SlowingoГрамматика
B2 27 / 30

Phrasal verbs қазақша: up, down, out, off, on сөздері нені білдіреді?

Phrasal Verbs: What the Particles Mean

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз up, down, out, off, on, away, back және over сөздерінің негізгі мағыналарын пайдаланып, жаңа фразалық етістіктерді (phrasal verbs) түсіне аласыз, олардың мағынасын мәнмәтіннен болжай аласыз және оңай есте сақтай аласыз.

Негізгі идея

Көп оқушы фразалық етістіктерді кездейсоқ сөздердің ұзын тізімі ретінде жаттайды: give up, give away, give back, give out… Бірақ демеулік (particle) кездейсоқ болмайды. Оның әдетте өз мағынасы бар.

Демеуліктерді компастың бағыттары деп елестетіңіз. Әрқайсысы кеңістіктегі бір бағыттан басталады. Up жоғары, төбеге қарай жүреді, ал одан «көбірек» және «бітті» мағыналары шығады. Down төмен түседі: «азырақ», «тоқтады», «қағазға түсті». Out ішінен сыртқа шығады: заттар жоғалады, немесе бәрі көретін ашық жерге шығады. Off байланысты үзіп, алыстайды. On байланыста қалып, жалғаса береді.

Етістік әрекетті айтады; демеулік нәтиженің бағытын айтады. Бұл әр фразалық етістікті түсіндірмейді, өйткені кейбірі идиома. Бірақ таңғаларлықтай көбін түсіндіреді және тізімді жүйеге айналдырады.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Жақсы жаңалық: қазақ тілінде де осыған ұқсас жүйе бар. Біз нәтиженің бағытын не аяқталғанын негізгі етістіктен кейінгі көмекші етістікпен білдіреміз: «жеп бітірді» (ate up), «қашып кетті» (ran away), «жазып алыңыз» (write down), «қайтарып берді» (gave back), «таратып берді» (handed out), «айта беріңіз» (carry on). Ағылшыншада бұл жұмысты етістіктен кейінгі шағын демеулік атқарады. Бірақ олар бір-біріне дәл сәйкес келмейді: «-ып кету» кейде off (took off), кейде away (ran away) болады. Кейде қазақшада мүлде басқа етістік керек, ал ағылшыншада етістік бірдей, тек демеулік өзгереді: «киімді кию» — put on, «киімді шешу» — take off; «теледидарды қосу» — turn on, «өшіру» — turn off. Ал «бітіп қалды» сияқты бір етістік ағылшыншада көбіне фразалық етістікпен айтылады: We've run out of milk.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Балалар тамақты жеп бітірді.толық, ештеңе қалмадыThe children ate it all up.
Нөміріңізді жазып алайын.қағазға түсіруLet me write down your number.
Ұшақ бір сағат кешігіп ұшып кетті.кетуThe plane took off an hour late.
Мысық ит көріп қашып кетті.алыстауThe cat ran away when it saw the dog.
Ақшаңызды жұмада қайтарып беремін.қайтаруI'll pay you back on Friday.
Айта беріңіз, тыңдап отырмын.жалғастыруCarry on. I'm listening.
Сүт бітіп қалды.ештеңе қалмадыWe've run out of milk.

Құрылым

Фразалық етістіктердің грамматикасы (сөз тәртібі, толықтауыш, есімдіктер) B1-28 сабағында. Бұл сабақ мағына туралы.

Демеуліктер және олардың негізгі мағыналары

ДемеулікНегізгі бейнеКеңейген мағыналарыМысалдар
upжоғары, төбеге қарайкөбею; толық аяқтау; бір жағдайға тап болуturn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up
downтөмен, жерге қарайазаю; жұмысын тоқтату; қағазға түсіруslow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down
outішінен сыртқажоғалу / ештеңе қалмау; шешу / аяқтау; сыртқа, көпкеrun out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out
offбір жерден не беттен алыскету; ажырату / алып тастау; болдырмауset off, take off; turn off, cut off, take off (clothes); call off
onбайланыста, жалғасыпжалғастыру; бекіту / кию / іске қосуcarry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on
awayалысқакету; басқа иеге не орынғаrun away, give away, throw away, put away
backбұрынғы орынға не адамғақайту, қайтаруcall back, pay back, give back, go back
overбір шетінен екінші шетіне; қайтаданмұқият ойлану; басынан аяғына дейін тексеруthink over, talk over, read over

Үш бөліктен тұратын фразалық етістіктер демеуліктің мағынасын сақтайды және толықтауыштың алдына предлог қосады: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. B1-28 қараңыз.

Қолданылуы

1Up: көбею, аяқтау, бір жағдайға тап болу

Up көбіне көбірек дегенді білдіреді (дауыс, баға, күш). Ол сондай-ақ толығымен, ештеңе қалмағанша не жұмыс біткенше дегенді білдіреді. End up ақыры бір жерге не жағдайға тап болу дегенді білдіреді, көбіне жоспарланбаған.

Could you turn the music up? I can't hear it.
Музыканы қаттырақ қойшы. Естімей тұрмын.
up = көбірек
House prices have gone up again.
Үй бағасы тағы да өсті.
Please speak up. The people at the back can't hear you.
Қаттырақ сөйлеңізші. Артта отырғандар естімей жатыр.
We've used up all the printer paper.
Принтер қағазын түгел жұмсап қойдық.
толығымен, ештеңе қалмады
I'll tidy up after the party.
Кештен кейін бәрін жинастырып қоямын.
жұмыс біткенше
We missed the turning and ended up in the next town.
Бұрылыстан өтіп кетіп, келесі қаладан бір-ақ шықтық.
end up = ақыры тап болу; turning (UK), turn (US)

2Down: азаю, тоқтау, жазып алу

Down көбіне азырақ дегенді білдіреді (жылдамдық, дауыс, мөлшер). Ол бір нәрсенің жұмысын тоқтатқанын не жабылғанын да білдіре алады. Жазу етістіктерімен қағазға түсіру дегенді білдіреді.

Slow down! You're driving too fast.
Жайырақ! Тым жылдам айдап келесің.
down = азырақ
I'm trying to cut down on sugar.
Қантты азайтуға тырысып жүрмін.
cut down on = азырақ жеу / қолдану
Could you turn the TV down a bit?
Теледидардың дауысын сәл бәсеңдетіп жіберші.
Our car broke down on the motorway.
Көлігіміз тасжолда бұзылып қалды.
жұмысын тоқтатты; motorway (UK), highway (US)
The factory shut down in 2019.
Зауыт 2019 жылы жабылды.
Let me write down your number.
Нөміріңізді жазып алайын.
«-ып алу» = down

3Out: жоғалу, шешу, сыртқа шығу

Out бір нәрсенің жоғалғанын немесе ештеңе қалмағанын білдіре алады. Ол сондай-ақ жауап анық болғанша дегенді білдіреді: шешім «сыртқа шығады». Сондай-ақ сыртқа қарай: бір адамнан көп адамға, немесе бәрі байқайтын ашық жерге.

We've run out of milk.
Сүт бітіп қалды.
ештеңе қалмады; «бітті» → run out of
The tickets sold out in ten minutes.
Билеттер он минутта сатылып кетті.
The candle went out.
Шам сөніп қалды.
жануын тоқтатты
I can't work out how this app works.
Бұл қосымшаның қалай жұмыс істейтінін түсіне алмай жатырмын.
түсіну, шешу
Don't worry, we'll sort it out.
Уайымдама, оны реттейміз.
Did you find out why the train was late?
Пойыздың неге кешіккенін біліп алдың ба?
The teacher handed out the exam papers.
Мұғалім емтихан парақтарын таратып берді.
көп адамға
She pointed out a mistake in my report.
Ол баяндамамдағы бір қатені көрсетіп берді.
басқалардың назарын аударды

4Off: кету, ажырату, болдырмау

Off бір жерден не беттен алыс дегенді білдіреді. Адамдар мен ұшақтар кетеді; киім мен электр шешіледі не ажыратылады; called off болған іс-шара жоспардан алынып тасталады.

We set off at six to avoid the traffic.
Кептеліске түспеу үшін сағат алтыда жолға шықтық.
сапарды бастадық
The plane took off an hour late.
Ұшақ бір сағат кешігіп ұшып кетті.
Remember to turn off the lights when you leave.
Шығарда жарықты өшіруді ұмытпа.
«өшіру» → turn off
Our electricity was cut off for two hours.
Бізде екі сағат бойы жарық болмады.
электр ажыратылды
They called off the match because of the snow.
Қар жауғандықтан матчты болдырмады.
болдырмау, тоқтату
Take your shoes off, please.
Аяқ киіміңізді шешіңізші.
«шешу» → take off

5On: жалғастыру, бекіту, кию

On байланыста дегенді білдіреді. Байланыстан жалғастыру мағынасы шығады (іспен бірге қала бересіз), сондай-ақ кию не бекіту мағынасы (киім денеңізде, электр қосулы).

Carry on. I'm listening.
Айта беріңіз. Тыңдап отырмын.
«-а беру» = carry on
The meeting went on for three hours.
Жиналыс үш сағатқа созылды.
Hold on a second. I'll get a pen.
Бір секунд күте тұр. Қалам алайын.
күту, телефонды қоймау
Keep on trying. You'll get there.
Тырыса бер. Бәрібір қолың жетеді.
Put your coat on. It's cold outside.
Пальтоңды киіп ал. Сыртта суық.
«кию» → put on
Can I try these jeans on?
Мына джинсыны киіп көруге бола ма?
«киіп көру» → try on

6Away, back, over

Away алысқа дегенді білдіреді: кету, немесе бір нәрсені басқа иеге не орынға беру. Back бұрынғы адамға не орынға қайту дегенді білдіреді. Over басынан аяғына дейін дегенді білдіреді, сондықтан мұқият ойлану мен тексеру үшін қолданылады.

The cat ran away when it saw the dog.
Мысық итті көріп, қашып кетті.
«-ып кету» мұнда away
She gave away all her old books.
Ол ескі кітаптарының бәрін тегін таратып жіберді.
басқаларға, тегін
Can I call you back in ten minutes?
Он минуттан кейін өзім қайта хабарлассам бола ма?
call back = қайта қоңырау шалу
I'll pay you back on Friday.
Ақшаңды жұмада қайтарамын.
Think it over and let me know tomorrow.
Жақсылап ойланып, ертең хабарла.
мұқият ойлану
Could you read over my email before I send it?
Хатымды жібермес бұрын оқып шығасың ба?
«оқып шығу» = басынан аяғына дейін тексеру

Жиі кездесетін қателер

❌We've run out petrol.
✅We've run out of petrol.
Толықтауышпен келгенде run out тіркесіне of керек. petrol (UK), gas (US)
❌The plane took away at 9.15.
✅The plane took off at 9.15.
Жерден көтерілу үшін демеулік off.
❌The milk is run out.
✅The milk has run out. немесе We've run out of milk.
run out салт етістік (толықтауышсыз), сондықтан ырықсыз етісі жоқ; has run out қолданыңыз.
❌Let's talk over before we decide.
✅Let's talk it over before we decide.
talk over тіркесіне толықтауыш керек.
❌Could you turn up it?
✅Could you turn it up?
Есімдік етістік пен демеуліктің арасында тұрады. B1-28 қараңыз.
❌I'm trying to cut down sweets on.
✅I'm trying to cut down on sweets.
Үш бөлікті етістікте толықтауыш предлогтан кейін келеді.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Бітіп қалды» → finished. Қазақша «ақшамыз бітті», «бензин бітіп қалды» деп біту етістігін айтамыз, сондықтан ағылшыншада finish сұранып тұрады. Finish көбіне біз аяқтайтын іске қатысты айтылады (finish work, the film finished). Бір нәрсенің қоры таусылса, run out (of) деңіз.

⚠️(Саяхаттың соңында ақша таусылды.) At the end of the trip our money finished.
✅At the end of the trip we ran out of money. немесе At the end of the trip our money ran out.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ табиғи емес: қор таусылғанда run out айтылады.

2. «Теледидарды ашу», «газды жабу» → open, close. Ауызекі қазақшада құрылғыларды «ашу» мен «жабу» деп те айтамыз. Ағылшыншада есік пен терезе open / close болады, ал электр мен газбен жұмыс істейтін құрылғылар turn on / turn off (немесе switch on / off).

⚠️(Бөлмеде ыстық.) Can you open the air conditioner? It's really hot in here.
✅Can you turn on the air conditioner? It's really hot in here.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ open кондиционердің қақпағын ашу сияқты естіледі; іске қосу = turn on.
⚠️(Үйден шығып бара жатырсыз.) Don't forget to close the gas before you leave the house.
✅Don't forget to turn off the gas before you leave the house.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ табиғи емес: газ бен құрылғыларды turn off арқылы өшіреміз.

3. «Шешу» → put off. Қазақшада «кию» мен «шешу» екі бөлек етістік. Ағылшыншада put on (кию) есте қалады да, оның қарама-қарсысы put off деп ойлайсыз. Бірақ put off = кейінге қалдыру. Киімді шешу — take off.

❌It's warm in the office, so you can put off your jacket.
✅It's warm in the office, so you can take off your jacket. немесе It's warm in the office, so you can take your jacket off.

Шатастырмаңыз

Бір етістік, әртүрлі демеулік — демеулік нәтиженің бағытын өзгертеді.

Could you turn the TV down a bit?
Теледидардың дауысын сәл бәсеңдетіп жіберші.
дауыс азаяды
Remember to turn off the lights when you leave.
Шығарда жарықты өшіруді ұмытпа.
қуат мүлдем ажыратылады
Could you turn the music up? I can't hear it.
Музыканы қаттырақ қойшы. Естімей тұрмын.
дауыс көбейеді

Тура мағына және кеңейген мағына — Демеуліктің бір мағынасы физикалық та, дерексіз де бола алады. Төмендегі екі сөйлемде де off алыс, алынып тасталды дегенді білдіреді: біріншісінде аяғыңыздан (физикалық), екіншісінде жоспардан (дерексіз).

Take your shoes off, please.
Аяқ киіміңізді шешіңізші.
физикалық: аяқтан алынады
We had to call off our trip at the last minute.
Соңғы сәтте сапарымызды болдырмауға тура келді.
дерексіз: сапар жоспардан алынды

carry on және carry out — Carry on = жалғастыру (on). Carry out = тапсырманы аяғына дейін орындау (out = аяқтау), әдетте ресми.

Carry on. I'm listening.
Айта беріңіз. Тыңдап отырмын.
The tests were carried out by an independent lab.
Сынақтарды тәуелсіз зертхана жүргізді.
ресми: орындау, жүргізу

fill in және fill out — Екеуі де бланкіні толтыру дегенді білдіреді. Fill in британ ағылшынында жиірек; fill out американ ағылшынында қалыпты, Ұлыбританияда да қолданылады. Мұнда in мен out қарама-қарсы емес, мағынасы бірдей.

Жазылуы мен айтылуы

  • Фразалық етістікте екпін әдетте демеулікке түседі: set OFF, turn it DOWN. Демеулікті сәл қаттырақ әрі ұзағырақ айтыңыз. (Бас әріптер мұнда тек екпінді көрсетеді.) Соңғы сөзге екпін түсіру қазақ тіліне де тән, бұл сізге оңай.
  • Көп фразалық етістіктің зат есім түрі бар. Зат есім бірге не дефиспен жазылады, ал екпін бірінші бөлікке ауысады: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out немесе handout. Мұнда екпінді соңғы буынға қоймаңыз.
  • out /aʊt/ — қос дауысты: ауызды кең ашып бастаңыз да, ерінді домалақтап аяқтаңыз. off сөзінде қысқа дауысты /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US) бар: ауыз о дыбысына қарағанда кеңірек ашылады. Оны әлсіз айтылатын of /əv/ сөзімен шатастырмаңыз: of соңында ұяң /v/ бар.

Алтын ереже

Жаңа фразалық етістікті кездестірсеңіз, демеулік не қосатынын сұраңыз: up = көбірек не толық бітті, down = азырақ, тоқтады не жазылды, out = жоғалды, шешілді не сыртқа, off = алыс не ажыратылды, on = жалғасады не бекітілген, away = кету, back = қайту, over = мұқият, басынан аяғына дейін. Бұл ереже емес, мықты кілт: кейбір фразалық етістіктер идиома, сондықтан жаңаларын сөздіктен тексеріңіз.

Жаттығулар

A. Құрылым

Әр сөйлемге дұрыс демеулікті қойыңыз.

  1. Prices keep going . Everything is more expensive.
  2. Please write the address before you forget it.
  3. We've run of coffee. Can you buy some?
  4. The flight took on time.
  5. Sorry to interrupt. Please carry .
  6. I lent him £20 and he still hasn't paid me .

B. Мағына

Жағдайды оқып, дұрыс демеулікті таңдаңыз.

  1. The match was cancelled. They called it ….
  2. I don't understand this maths problem. I can't work it ….
  3. The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
  4. There is no food left. The children ate it all ….
  5. I need time to decide. Let me think it ….

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. We've run out milk.
  2. The plane took away at 9.15.
  3. Can you pick up it, please?
  4. Our car broke down near the bridge.

D. Мәтін ішінде

Әңгімені оқып, әр орынға дұрыс демеулікті қойыңыз.

A long journey
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Азайтқыңыз (cut down on) не мүлдем қойғыңыз (give up) келетін нәрселер туралы екі сөйлем жазыңыз.
  2. Бір нәрсе бұзылып қалған (broke down) не таусылған (ran out) кез туралы жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. B1-28 Phrasal verbs қазақша: turn it off, look after her, run out of — сөз тәртібі
    Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: off / it / turn / please
  2. B1-19 Gerund қазақша: -ing формасы бастауыш ретінде және предлогтан кейін
    I'm looking forward to (see) you.
  3. B2-24 Reason for, increase in, effect on қазақша: зат есімнен кейінгі предлогтар
    There has been a sharp rise the number of cyclists.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. up
  2. down
  3. out
  4. off
  5. on
  6. back

B. Мағына

  1. off
  2. out
  3. down
  4. up
  5. over

C. Қатені табыңыз

  1. We've run out of milk.
  2. The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
  3. Can you pick it up, please?
  4. ✓ Our car broke down near the bridge.

D. Мәтін ішінде

  1. off / out
  2. down
  3. out
  4. out
  5. on
  6. up

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
  2. Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.

F. Аралас қайталау

  1. Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
  2. seeing
  3. in
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play