Phrasal verbs oʻzbekcha: up, down, out, off, on yuklamalari nimani bildiradi?
Phrasal Verbs: What the Particles Mean
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz up, down, out, off, on, away, back va over ning asosiy maʼnolaridan foydalanib, yangi phrasal verblarni tushuna olasiz, ularning maʼnosini kontekstdan taxmin qila olasiz va ularni osonroq eslab qolasiz.
Asosiy gʻoya
Koʻp oʻquvchilar phrasal verblarni tasodifiy soʻzlarning uzun roʻyxati deb biladi: give up, give away, give back, give out… Lekin yuklama (particle) kamdan-kam hollarda tasodifiy boʻladi. Odatda uning oʻz maʼnosi bor.
Yuklamalarni kompas yoʻnalishlari deb tasavvur qiling. Har biri fazodagi yoʻnalishdan boshlanadi. Up yuqoriga, choʻqqiga qarab boradi, va undan «koʻproq» va «tugadi» maʼnolari chiqadi. Down pastga tushadi: «kamroq», «toʻxtadi» va «qogʻozga tushdi». Out ichkaridan chiqadi: narsalar yoʻqoladi yoki hamma koʻradigan ochiq joyga chiqadi. Off aloqani uzadi va uzoqlashadi. On aloqada qoladi va davom etadi.
Feʼl harakatni aytadi, yuklama esa natijaning yoʻnalishini. Bu har bir phrasal verbni tushuntirmaydi (baʼzilari idioma), lekin ajablanarli darajada koʻpini tushuntiradi va roʻyxatni tizimga aylantiradi.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida feʼldan keyin yoʻnalish soʻzi qoʻyilmaydi, lekin bizda shunga juda oʻxshash vosita bor: koʻmakchi feʼllar. «Yozib olmoq», «qochib ketmoq», «ishlatib boʻlmoq», «qaytarib bermoq», «oʻylab koʻrmoq», «oʻqib chiqmoq» kabi birikmalarda ikkinchi feʼl harakatning natijasi va yoʻnalishini koʻrsatadi, xuddi inglizcha yuklama kabi. Shuning uchun phrasal verb gʻoyasi sizga begona emas. Farq shundaki, ikki tizim bir-biriga toʻliq mos kelmaydi: «yozib olmoq» = write down, lekin «bilib olmoq» = find out; baʼzi phrasal verblarga esa oʻzbekchada yoʻnalishsiz bitta feʼl toʻgʻri keladi («bekor qilmoq» = call off, «davom etmoq» = carry on). Shuning uchun oʻzbekcha koʻmakchi feʼlni tarjima qilmang, yuklamaning oʻz maʼnosiga qarang.
| Oʻzbekcha | Natija / yoʻnalish | Inglizcha |
|---|---|---|
| Qogʻozning hammasini ishlatib boʻldik. | butunlay tugadi | We've used up all the printer paper. |
| Raqamingizni yozib olay. | qogʻozga tushirish | Let me write down your number. |
| Sutimiz tugab qoldi. | hech narsa qolmadi | We've run out of milk. |
| Mushuk qochib ketdi. | uzoqlashish | The cat ran away. |
| Pulingizni juma kuni qaytarib beraman. | qaytarish | I'll pay you back on Friday. |
| Yaxshilab oʻylab koʻring. | puxta, boshidan oxirigacha | Think it over. |
| Qor sababli oʻyinni bekor qilishdi. | oʻzbekchada yoʻnalishsiz bitta feʼl | They called off the match because of the snow. |
| Davom eting, eshityapman. | oʻzbekchada yoʻnalishsiz bitta feʼl | Carry on. I'm listening. |
Tuzilish
Phrasal verblar grammatikasi (soʻz tartibi, toʻldiruvchi, olmoshlar) B1-28 da. Bu dars esa maʼno haqida.
Yuklamalar va ularning asosiy maʼnolari
| Yuklama | Asosiy obraz | Kengaygan maʼnolari | Misollar |
|---|---|---|---|
| up | yuqoriga, choʻqqiga | koʻpayish; tugatish / oxiriga yetkazish; biror holatga tushib qolish | turn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up |
| down | pastga, yerga | kamayish; ishlamay qolish; qogʻozga yozish | slow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down |
| out | ichkaridan tashqariga | yoʻqolish / hech narsa qolmaslik; yechish / tugatish; tashqariga, koʻp odamga | run out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out |
| off | joydan yoki sirtdan uzoqlashish | joʻnab ketish; uzish / olib tashlash; bekor qilish | set off, take off; turn off, cut off, take off (kiyim); call off |
| on | aloqada, davom etib | davom etish; biriktirish / kiyish / ishga tushirish | carry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on |
| away | uzoqqa | ketish; boshqa egaga yoki joyga | run away, give away, throw away, put away |
| back | oldingi joyga yoki odamga | qaytish | call back, pay back, give back, go back |
| over | bir tomondan ikkinchisiga; qaytadan | puxta oʻylash; boshidan oxirigacha tekshirish | think over, talk over, read over |
Uch qismli phrasal verblar yuklama maʼnosini saqlaydi va toʻldiruvchidan oldin predlog qoʻshadi: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. B1-28 ga qarang.
Qoʻllanish
1Up: koʻpayish, tugatish, oxiri
Up koʻpincha koʻproq degani (ovoz, narx, harakat). U butunlay, hech narsa qolmaguncha yoki ish tugaguncha degan maʼnoni ham beradi. End up oxir-oqibat biror joyda yoki holatda boʻlib qolmoq degani, koʻpincha rejalashtirilmagan holatda.
2Down: kamayish, toʻxtash, yozib olish
Down koʻpincha kamroq degani (tezlik, ovoz, miqdor). U biror narsa ishlamay qolganini yoki yopilganini ham bildiradi. Yozish feʼllari bilan qogʻozga tushirish maʼnosini beradi.
3Out: yoʻqolish, yechish, tashqariga
Out biror narsa yoʻqolganini yoki hech narsa qolmaganini bildirishi mumkin. U javob aniq boʻlguncha degan maʼnoni ham beradi: yechim «tashqariga chiqadi». Yana tashqariga yoʻnalishni bildiradi: bir odamdan koʻp odamga yoki hamma koʻradigan ochiq joyga.
4Off: joʻnab ketish, uzish, bekor qilish
Off joydan yoki sirtdan uzoqlashish degani. Odamlar va samolyotlar joʻnab ketadi; kiyim va elektr olib tashlanadi yoki uziladi; called off boʻlgan tadbir esa rejadan olib tashlanadi.
5On: davom etish, biriktirish, kiyish
On aloqada degani. Aloqadan davom etish (faoliyat bilan qolasiz) va kiyish yoki ulash (kiyim tanangizda, elektr ulangan) maʼnolari chiqadi.
6Away, back, over
Away uzoqqa degani: ketish yoki biror narsani boshqa egaga yoki joyga berish. Back oldingi odamga yoki joyga qaytish degani. Over boshidan oxirigacha degani, shuning uchun puxta oʻylash va tekshirish uchun ishlatiladi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «Televizorni och / yop» → open / close the TV. Ogʻzaki oʻzbek tilida «Konditsionerni ochib qoʻying», «Televizorni yoping» deyish keng tarqalgan. Ingliz tilida open va close eshik, deraza yoki qutini ochib-yopishni bildiradi. Elektr asboblari uchun turn on / turn off (yoki switch on / off) ishlating: on = ulangan, off = uzilgan.
2. «Qaytarib beraman» → return back. Oʻzbekchada «qaytarib bermoq» ikki feʼldan iborat, shuning uchun return back deyish odati bor. Return ning oʻzi «qaytarmoq» degani, back ortiqcha. Give back yoki shunchaki return deng.
3. «Tugagan» → is run out. «Printerning siyohi tugagan» gapidagi -gan holatni bildiradi, shuning uchun uni is + uchinchi shakl deb tarjima qilish oson. Lekin run out toʻldiruvchisiz feʼl va majhul nisbatda ishlatilmaydi: has run out deng.
Adashtirmang
Bir feʼl, har xil yuklama — Yuklama natija yoʻnalishini oʻzgartiradi.
Toʻgʻridan-toʻgʻri va kengaygan maʼno — Yuklamaning bir maʼnosi jismoniy ham, mavhum ham boʻlishi mumkin. Quyidagi ikki gapda off «uzoqlashtirilgan, olib tashlangan» degani: birinchisida oyoqdan (jismoniy), ikkinchisida rejadan (mavhum).
carry on va carry out — Carry on = davom etmoq (on). Carry out = vazifani oxirigacha bajarmoq (out = tugatish), odatda rasmiy.
fill in va fill out — Ikkalasi ham anketa yoki blankani toʻldirmoq degani. Fill in britan ingliz tilida koʻproq ishlatiladi; fill out amerikan ingliz tilida odatiy va UK da ham uchraydi. Bu yerda in va out qarama-qarshi emas: maʼno bir xil.
Imlo va talaffuz
- Phrasal verbda odatda yuklamaga urgʻu tushadi: set OFF, turn it DOWN. Yuklamani biroz balandroq va choʻziqroq ayting. (Bosh harflar faqat urgʻuni koʻrsatadi.)
- Koʻp phrasal verblarning ot shakli bor. Ot bitta soʻz yoki chiziqcha bilan yoziladi va urgʻu birinchi qismga koʻchadi: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/ («BRAKE-down»); The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out yoki handout. Oxirgi boʻgʻinga urgʻu berish odatingiz bu otlarda xalaqit beradi: urgʻuni boshiga qoʻying.
- Out /aʊt/ ikki unlili tovush (diftong): ogʻiz «a» dan «u» ga qarab yopiladi. Off da qisqa unli /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US). Uni kuchsiz of /əv/ bilan adashtirmang. Soʻz oxiridagi jarangli undoshni jarangsiz aytish odati tufayli of ham off kabi eshitilishi mumkin: of da unli qisqa va kuchsiz, oxiri esa jarangli /v/.
Oltin qoida
Yangi phrasal verbni uchratsangiz, yuklama nima qoʻshayotganini soʻrang: up = koʻproq yoki tugadi, down = kamroq, toʻxtadi yoki yozildi, out = yoʻqoldi, yechildi yoki tashqariga, off = uzoqlashdi yoki uzildi, on = davom etyapti yoki ulangan, away = ketish, back = qaytish, over = puxta, boshidan oxirigacha. Bu kuchli ishora, lekin qatʼiy qoida emas: baʼzi phrasal verblar idioma, shuning uchun yangilarini lugʻatda tekshiring.
Mashqlar
A. Tuzilish
Toʻgʻri yuklamani yozing.
-
Prices keep going . Everything is more expensive.
-
Please write the address before you forget it.
-
We've run of coffee. Can you buy some?
-
The flight took on time.
-
Sorry to interrupt. Please carry .
-
I lent him £20 and he still hasn't paid me .
B. Maʼno
Vaziyatni oʻqing va mos yuklamani tanlang.
-
The match was cancelled. They called it ….
-
I don't understand this maths problem. I can't work it ….maths (UK), math (US)
-
The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
-
There is no food left. The children ate it all ….
-
I need time to decide. Let me think it ….
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
We've run out milk.
-
The plane took away at 9.15.
-
Can you pick up it, please?
-
Our car broke down near the bridge.
D. Kontekstda
Hikoyani oʻqing va toʻgʻri yuklamani yozing.
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Kamaytirmoqchi yoki butunlay tashlamoqchi boʻlgan narsalaringiz haqida ikkita gap yozing (cut down on, give up).
-
Biror narsa buzilib qolgan yoki tugab qolgan bir vaziyat haqida yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B1-28 Phrasal verbs oʻzbekcha: turn it off yoki turn off it? Soʻz tartibi qoidalari Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: off / it / turn / please
-
B1-19 Gerund oʻzbekcha: -ing shakli ot vazifasida va predloglardan keyin (look forward to seeing) I'm looking forward to (see) you.
-
B2-24 Ot + predlog oʻzbekcha: reason for, increase in, effect on, solution to There has been a sharp rise the number of cyclists.
Javoblar
A. Tuzilish
- up
- down
- out
- off
- on
- back
B. Maʼno
- off
- out
- down
- up
- over
C. Xatoni toping
- We've run out of milk.
- The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
- Can you pick it up, please?
- ✓ Our car broke down near the bridge.
D. Kontekstda
- off / out
- down
- out
- out
- on
- up
E. Sizning navbatingiz
- I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
- Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.
F. Aralash takrorlash
- Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
- seeing
- in
