimiz tugab qoldi.
hech narsa qolmadi; oʻzbekchada ega «sut», inglizchada we + run out of
The tickets sold out in ten minutes.
Chiptalar oʻn daqiqada sotilib ketdi.
The candle went out.
Sham oʻchib qoldi.
yonishdan toʻxtadi
I can't work out how this app works.
Bu ilova qanday ishlashini tushunolmayapman.
tushunmoq, yechmoq
Don't worry, we'll sort it out.
Xavotir olmang, buni hal qilamiz.
Did you find out why the train was late?
Poyezd nega kechikkanini bilib oldingizmi?
«bilib olmoq» → find out, down emas
The teacher handed out the exam papers.
Oʻqituvchi imtihon varaqalarini tarqatdi.
koʻp odamga
She pointed out a mistake in my report.
U hisobotimdagi bir xatoni koʻrsatib berdi.
eʼtiborni qaratdi; she → ayol

4Off: joʻnab ketish, uzish, bekor qilish

Off joydan yoki sirtdan uzoqlashish degani. Odamlar va samolyotlar joʻnab ketadi; kiyim va elektr olib tashlanadi yoki uziladi; called off boʻlgan tadbir esa rejadan olib tashlanadi.

We set off at six to avoid the traffic.
Tirbandlikka tushmaslik uchun soat oltida yoʻlga chiqdik.
safarni boshladik
The plane took off an hour late.
Samolyot bir soat kechikib havoga koʻtarildi.
yerdan uzoqlashdi → off
Remember to turn off the lights when you leave.
Ketayotganingizda chiroqlarni oʻchirishni unutmang.
«oʻchirmoq» → turn off
Our electricity was cut off for two hours.
Ikki soatga elektrimiz oʻchirib qoʻyildi.
uzildi
They called off the match because of the snow.
Qor sababli oʻyinni bekor qilishdi.
bekor qildi
Take your shoes off, please.
Iltimos, oyoq kiyimingizni yechib qoʻying.

5On: davom etish, biriktirish, kiyish

On aloqada degani. Aloqadan davom etish (faoliyat bilan qolasiz) va kiyish yoki ulash (kiyim tanangizda, elektr ulangan) maʼnolari chiqadi.

Carry on. I'm listening.
Davom eting, eshityapman.
davom etmoq
The meeting went on for three hours.
Yigʻilish uch soat davom etdi.
Hold on a second. I'll get a pen.
Bir soniya kutib turing. Ruchka olib kelaman.
kutmoq, telefonda qolmoq
Keep on trying. You'll get there.
Harakat qilishda davom eting. Albatta uddalaysiz.
Put your coat on. It's cold outside.
Paltongizni kiyib oling. Tashqari sovuq.
«kiyib olmoq» → put on
Can I try these jeans on?
Bu jinsini kiyib koʻrsam boʻladimi?
«kiyib koʻrmoq» → try on

6Away, back, over

Away uzoqqa degani: ketish yoki biror narsani boshqa egaga yoki joyga berish. Back oldingi odamga yoki joyga qaytish degani. Over boshidan oxirigacha degani, shuning uchun puxta oʻylash va tekshirish uchun ishlatiladi.

The cat ran away when it saw the dog.
Mushuk itni koʻrib qochib ketdi.
«-ib ketmoq» → away
She gave away all her old books.
U barcha eski kitoblarini tekinga berib yubordi.
boshqalarga, bepul
Can I call you back in ten minutes?
Oʻn daqiqadan keyin sizga qayta qoʻngʻiroq qilsam boʻladimi?
back = qayta
I'll pay you back on Friday.
Pulingizni juma kuni qaytarib beraman.
«qaytarib bermoq» → pay back
Think it over and let me know tomorrow.
Yaxshilab oʻylab koʻring va ertaga menga ayting.
«oʻylab koʻrmoq» → think over
Could you read over my email before I send it?
Xatimni joʻnatishdan oldin bir koʻzdan kechirib chiqa olasizmi?
«-ib chiqmoq»: boshidan oxirigacha

Keng tarqalgan xatolar

❌We've run out petrol.
✅We've run out of petrol.
Toʻldiruvchi boʻlsa, run out dan keyin of kerak. petrol (UK), gas (US)
❌The plane took away at 9.15.
✅The plane took off at 9.15.
Yerdan koʻtarilish uchun yuklama off.
❌The milk is run out.
✅The milk has run out. yoki We've run out of milk.
run out toʻldiruvchisiz feʼl, shuning uchun majhul shakli yoʻq; has run out ishlating.
❌Let's talk over before we decide.
✅Let's talk it over before we decide.
talk over toʻldiruvchi talab qiladi.
❌Could you turn up it?
✅Could you turn it up?
Olmosh feʼl va yuklama orasiga qoʻyiladi. B1-28 ga qarang.
❌I'm trying to cut down sweets on.
✅I'm trying to cut down on sweets.
Uch qismli feʼllarda toʻldiruvchi predlogdan keyin keladi.

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. «Televizorni och / yop» → open / close the TV. Ogʻzaki oʻzbek tilida «Konditsionerni ochib qoʻying», «Televizorni yoping» deyish keng tarqalgan. Ingliz tilida open va close eshik, deraza yoki qutini ochib-yopishni bildiradi. Elektr asboblari uchun turn on / turn off (yoki switch on / off) ishlating: on = ulangan, off = uzilgan.

⚠️Can you open the TV? There's a match on.
✅Can you turn on the TV? There's a match on.
open the TV televizorning korpusini ochishdek eshitiladi.
⚠️It's cold. Please close the air conditioner.
✅It's cold. Please turn off the air conditioner.

2. «Qaytarib beraman» → return back. Oʻzbekchada «qaytarib bermoq» ikki feʼldan iborat, shuning uchun return back deyish odati bor. Return ning oʻzi «qaytarmoq» degani, back ortiqcha. Give back yoki shunchaki return deng.

⚠️I'll return back your charger tomorrow.
✅I'll give your charger back tomorrow. yoki I'll return your charger tomorrow.
return back ortiqcha takror, koʻp oʻqituvchilar xato deb hisoblaydi.

3. «Tugagan» → is run out. «Printerning siyohi tugagan» gapidagi -gan holatni bildiradi, shuning uchun uni is + uchinchi shakl deb tarjima qilish oson. Lekin run out toʻldiruvchisiz feʼl va majhul nisbatda ishlatilmaydi: has run out deng.

❌Our printer ink is run out.
✅Our printer ink has run out.
yoki: We've run out of printer ink.

Adashtirmang

Bir feʼl, har xil yuklama — Yuklama natija yoʻnalishini oʻzgartiradi.

Could you turn the TV down a bit?
Televizor ovozini biroz pasaytira olasizmi?
kamroq ovoz
Remember to turn off the lights when you leave.
Ketayotganingizda chiroqlarni oʻchirishni unutmang.
elektr butunlay uzilgan
Could you turn the music up? I can't hear it.
Musiqani balandroq qilib qoʻya olasizmi? Eshitmayapman.
koʻproq ovoz

Toʻgʻridan-toʻgʻri va kengaygan maʼno — Yuklamaning bir maʼnosi jismoniy ham, mavhum ham boʻlishi mumkin. Quyidagi ikki gapda off «uzoqlashtirilgan, olib tashlangan» degani: birinchisida oyoqdan (jismoniy), ikkinchisida rejadan (mavhum).

Take your shoes off, please.
Iltimos, oyoq kiyimingizni yechib qoʻying.
jismoniy: oyoqdan uzoqlashadi
We had to call off our trip at the last minute.
Safarimizni oxirgi daqiqada bekor qilishga majbur boʻldik.
mavhum: safar rejadan olib tashlandi

carry on va carry out — Carry on = davom etmoq (on). Carry out = vazifani oxirigacha bajarmoq (out = tugatish), odatda rasmiy.

Carry on. I'm listening.
Davom eting, eshityapman.
davom etmoq
The tests were carried out by an independent lab.
Sinovlarni mustaqil laboratoriya oʻtkazdi.
rasmiy: bajarmoq, oʻtkazmoq; inglizchada majhul nisbat

fill in va fill out — Ikkalasi ham anketa yoki blankani toʻldirmoq degani. Fill in britan ingliz tilida koʻproq ishlatiladi; fill out amerikan ingliz tilida odatiy va UK da ham uchraydi. Bu yerda in va out qarama-qarshi emas: maʼno bir xil.

Imlo va talaffuz

  • Phrasal verbda odatda yuklamaga urgʻu tushadi: set OFF, turn it DOWN. Yuklamani biroz balandroq va choʻziqroq ayting. (Bosh harflar faqat urgʻuni koʻrsatadi.)
  • Koʻp phrasal verblarning ot shakli bor. Ot bitta soʻz yoki chiziqcha bilan yoziladi va urgʻu birinchi qismga koʻchadi: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/ («BRAKE-down»); The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out yoki handout. Oxirgi boʻgʻinga urgʻu berish odatingiz bu otlarda xalaqit beradi: urgʻuni boshiga qoʻying.
  • Out /aʊt/ ikki unlili tovush (diftong): ogʻiz «a» dan «u» ga qarab yopiladi. Off da qisqa unli /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US). Uni kuchsiz of /əv/ bilan adashtirmang. Soʻz oxiridagi jarangli undoshni jarangsiz aytish odati tufayli of ham off kabi eshitilishi mumkin: of da unli qisqa va kuchsiz, oxiri esa jarangli /v/.

Oltin qoida

Yangi phrasal verbni uchratsangiz, yuklama nima qoʻshayotganini soʻrang: up = koʻproq yoki tugadi, down = kamroq, toʻxtadi yoki yozildi, out = yoʻqoldi, yechildi yoki tashqariga, off = uzoqlashdi yoki uzildi, on = davom etyapti yoki ulangan, away = ketish, back = qaytish, over = puxta, boshidan oxirigacha. Bu kuchli ishora, lekin qatʼiy qoida emas: baʼzi phrasal verblar idioma, shuning uchun yangilarini lugʻatda tekshiring.

Mashqlar

A. Tuzilish

Toʻgʻri yuklamani yozing.

  1. Prices keep going . Everything is more expensive.
  2. Please write the address before you forget it.
  3. We've run of coffee. Can you buy some?
  4. The flight took on time.
  5. Sorry to interrupt. Please carry .
  6. I lent him £20 and he still hasn't paid me .

B. Maʼno

Vaziyatni oʻqing va mos yuklamani tanlang.

  1. The match was cancelled. They called it ….
  2. I don't understand this maths problem. I can't work it ….
  3. The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
  4. There is no food left. The children ate it all ….
  5. I need time to decide. Let me think it ….

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. We've run out milk.
  2. The plane took away at 9.15.
  3. Can you pick up it, please?
  4. Our car broke down near the bridge.

D. Kontekstda

Hikoyani oʻqing va toʻgʻri yuklamani yozing.

A long journey
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.

E. Sizning navbatingiz

Ingliz tilida yozing.

  1. Kamaytirmoqchi yoki butunlay tashlamoqchi boʻlgan narsalaringiz haqida ikkita gap yozing (cut down on, give up).
  2. Biror narsa buzilib qolgan yoki tugab qolgan bir vaziyat haqida yozing.

F. Aralash takrorlash

Oldingi darslarni takrorlang.

  1. B1-28 Phrasal verbs oʻzbekcha: turn it off yoki turn off it? Soʻz tartibi qoidalari
    Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: off / it / turn / please
  2. B1-19 Gerund oʻzbekcha: -ing shakli ot vazifasida va predloglardan keyin (look forward to seeing)
    I'm looking forward to (see) you.
  3. B2-24 Ot + predlog oʻzbekcha: reason for, increase in, effect on, solution to
    There has been a sharp rise the number of cyclists.
Javoblar

A. Tuzilish

  1. up
  2. down
  3. out
  4. off
  5. on
  6. back

B. Maʼno

  1. off
  2. out
  3. down
  4. up
  5. over

C. Xatoni toping

  1. We've run out of milk.
  2. The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
  3. Can you pick it up, please?
  4. ✓ Our car broke down near the bridge.

D. Kontekstda

  1. off / out
  2. down
  3. out
  4. out
  5. on
  6. up

E. Sizning navbatingiz

  1. I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
  2. Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.

F. Aralash takrorlash

  1. Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
  2. seeing
  3. in
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play