Phrasal Verbs kwa Kiswahili: Maana ya Up, Down, Out, Off na On
Phrasal Verbs: What the Particles Mean
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kutumia maana za msingi za up, down, out, off, on, away, back na over kuelewa phrasal verbs mpya, kukisia maana yake katika muktadha na kuzikumbuka kwa urahisi zaidi.
Wazo Kuu
Wanafunzi wengi hujifunza phrasal verbs kama orodha ndefu ya vitu visivyo na mpangilio: give up, give away, give back, give out… Lakini lile neno dogo linalofuata kitenzi (particle) mara chache huwa cha bahati nasibu. Kwa kawaida kina maana yake chenyewe.
Fikiria particles kama pande za dira. Kila moja inaanza kama mwelekeo. Up huenda juu, kuelekea kileleni — na kutoka hapo hupata maana ya "zaidi" na "imekwisha kabisa". Down huenda chini — hadi "kidogo", "kimesimama" na "kwenye karatasi". Out hutoka ndani kwenda nje — vitu vinatoweka, au vinatoka hadharani tukaviona. Off hukata mguso na kuondoka. On hubaki katika mguso na kuendelea.
Kitenzi kinakuambia tendo; particle inakuambia mwelekeo wa matokeo. Hii haielezi kila phrasal verb — mingine ni nahau — lakini inaeleza mingi kwa kushangaza, na inageuza orodha kuwa mfumo.
Kiswahili hakina phrasal verbs. Kazi hiyo hufanywa na vitenzi tofauti kabisa (washa, zima, endelea, rudisha, ghairi) au na viambishi vya mnyambuliko ndani ya kitenzi (-ia, -isha, -ika: ishiwa, rudishia). Kwa hiyo kwetu, particle ni neno dogo linalobeba maana nzito — na ndilo neno ambalo ni rahisi kulisahau au kulitumia peke yake.
Kiswahili na Kiingereza
Mara nyingi Kiswahili kina kitenzi kimoja pale Kiingereza kina kitenzi + particle. Particle ya Kiingereza inafanya kazi ambayo Kiswahili kinaiweka ndani ya kitenzi chenyewe. Kumbuka: particle peke yake si kitenzi — huwezi kusema off the light.
| Kiswahili | Wazo la particle | Kiingereza |
|---|---|---|
| ongeza sauti | up = zaidi | turn the music up |
| punguza mwendo | down = kidogo | slow down |
| zima taa | off = kukatika | turn off the lights |
| vaa koti | on = mguso, kuvaa | put your coat on |
| tumeishiwa na maziwa | out = hakuna kilichobaki | we've run out of milk |
| endelea | on = kuendelea | carry on |
| ghairi mechi | off = kuondolewa kwenye mpango | call off the match |
| nitakurudishia pesa | back = kurudi | I'll pay you back |
| fikiria kwa makini | over = mwanzo hadi mwisho | think it over |
Angalia: zima, washa, rudisha, ghairi ni vitenzi kamili vya Kiswahili, lakini kwa Kiingereza unahitaji vipande viwili: turn off, turn on, give back, call off. Na rudi nyuma ya Kiswahili tayari ina "nyuma" — kwa Kiingereza, back pamoja na return ni kurudia neno.
Muundo
Sarufi ya phrasal verbs (mpangilio wa maneno, mtendwa, viwakilishi) iko katika B1-28. Somo hili linahusu maana.
Particles na maana zake za msingi
| Particle | Picha ya msingi | Maana zilizopanuka | Mifano |
|---|---|---|---|
| up | juu, hadi kileleni | kuongezeka; kukamilisha / kumaliza; kuishia katika hali fulani | turn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up |
| down | chini, hadi ardhini | kupungua; kuacha kufanya kazi; kuandika kwenye karatasi | slow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down |
| out | kutoka ndani hadi nje | kutoweka / hakuna kilichobaki; kutatua / kukamilisha; nje, kwa watu wengi | run out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out |
| off | mbali na mahali au uso wa kitu | kuondoka; kukata / kuondoa; kughairi | set off, take off; turn off, cut off, take off (nguo); call off |
| on | katika mguso, kuendelea | kuendelea; kushikanisha / kuvaa / kuanza kufanya kazi | carry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on |
| away | mbali | kuondoka; kwa mmiliki mwingine au mahali pengine | run away, give away, throw away, put away |
| back | mahali au kwa mtu wa awali | kurudi | call back, pay back, give back, go back |
| over | kutoka upande mmoja hadi mwingine; tena | kufikiri kwa makini; kukagua mwanzo hadi mwisho | think over, talk over, read over |
Phrasal verbs za sehemu tatu hubaki na maana ya particle na huongeza preposition kabla ya mtendwa: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. Tazama B1-28.
Matumizi
1Up — increase, completion, ending
Up mara nyingi inamaanisha zaidi (sauti, bei, juhudi). Pia inamaanisha kabisa, hadi hakuna kilichobaki au kazi imekwisha. End up inamaanisha mwishowe kujikuta mahali au katika hali fulani, mara nyingi usiyoipanga.
2Down — decrease, stopping, recording
Down mara nyingi inamaanisha kidogo (mwendo, sauti, kiasi). Inaweza kumaanisha kwamba kitu kimeacha kufanya kazi au kimefungwa. Pamoja na vitenzi vya kuandika, inamaanisha kuweka kwenye karatasi.
3Out — disappearing, solving, going outward
Out inaweza kumaanisha kwamba kitu kinatoweka au hakuna kilichobaki. Pia inamaanisha hadi jibu liwe wazi — suluhisho "linatoka". Na inaweza kumaanisha kwenda nje: kutoka kwa mtu mmoja hadi kwa watu wengi, au hadharani ambapo watu wanaona.
4Off — departure, disconnection, cancelling
Off inamaanisha mbali na mahali au uso wa kitu. Watu na ndege huondoka; nguo na umeme huondolewa au hukatwa; tukio lililoghairiwa (called off) huondolewa kwenye mpango.
5On — continuing, attaching, wearing
On inamaanisha katika mguso. Kutoka mguso tunapata kuendelea (unabaki na shughuli) na kuvaa au kushikanisha (nguo ziko mwilini mwako, umeme umeunganishwa).
6Away, back, over
Away inamaanisha mbali: kuondoka, au kupeleka kitu kwa mmiliki mwingine au mahali pengine. Back inamaanisha kurudi kwa mtu au mahali pa awali. Over inamaanisha mwanzo hadi mwisho, kwa hiyo hutumika kwa kufikiri na kukagua kwa makini.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Washa / zima → "on the light, off the TV". Kwa Kiswahili, washa na zima ni vitenzi kamili. Kwa Kiingereza, on na off ni particles tu — si vitenzi. Unahitaji kitenzi: turn / switch on, turn / switch off. Pia usiseme open / close the light kwa sababu ya fungua / funga.
2. Rudi nyuma → "return back". Back tayari inamaanisha "kurudi". Return nayo inamaanisha "kurudi". Ukiviweka pamoja, unarudia maana mara mbili. Sentensi inaeleweka, lakini haisikiki vizuri. Tumia return peke yake, au go / come back.
3. Nitakuchukua → "I'll pick you". Kwa Kiswahili, kuchukua mtu (kwa gari) ni kitenzi kimoja. Kwa Kiingereza, maana hii inahitaji particle: pick someone up. Pick peke yake inamaanisha kuchagua au kuchuma.
4. Nakuja → "I'm coming" badala ya "I'll be back". Kwa Kiswahili, nakuja mara nyingi humaanisha "naondoka kidogo, nitarudi". Kwa Kiingereza, I'm coming humaanisha unakuja kwa mtu sasa hivi — si kwamba unaondoka. Kwa kurudi, tumia back.
Usichanganye
Kitenzi kimoja, particle tofauti — Particle hubadilisha mwelekeo wa matokeo. Kiswahili hutumia vitenzi tofauti hapa: punguza, zima, ongeza.
Maana halisi na maana iliyopanuka — Maana ile ile ya particle inaweza kuwa ya kimwili au ya kidhahania. Katika sentensi zote mbili hapa chini, off inamaanisha kuondolewa: kutoka miguuni mwako katika ya kwanza (kimwili), na kutoka kwenye mpango katika ya pili (kidhahania).
carry on na carry out — Carry on = endelea (on). Carry out = kufanya kazi hadi ikamilike (out = kukamilisha), kwa kawaida rasmi.
fill in na fill out — Zote mbili zinamaanisha kujaza fomu. Fill in ni ya kawaida zaidi katika British English; fill out ni ya kawaida katika American English na hutumika pia Uingereza. Hapa, in na out hazitofautiani — maana ni ile ile.
Tahajia na Matamshi
- Katika phrasal verb, particle kwa kawaida hupewa msisitizo: set OFF, turn it DOWN — tamka particle kwa sauti kubwa kidogo na kwa urefu kidogo. (Herufi kubwa hapa zinaonyesha msisitizo tu.)
- Phrasal verbs nyingi zina umbo la nomino. Nomino huandikwa kama neno moja au kwa kistari, na msisitizo huhamia sehemu ya kwanza: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/ ("BRAKE-down"); The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out au handout.
- Out husikika kama "awt" /aʊt/ — irabu mbili zinazoteleza pamoja, si "auti". off ina irabu fupi /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US) — usiichanganye na of /əv/, ambayo ni dhaifu.
- Usiongeze irabu mwishoni mwa particle: up /ʌp/ si "apu", back /bæk/ si "baki". Irabu ya up ni /ʌ/ (fupi, katikati ya kinywa); ya back ni /æ/ (kinywa wazi zaidi kuliko e ya Kiswahili).
- Kitenzi na particle huunganishwa katika mazungumzo: turn it off → "tur-ni-TOFF", pick it up → "pi-ki-TUP".
Kanuni ya Dhahabu
Ukikutana na phrasal verb mpya, uliza particle inaongeza nini: up = zaidi au imekwisha, down = kidogo, imesimama au imeandikwa, out = imetoweka, imetatuliwa au nje, off = mbali au imekatika, on = inaendelea au imeshikana, away = kuondoka, back = kurudi, over = kwa makini, mwanzo hadi mwisho. Ni kidokezo chenye nguvu, si kanuni — phrasal verbs nyingine ni nahau, kwa hiyo hakikisha mpya katika kamusi. Na kumbuka: particle peke yake si kitenzi.
Mazoezi
A. Muundo
Jaza particle sahihi.
-
Prices keep going . Everything is more expensive.
-
Please write the address before you forget it.
-
We've run of coffee. Can you buy some?
-
The flight took on time.
-
Sorry to interrupt. Please carry .
-
I lent him £20 and he still hasn't paid me .
B. Maana
Soma hali, kisha chagua particle inayolingana nayo.
-
The match was cancelled. They called it ….
-
I don't understand this maths problem. I can't work it ….maths (UK), math (US)
-
The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
-
There is no food left. The children ate it all ….
-
I need time to decide. Let me think it ….
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
We've run out milk.
-
The plane took away at 9.15.
-
Can you pick up it, please?
-
Our car broke down near the bridge.
D. Katika Muktadha
Kamilisha hadithi hii. Jaza particle moja katika kila nafasi.
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Andika sentensi mbili kuhusu vitu unavyotaka kupunguza au kuacha kabisa.
-
Andika kuhusu wakati kitu kilipoharibika au kilipokwisha.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B1-28 Phrasal Verbs kwa Kiswahili: Mpangilio wa Maneno (turn it off, look after her) Panga maneno kwa mpangilio sahihi: off / it / turn / please
-
B1-19 Gerund kwa Kiswahili: -ing Kama Nomino, Kiima na Baada ya Kihusishi I'm looking forward to (see) you.
-
B2-24 Reason For, Increase In, Effect On kwa Kiswahili: Nomino na Preposition Sahihi There has been a sharp rise the number of cyclists.
Majibu
A. Muundo
- up
- down
- out
- off
- on
- back
B. Maana
- off
- out
- down
- up
- over
C. Tafuta Kosa
- We've run out of milk.
- The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
- Can you pick it up, please?
- ✓ Our car broke down near the bridge.
D. Katika Muktadha
- off / out
- down
- out
- out
- on
- up
E. Zamu Yako
- I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
- Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.
F. Marudio Mchanganyiko
- Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
- seeing
- in
