SlowingoSarufi
B2 27 / 30

Phrasal Verbs kwa Kiswahili: Maana ya Up, Down, Out, Off na On

Phrasal Verbs: What the Particles Mean

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kutumia maana za msingi za up, down, out, off, on, away, back na over kuelewa phrasal verbs mpya, kukisia maana yake katika muktadha na kuzikumbuka kwa urahisi zaidi.

Wazo Kuu

Wanafunzi wengi hujifunza phrasal verbs kama orodha ndefu ya vitu visivyo na mpangilio: give up, give away, give back, give out… Lakini lile neno dogo linalofuata kitenzi (particle) mara chache huwa cha bahati nasibu. Kwa kawaida kina maana yake chenyewe.

Fikiria particles kama pande za dira. Kila moja inaanza kama mwelekeo. Up huenda juu, kuelekea kileleni — na kutoka hapo hupata maana ya "zaidi" na "imekwisha kabisa". Down huenda chini — hadi "kidogo", "kimesimama" na "kwenye karatasi". Out hutoka ndani kwenda nje — vitu vinatoweka, au vinatoka hadharani tukaviona. Off hukata mguso na kuondoka. On hubaki katika mguso na kuendelea.

Kitenzi kinakuambia tendo; particle inakuambia mwelekeo wa matokeo. Hii haielezi kila phrasal verb — mingine ni nahau — lakini inaeleza mingi kwa kushangaza, na inageuza orodha kuwa mfumo.

Kiswahili hakina phrasal verbs. Kazi hiyo hufanywa na vitenzi tofauti kabisa (washa, zima, endelea, rudisha, ghairi) au na viambishi vya mnyambuliko ndani ya kitenzi (-ia, -isha, -ika: ishiwa, rudishia). Kwa hiyo kwetu, particle ni neno dogo linalobeba maana nzito — na ndilo neno ambalo ni rahisi kulisahau au kulitumia peke yake.

Kiswahili na Kiingereza

Mara nyingi Kiswahili kina kitenzi kimoja pale Kiingereza kina kitenzi + particle. Particle ya Kiingereza inafanya kazi ambayo Kiswahili kinaiweka ndani ya kitenzi chenyewe. Kumbuka: particle peke yake si kitenzi — huwezi kusema off the light.

KiswahiliWazo la particleKiingereza
ongeza sautiup = zaiditurn the music up
punguza mwendodown = kidogoslow down
zima taaoff = kukatikaturn off the lights
vaa kotion = mguso, kuvaaput your coat on
tumeishiwa na maziwaout = hakuna kilichobakiwe've run out of milk
endeleaon = kuendeleacarry on
ghairi mechioff = kuondolewa kwenye mpangocall off the match
nitakurudishia pesaback = kurudiI'll pay you back
fikiria kwa makiniover = mwanzo hadi mwishothink it over

Angalia: zima, washa, rudisha, ghairi ni vitenzi kamili vya Kiswahili, lakini kwa Kiingereza unahitaji vipande viwili: turn off, turn on, give back, call off. Na rudi nyuma ya Kiswahili tayari ina "nyuma" — kwa Kiingereza, back pamoja na return ni kurudia neno.

Muundo

Sarufi ya phrasal verbs (mpangilio wa maneno, mtendwa, viwakilishi) iko katika B1-28. Somo hili linahusu maana.

Particles na maana zake za msingi

ParticlePicha ya msingiMaana zilizopanukaMifano
upjuu, hadi kilelenikuongezeka; kukamilisha / kumaliza; kuishia katika hali fulaniturn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up
downchini, hadi ardhinikupungua; kuacha kufanya kazi; kuandika kwenye karatasislow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down
outkutoka ndani hadi njekutoweka / hakuna kilichobaki; kutatua / kukamilisha; nje, kwa watu wengirun out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out
offmbali na mahali au uso wa kitukuondoka; kukata / kuondoa; kughairiset off, take off; turn off, cut off, take off (nguo); call off
onkatika mguso, kuendeleakuendelea; kushikanisha / kuvaa / kuanza kufanya kazicarry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on
awaymbalikuondoka; kwa mmiliki mwingine au mahali penginerun away, give away, throw away, put away
backmahali au kwa mtu wa awalikurudicall back, pay back, give back, go back
overkutoka upande mmoja hadi mwingine; tenakufikiri kwa makini; kukagua mwanzo hadi mwishothink over, talk over, read over

Phrasal verbs za sehemu tatu hubaki na maana ya particle na huongeza preposition kabla ya mtendwa: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. Tazama B1-28.

Matumizi

1Up — increase, completion, ending

Up mara nyingi inamaanisha zaidi (sauti, bei, juhudi). Pia inamaanisha kabisa, hadi hakuna kilichobaki au kazi imekwisha. End up inamaanisha mwishowe kujikuta mahali au katika hali fulani, mara nyingi usiyoipanga.

Could you turn the music up? I can't hear it.
Unaweza kuongeza sauti ya muziki? Siusikii.
up = zaidi: ongeza
House prices have gone up again.
Bei za nyumba zimepanda tena.
zimepanda (-me-) → have gone up
Please speak up. The people at the back can't hear you.
Tafadhali ongeza sauti unapozungumza. Watu walio nyuma hawakusikii.
We've used up all the printer paper.
Tumemaliza karatasi zote za printa.
kabisa, hakuna kilichobaki
I'll tidy up after the party.
Nitapanga na kusafisha kila kitu baada ya sherehe.
hadi kazi iishe
We missed the turning and ended up in the next town.
Tulipita kona tuliyopaswa kuingia, tukajikuta katika mji unaofuata.
end up = kujikuta; turning (UK), turn (US)

2Down — decrease, stopping, recording

Down mara nyingi inamaanisha kidogo (mwendo, sauti, kiasi). Inaweza kumaanisha kwamba kitu kimeacha kufanya kazi au kimefungwa. Pamoja na vitenzi vya kuandika, inamaanisha kuweka kwenye karatasi.

Slow down! You're driving too fast.
Punguza mwendo! Unaendesha kwa kasi mno.
down = kidogo
I'm trying to cut down on sugar.
Ninajaribu kupunguza sukari.
cut down on = kula/tumia kidogo
Could you turn the TV down a bit?
Unaweza kupunguza sauti ya TV kidogo?
Our car broke down on the motorway.
Gari letu liliharibika kwenye barabara kuu.
liliacha kufanya kazi; motorway (UK), highway (US)
The factory shut down in 2019.
Kiwanda kilifungwa mwaka 2019.
kilifungwa (-w-) → shut down (bila passive)
Let me write down your number.
Ngoja niandike namba yako.
down = kwenye karatasi

3Out — disappearing, solving, going outward

Out inaweza kumaanisha kwamba kitu kinatoweka au hakuna kilichobaki. Pia inamaanisha hadi jibu liwe wazi — suluhisho "linatoka". Na inaweza kumaanisha kwenda nje: kutoka kwa mtu mmoja hadi kwa watu wengi, au hadharani ambapo watu wanaona.

We've run out of milk.
Tumeishiwa na maziwa.
hakuna kilichobaki; ishiwa na → run out of
The tickets sold out in ten minutes.
Tiketi ziliisha kwa dakika kumi.
ziliuzwa zote
The candle went out.
Mshumaa ulizimika.
uliacha kuwaka
I can't work out how this app works.
Siwezi kuelewa jinsi programu hii inavyofanya kazi.
kuelewa, kutatua
Don't worry, we'll sort it out.
Usijali, tutalishughulikia na kulimaliza.
Did you find out why the train was late?
Uligundua kwa nini treni ilichelewa?
The teacher handed out the exam papers.
Mwalimu aligawa karatasi za mtihani.
kwa watu wengi
She pointed out a mistake in my report.
Alionyesha kosa katika ripoti yangu.
aliwafanya watu walione

4Off — departure, disconnection, cancelling

Off inamaanisha mbali na mahali au uso wa kitu. Watu na ndege huondoka; nguo na umeme huondolewa au hukatwa; tukio lililoghairiwa (called off) huondolewa kwenye mpango.

We set off at six to avoid the traffic.
Tuliondoka saa kumi na mbili asubuhi ili kukwepa msongamano.
tulianza safari
The plane took off an hour late.
Ndege iliruka saa moja baadaye kuliko ilivyopangwa.
Remember to turn off the lights when you leave.
Kumbuka kuzima taa unapoondoka.
zima → turn off, si off peke yake
Our electricity was cut off for two hours.
Umeme wetu ulikatwa kwa saa mbili.
ulikatwa (-w-) → was cut off
They called off the match because of the snow.
Waliighairi mechi kwa sababu ya theluji.
ghairi → call off
Take your shoes off, please.
Vua viatu vyako, tafadhali.

5On — continuing, attaching, wearing

On inamaanisha katika mguso. Kutoka mguso tunapata kuendelea (unabaki na shughuli) na kuvaa au kushikanisha (nguo ziko mwilini mwako, umeme umeunganishwa).

Carry on. I'm listening.
Endelea. Ninakusikiliza.
endelea → carry on
The meeting went on for three hours.
Mkutano uliendelea kwa saa tatu.
Hold on a second. I'll get a pen.
Subiri kidogo. Nachukua kalamu.
subiri, usikate simu
Keep on trying. You'll get there.
Endelea kujaribu. Utafanikiwa.
Put your coat on. It's cold outside.
Vaa koti lako. Nje kuna baridi.
vaa → put on
Can I try these jeans on?
Naweza kujaribu kuvaa jinzi hizi?
kujaribu kuvaa → try on

6Away, back, over

Away inamaanisha mbali: kuondoka, au kupeleka kitu kwa mmiliki mwingine au mahali pengine. Back inamaanisha kurudi kwa mtu au mahali pa awali. Over inamaanisha mwanzo hadi mwisho, kwa hiyo hutumika kwa kufikiri na kukagua kwa makini.

The cat ran away when it saw the dog.
Paka alikimbia alipomwona mbwa.
away = mbali
She gave away all her old books.
Aligawa vitabu vyake vyote vya zamani bure.
kwa watu wengine, bila malipo
Can I call you back in ten minutes?
Naweza kukupigia tena baada ya dakika kumi?
back = kurudi kwako
I'll pay you back on Friday.
Nitakulipa Ijumaa.
nitakurudishia pesa
Think it over and let me know tomorrow.
Lifikirie kwa makini kisha uniambie kesho.
fikiria kwa makini
Could you read over my email before I send it?
Unaweza kuisoma barua pepe yangu yote kabla sijaituma?
kukagua mwanzo hadi mwisho

Makosa ya Kawaida

❌We've run out petrol.
✅We've run out of petrol.
Ikiwa na mtendwa, run out inahitaji of. petrol (UK), gas (US)
❌The plane took away at 9.15.
✅The plane took off at 9.15.
Kwa kuruka kutoka ardhini, particle ni off.
❌The milk is run out.
✅The milk has run out. au We've run out of milk.
run out haina mtendwa, kwa hiyo haina passive; tumia has run out.
❌Let's talk over before we decide.
✅Let's talk it over before we decide.
talk over inahitaji mtendwa.
❌Could you turn up it?
✅Could you turn it up?
Kiwakilishi huwekwa kati ya kitenzi na particle. Tazama B1-28.
❌I'm trying to cut down sweets on.
✅I'm trying to cut down on sweets.
Katika vitenzi vya sehemu tatu, mtendwa huja baada ya preposition.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Washa / zima → "on the light, off the TV". Kwa Kiswahili, washa na zima ni vitenzi kamili. Kwa Kiingereza, on na off ni particles tu — si vitenzi. Unahitaji kitenzi: turn / switch on, turn / switch off. Pia usiseme open / close the light kwa sababu ya fungua / funga.

❌Please off the fan before you go to bed.
✅Please turn off the fan before you go to bed. au Please switch the fan off before you go to bed.
Ni kawaida sana katika mazungumzo, lakini si sahihi.
⚠️Can you open the light? It's dark in here.
✅Can you turn on the light? It's dark in here. au Can you switch the light on? It's dark in here.
Husikika katika Kiingereza cha Afrika Mashariki, lakini kwa Kiingereza cha kawaida taa haifunguliwi: tumia turn / switch on.

2. Rudi nyuma → "return back". Back tayari inamaanisha "kurudi". Return nayo inamaanisha "kurudi". Ukiviweka pamoja, unarudia maana mara mbili. Sentensi inaeleweka, lakini haisikiki vizuri. Tumia return peke yake, au go / come back.

⚠️I will return back to Mwanza next month.
✅I will return to Mwanza next month. au I will go back to Mwanza next month.
Sarufi si mbaya, lakini return back hurudia maana; husikika sana katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, si cha kawaida kimataifa.

3. Nitakuchukua → "I'll pick you". Kwa Kiswahili, kuchukua mtu (kwa gari) ni kitenzi kimoja. Kwa Kiingereza, maana hii inahitaji particle: pick someone up. Pick peke yake inamaanisha kuchagua au kuchuma.

⚠️I'll pick you from the bus stage after work.
✅I'll pick you up from the bus stage after work.
Husikika sana katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, lakini si cha kawaida kimataifa.

4. Nakuja → "I'm coming" badala ya "I'll be back". Kwa Kiswahili, nakuja mara nyingi humaanisha "naondoka kidogo, nitarudi". Kwa Kiingereza, I'm coming humaanisha unakuja kwa mtu sasa hivi — si kwamba unaondoka. Kwa kurudi, tumia back.

⚠️(Unatoka ofisini kwa dakika chache.) Wait here, I'm coming.
✅Wait here, I'll be back in a minute. au Wait here, I'll be right back.
Husikika katika Kiingereza cha Afrika Mashariki, lakini msikilizaji wa kimataifa atadhani unamjia.

Usichanganye

Kitenzi kimoja, particle tofauti — Particle hubadilisha mwelekeo wa matokeo. Kiswahili hutumia vitenzi tofauti hapa: punguza, zima, ongeza.

Could you turn the TV down a bit?
Unaweza kupunguza sauti ya TV kidogo?
sauti kidogo
Remember to turn off the lights when you leave.
Kumbuka kuzima taa unapoondoka.
hakuna umeme kabisa
Could you turn the music up? I can't hear it.
Unaweza kuongeza sauti ya muziki? Siusikii.
sauti zaidi

Maana halisi na maana iliyopanuka — Maana ile ile ya particle inaweza kuwa ya kimwili au ya kidhahania. Katika sentensi zote mbili hapa chini, off inamaanisha kuondolewa: kutoka miguuni mwako katika ya kwanza (kimwili), na kutoka kwenye mpango katika ya pili (kidhahania).

Take your shoes off, please.
Vua viatu vyako, tafadhali.
kimwili: kutoka miguuni
We had to call off our trip at the last minute.
Ilibidi tughairi safari yetu dakika za mwisho.
kidhahania: safari imeondolewa kwenye mpango

carry on na carry out — Carry on = endelea (on). Carry out = kufanya kazi hadi ikamilike (out = kukamilisha), kwa kawaida rasmi.

Carry on. I'm listening.
Endelea. Ninakusikiliza.
The tests were carried out by an independent lab.
Vipimo vilifanywa na maabara huru.
rasmi: kufanya, kukamilisha; vilifanywa (-w-)

fill in na fill out — Zote mbili zinamaanisha kujaza fomu. Fill in ni ya kawaida zaidi katika British English; fill out ni ya kawaida katika American English na hutumika pia Uingereza. Hapa, in na out hazitofautiani — maana ni ile ile.

Tahajia na Matamshi

  • Katika phrasal verb, particle kwa kawaida hupewa msisitizo: set OFF, turn it DOWN — tamka particle kwa sauti kubwa kidogo na kwa urefu kidogo. (Herufi kubwa hapa zinaonyesha msisitizo tu.)
  • Phrasal verbs nyingi zina umbo la nomino. Nomino huandikwa kama neno moja au kwa kistari, na msisitizo huhamia sehemu ya kwanza: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/ ("BRAKE-down"); The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out au handout.
  • Out husikika kama "awt" /aʊt/ — irabu mbili zinazoteleza pamoja, si "auti". off ina irabu fupi /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US) — usiichanganye na of /əv/, ambayo ni dhaifu.
  • Usiongeze irabu mwishoni mwa particle: up /ʌp/ si "apu", back /bæk/ si "baki". Irabu ya up ni /ʌ/ (fupi, katikati ya kinywa); ya back ni /æ/ (kinywa wazi zaidi kuliko e ya Kiswahili).
  • Kitenzi na particle huunganishwa katika mazungumzo: turn it off → "tur-ni-TOFF", pick it up → "pi-ki-TUP".

Kanuni ya Dhahabu

Ukikutana na phrasal verb mpya, uliza particle inaongeza nini: up = zaidi au imekwisha, down = kidogo, imesimama au imeandikwa, out = imetoweka, imetatuliwa au nje, off = mbali au imekatika, on = inaendelea au imeshikana, away = kuondoka, back = kurudi, over = kwa makini, mwanzo hadi mwisho. Ni kidokezo chenye nguvu, si kanuni — phrasal verbs nyingine ni nahau, kwa hiyo hakikisha mpya katika kamusi. Na kumbuka: particle peke yake si kitenzi.

Mazoezi

A. Muundo

Jaza particle sahihi.

  1. Prices keep going . Everything is more expensive.
  2. Please write the address before you forget it.
  3. We've run of coffee. Can you buy some?
  4. The flight took on time.
  5. Sorry to interrupt. Please carry .
  6. I lent him £20 and he still hasn't paid me .

B. Maana

Soma hali, kisha chagua particle inayolingana nayo.

  1. The match was cancelled. They called it ….
  2. I don't understand this maths problem. I can't work it ….
  3. The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
  4. There is no food left. The children ate it all ….
  5. I need time to decide. Let me think it ….

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. We've run out milk.
  2. The plane took away at 9.15.
  3. Can you pick up it, please?
  4. Our car broke down near the bridge.

D. Katika Muktadha

Kamilisha hadithi hii. Jaza particle moja katika kila nafasi.

A long journey
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza.

  1. Andika sentensi mbili kuhusu vitu unavyotaka kupunguza au kuacha kabisa.
  2. Andika kuhusu wakati kitu kilipoharibika au kilipokwisha.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. B1-28 Phrasal Verbs kwa Kiswahili: Mpangilio wa Maneno (turn it off, look after her)
    Panga maneno kwa mpangilio sahihi: off / it / turn / please
  2. B1-19 Gerund kwa Kiswahili: -ing Kama Nomino, Kiima na Baada ya Kihusishi
    I'm looking forward to (see) you.
  3. B2-24 Reason For, Increase In, Effect On kwa Kiswahili: Nomino na Preposition Sahihi
    There has been a sharp rise the number of cyclists.
Majibu

A. Muundo

  1. up
  2. down
  3. out
  4. off
  5. on
  6. back

B. Maana

  1. off
  2. out
  3. down
  4. up
  5. over

C. Tafuta Kosa

  1. We've run out of milk.
  2. The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
  3. Can you pick it up, please?
  4. ✓ Our car broke down near the bridge.

D. Katika Muktadha

  1. off / out
  2. down
  3. out
  4. out
  5. on
  6. up

E. Zamu Yako

  1. I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
  2. Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
  2. seeing
  3. in
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play