Phrasal verbs қазақша: up, down, out, off, on сөздері нені білдіреді?
Phrasal Verbs: What the Particles Mean
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз up, down, out, off, on, away, back және over сөздерінің негізгі мағыналарын пайдаланып, жаңа фразалық етістіктерді (phrasal verbs) түсіне аласыз, олардың мағынасын мәнмәтіннен болжай аласыз және оңай есте сақтай аласыз.
Негізгі идея
Көп оқушы фразалық етістіктерді кездейсоқ сөздердің ұзын тізімі ретінде жаттайды: give up, give away, give back, give out… Бірақ демеулік (particle) кездейсоқ болмайды. Оның әдетте өз мағынасы бар.
Демеуліктерді компастың бағыттары деп елестетіңіз. Әрқайсысы кеңістіктегі бір бағыттан басталады. Up жоғары, төбеге қарай жүреді, ал одан «көбірек» және «бітті» мағыналары шығады. Down төмен түседі: «азырақ», «тоқтады», «қағазға түсті». Out ішінен сыртқа шығады: заттар жоғалады, немесе бәрі көретін ашық жерге шығады. Off байланысты үзіп, алыстайды. On байланыста қалып, жалғаса береді.
Етістік әрекетті айтады; демеулік нәтиженің бағытын айтады. Бұл әр фразалық етістікті түсіндірмейді, өйткені кейбірі идиома. Бірақ таңғаларлықтай көбін түсіндіреді және тізімді жүйеге айналдырады.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақ тілінде де осыған ұқсас жүйе бар. Біз нәтиженің бағытын не аяқталғанын негізгі етістіктен кейінгі көмекші етістікпен білдіреміз: «жеп бітірді» (ate up), «қашып кетті» (ran away), «жазып алыңыз» (write down), «қайтарып берді» (gave back), «таратып берді» (handed out), «айта беріңіз» (carry on). Ағылшыншада бұл жұмысты етістіктен кейінгі шағын демеулік атқарады. Бірақ олар бір-біріне дәл сәйкес келмейді: «-ып кету» кейде off (took off), кейде away (ran away) болады. Кейде қазақшада мүлде басқа етістік керек, ал ағылшыншада етістік бірдей, тек демеулік өзгереді: «киімді кию» — put on, «киімді шешу» — take off; «теледидарды қосу» — turn on, «өшіру» — turn off. Ал «бітіп қалды» сияқты бір етістік ағылшыншада көбіне фразалық етістікпен айтылады: We've run out of milk.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Балалар тамақты жеп бітірді. | толық, ештеңе қалмады | The children ate it all up. |
| Нөміріңізді жазып алайын. | қағазға түсіру | Let me write down your number. |
| Ұшақ бір сағат кешігіп ұшып кетті. | кету | The plane took off an hour late. |
| Мысық ит көріп қашып кетті. | алыстау | The cat ran away when it saw the dog. |
| Ақшаңызды жұмада қайтарып беремін. | қайтару | I'll pay you back on Friday. |
| Айта беріңіз, тыңдап отырмын. | жалғастыру | Carry on. I'm listening. |
| Сүт бітіп қалды. | ештеңе қалмады | We've run out of milk. |
Құрылым
Фразалық етістіктердің грамматикасы (сөз тәртібі, толықтауыш, есімдіктер) B1-28 сабағында. Бұл сабақ мағына туралы.
Демеуліктер және олардың негізгі мағыналары
| Демеулік | Негізгі бейне | Кеңейген мағыналары | Мысалдар |
|---|---|---|---|
| up | жоғары, төбеге қарай | көбею; толық аяқтау; бір жағдайға тап болу | turn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up |
| down | төмен, жерге қарай | азаю; жұмысын тоқтату; қағазға түсіру | slow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down |
| out | ішінен сыртқа | жоғалу / ештеңе қалмау; шешу / аяқтау; сыртқа, көпке | run out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out |
| off | бір жерден не беттен алыс | кету; ажырату / алып тастау; болдырмау | set off, take off; turn off, cut off, take off (clothes); call off |
| on | байланыста, жалғасып | жалғастыру; бекіту / кию / іске қосу | carry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on |
| away | алысқа | кету; басқа иеге не орынға | run away, give away, throw away, put away |
| back | бұрынғы орынға не адамға | қайту, қайтару | call back, pay back, give back, go back |
| over | бір шетінен екінші шетіне; қайтадан | мұқият ойлану; басынан аяғына дейін тексеру | think over, talk over, read over |
Үш бөліктен тұратын фразалық етістіктер демеуліктің мағынасын сақтайды және толықтауыштың алдына предлог қосады: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. B1-28 қараңыз.
Қолданылуы
1Up: көбею, аяқтау, бір жағдайға тап болу
Up көбіне көбірек дегенді білдіреді (дауыс, баға, күш). Ол сондай-ақ толығымен, ештеңе қалмағанша не жұмыс біткенше дегенді білдіреді. End up ақыры бір жерге не жағдайға тап болу дегенді білдіреді, көбіне жоспарланбаған.
2Down: азаю, тоқтау, жазып алу
Down көбіне азырақ дегенді білдіреді (жылдамдық, дауыс, мөлшер). Ол бір нәрсенің жұмысын тоқтатқанын не жабылғанын да білдіре алады. Жазу етістіктерімен қағазға түсіру дегенді білдіреді.
3Out: жоғалу, шешу, сыртқа шығу
Out бір нәрсенің жоғалғанын немесе ештеңе қалмағанын білдіре алады. Ол сондай-ақ жауап анық болғанша дегенді білдіреді: шешім «сыртқа шығады». Сондай-ақ сыртқа қарай: бір адамнан көп адамға, немесе бәрі байқайтын ашық жерге.
4Off: кету, ажырату, болдырмау
Off бір жерден не беттен алыс дегенді білдіреді. Адамдар мен ұшақтар кетеді; киім мен электр шешіледі не ажыратылады; called off болған іс-шара жоспардан алынып тасталады.
5On: жалғастыру, бекіту, кию
On байланыста дегенді білдіреді. Байланыстан жалғастыру мағынасы шығады (іспен бірге қала бересіз), сондай-ақ кию не бекіту мағынасы (киім денеңізде, электр қосулы).
6Away, back, over
Away алысқа дегенді білдіреді: кету, немесе бір нәрсені басқа иеге не орынға беру. Back бұрынғы адамға не орынға қайту дегенді білдіреді. Over басынан аяғына дейін дегенді білдіреді, сондықтан мұқият ойлану мен тексеру үшін қолданылады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Бітіп қалды» → finished. Қазақша «ақшамыз бітті», «бензин бітіп қалды» деп біту етістігін айтамыз, сондықтан ағылшыншада finish сұранып тұрады. Finish көбіне біз аяқтайтын іске қатысты айтылады (finish work, the film finished). Бір нәрсенің қоры таусылса, run out (of) деңіз.
2. «Теледидарды ашу», «газды жабу» → open, close. Ауызекі қазақшада құрылғыларды «ашу» мен «жабу» деп те айтамыз. Ағылшыншада есік пен терезе open / close болады, ал электр мен газбен жұмыс істейтін құрылғылар turn on / turn off (немесе switch on / off).
3. «Шешу» → put off. Қазақшада «кию» мен «шешу» екі бөлек етістік. Ағылшыншада put on (кию) есте қалады да, оның қарама-қарсысы put off деп ойлайсыз. Бірақ put off = кейінге қалдыру. Киімді шешу — take off.
Шатастырмаңыз
Бір етістік, әртүрлі демеулік — демеулік нәтиженің бағытын өзгертеді.
Тура мағына және кеңейген мағына — Демеуліктің бір мағынасы физикалық та, дерексіз де бола алады. Төмендегі екі сөйлемде де off алыс, алынып тасталды дегенді білдіреді: біріншісінде аяғыңыздан (физикалық), екіншісінде жоспардан (дерексіз).
carry on және carry out — Carry on = жалғастыру (on). Carry out = тапсырманы аяғына дейін орындау (out = аяқтау), әдетте ресми.
fill in және fill out — Екеуі де бланкіні толтыру дегенді білдіреді. Fill in британ ағылшынында жиірек; fill out американ ағылшынында қалыпты, Ұлыбританияда да қолданылады. Мұнда in мен out қарама-қарсы емес, мағынасы бірдей.
Жазылуы мен айтылуы
- Фразалық етістікте екпін әдетте демеулікке түседі: set OFF, turn it DOWN. Демеулікті сәл қаттырақ әрі ұзағырақ айтыңыз. (Бас әріптер мұнда тек екпінді көрсетеді.) Соңғы сөзге екпін түсіру қазақ тіліне де тән, бұл сізге оңай.
- Көп фразалық етістіктің зат есім түрі бар. Зат есім бірге не дефиспен жазылады, ал екпін бірінші бөлікке ауысады: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out немесе handout. Мұнда екпінді соңғы буынға қоймаңыз.
- out /aʊt/ — қос дауысты: ауызды кең ашып бастаңыз да, ерінді домалақтап аяқтаңыз. off сөзінде қысқа дауысты /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US) бар: ауыз о дыбысына қарағанда кеңірек ашылады. Оны әлсіз айтылатын of /əv/ сөзімен шатастырмаңыз: of соңында ұяң /v/ бар.
Алтын ереже
Жаңа фразалық етістікті кездестірсеңіз, демеулік не қосатынын сұраңыз: up = көбірек не толық бітті, down = азырақ, тоқтады не жазылды, out = жоғалды, шешілді не сыртқа, off = алыс не ажыратылды, on = жалғасады не бекітілген, away = кету, back = қайту, over = мұқият, басынан аяғына дейін. Бұл ереже емес, мықты кілт: кейбір фразалық етістіктер идиома, сондықтан жаңаларын сөздіктен тексеріңіз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемге дұрыс демеулікті қойыңыз.
-
Prices keep going . Everything is more expensive.
-
Please write the address before you forget it.
-
We've run of coffee. Can you buy some?
-
The flight took on time.
-
Sorry to interrupt. Please carry .
-
I lent him £20 and he still hasn't paid me .
B. Мағына
Жағдайды оқып, дұрыс демеулікті таңдаңыз.
-
The match was cancelled. They called it ….
-
I don't understand this maths problem. I can't work it ….maths (UK), math (US)
-
The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
-
There is no food left. The children ate it all ….
-
I need time to decide. Let me think it ….
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
We've run out milk.
-
The plane took away at 9.15.
-
Can you pick up it, please?
-
Our car broke down near the bridge.
D. Мәтін ішінде
Әңгімені оқып, әр орынға дұрыс демеулікті қойыңыз.
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Азайтқыңыз (cut down on) не мүлдем қойғыңыз (give up) келетін нәрселер туралы екі сөйлем жазыңыз.
-
Бір нәрсе бұзылып қалған (broke down) не таусылған (ran out) кез туралы жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-28 Phrasal verbs қазақша: turn it off, look after her, run out of — сөз тәртібі Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: off / it / turn / please
-
B1-19 Gerund қазақша: -ing формасы бастауыш ретінде және предлогтан кейін I'm looking forward to (see) you.
-
B2-24 Reason for, increase in, effect on қазақша: зат есімнен кейінгі предлогтар There has been a sharp rise the number of cyclists.
Жауаптар
A. Құрылым
- up
- down
- out
- off
- on
- back
B. Мағына
- off
- out
- down
- up
- over
C. Қатені табыңыз
- We've run out of milk.
- The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
- Can you pick it up, please?
- ✓ Our car broke down near the bridge.
D. Мәтін ішінде
- off / out
- down
- out
- out
- on
- up
E. Сіздің кезегіңіз
- I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
- Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.
F. Аралас қайталау
- Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
- seeing
- in
