Phrasal Verbs: çfarë kuptimi kanë up, down, out, off dhe on
Phrasal Verbs: What the Particles Mean
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të përdorni kuptimet bazë të up, down, out, off, on, away, back dhe over për të kuptuar phrasal verbs (folje frazore) të reja, për ta gjetur kuptimin e tyre nga konteksti dhe për t'i mbajtur mend më lehtë.
Ideja kryesore
Shumë nxënës i mësojnë phrasal verbs si një listë të gjatë fjalësh të rastësishme: give up, give away, give back, give out… Por pjesëza (particle) rrallë është e rastësishme. Zakonisht ka kuptimin e vet.
Mendojini pjesëzat si pikat e një busulle. Secila nis si një drejtim në hapësirë. Up shkon më lart, drejt majës – dhe që andej drejt «më shumë» dhe «mbaroi». Down shkon më poshtë – drejt «më pak», «ndaloi» dhe «në letër». Out del nga brenda – gjërat zhduken, ose dalin në dritë ku i shohim. Off e këput kontaktin dhe largohet. On e mban kontaktin dhe vazhdon.
Folja ju tregon veprimin; pjesëza ju tregon drejtimin e rezultatit. Kjo nuk i shpjegon të gjitha phrasal verbs – disa janë idioma – por shpjegon një numër befasues prej tyre dhe e kthen listën në sistem.
Shqipja dhe anglishtja
Në shqip kemi diçka të ngjashme: «dal jashtë», «zbres poshtë», «kthehem prapa», «e hodhi poshtë». Por shumicën e kuptimeve shqipja i jep me një folje të vetme: «rritet» (go up), «ngadalëso» (slow down), «mbaroi» (run out), «u nis» (set off), «fik» (turn off), «vazhdo» (carry on), «anuluan» (call off). Kjo ka dy pasoja. E para: kur dëgjoni turn off, mos kërkoni dy fjalë në shqip – kërkoni një folje. E dyta: kur flisni anglisht, mos e përktheni foljen shqipe fjalë për fjalë. Ne «hapim» dhe «mbyllim» televizorin, por në anglisht pajisjet turn on / turn off. «Mbaruam bukën» është kalimtare, por run out e do of para objektit.
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Çmimet u rritën sërish. | House prices have gone up again. | shqip: një folje; anglisht: folje + up |
| Mund ta ulësh pak zërin? | Could you turn the TV down a bit? | «ul» → turn down |
| Na ka mbaruar qumështi. | We've run out of milk. | me objekt: run out of |
| Avioni u ngrit me vonesë. | The plane took off an hour late. | «ngrihet» → take off |
| Fiki dritat kur të ikësh. | Remember to turn off the lights when you leave. | jo close |
| Vazhdo, po të dëgjoj. | Carry on. I'm listening. | «vazhdoj» → carry on |
| Anuluan ndeshjen. | They called off the match. | «anuloj» → call off |
| Dil jashtë, kthehu prapa | go out, go back | këtu është njësoj: folje + fjalë drejtimi |
Shkurt: atje ku shqipja ka një folje të vetme, anglishtja shpesh ka folje + pjesëz – dhe pjesëza ka kuptimin e vet. Mësojeni drejtimin e pjesëzës, jo përkthimin fjalë për fjalë.
Forma
Gramatika e phrasal verbs (rendi i fjalëve, objektet, përemrat) është te B1-28. Ky mësim është për kuptimin.
Pjesëzat dhe kuptimet e tyre bazë
| Pjesëza | Figura bazë | Kuptime të zgjeruara | Shembuj |
|---|---|---|---|
| up | lart, në majë | rritje; plotësim / mbarim; përfundoj diku | turn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up |
| down | poshtë, në tokë | ulje; ndalim i punës; regjistrim në letër | slow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down |
| out | nga brenda jashtë | zhdukje / s'ka mbetur; zgjidhje / përfundim; jashtë, te shumë njerëz | run out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out |
| off | larg nga një vend ose sipërfaqe | nisje; shkëputje / heqje; anulim | set off, take off; turn off, cut off, take off (rrobat); call off |
| on | në kontakt, duke vazhduar | vazhdim; ngjitje / veshje / ndezje | carry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on |
| away | larg | largim; te një pronar ose vend tjetër | run away, give away, throw away, put away |
| back | te vendi ose personi i mëparshëm | kthim | call back, pay back, give back, go back |
| over | nga njëra anë në tjetrën; përsëri | mendoj me kujdes; kontrolloj nga fillimi në fund | think over, talk over, read over |
Phrasal verbs me tri pjesë e ruajnë kuptimin e pjesëzës dhe shtojnë një parafjalë para objektit: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. Shih B1-28.
Përdorimi
1Up – rritje, plotësim, përfundim
Up shpesh do të thotë më shumë (zë më i lartë, çmime, përpjekje). Do të thotë edhe plotësisht, deri sa të mos mbetet gjë ose të mbarojë puna. End up do të thotë përfundoj në një vend ose situatë, shpesh pa e pasur në plan.
2Down – ulje, ndalim, regjistrim
Down shpesh do të thotë më pak (shpejtësi, zë, sasi). Mund të thotë që diçka ndalon së punuari ose mbyllet. Me foljet e të shkruarit do të thotë e hedh në letër.
3Out – zhdukje, zgjidhje, drejt jashtë
Out mund të thotë që diçka zhduket ose që s'ka mbetur më. Do të thotë edhe deri sa përgjigjja të jetë e qartë – zgjidhja «del». Dhe mund të thotë drejt jashtë: nga një person te shumë, ose në dritë, ku njerëzit e vënë re.
4Off – nisje, shkëputje, anulim
Off do të thotë larg nga një vend ose sipërfaqe. Njerëzit dhe avionët nisen; rrobat dhe energjia hiqen ose shkëputen; një aktivitet që është called off hiqet nga plani.
5On – vazhdim, ngjitje, veshje
On do të thotë në kontakt. Nga kontakti vjen vazhdimi (mbeteni me aktivitetin) dhe veshja ose lidhja (rrobat janë në trup, energjia është e lidhur).
6Away, back, over
Away do të thotë larg: largim, ose kalim i diçkaje te një pronar ose vend tjetër. Back do të thotë kthim te personi ose vendi i mëparshëm – si «prapa» në shqip; return e ka vetë këtë kuptim, prandaj nuk merr back. Over do të thotë nga fillimi në fund, prandaj përdoret për të menduar dhe kontrolluar me kujdes.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Hap / mbyll televizorin» → open / close the TV. Në shqip pajisjet i «hapim» dhe i «mbyllim»: «Erioni gjithmonë e mbyll kondicionerin para se të dalë». Fjalë për fjalë del close the air conditioner. Në anglisht pajisjet dhe dritat ndizen e fiken me turn on / turn off (ose switch on / off).
2. «E mbaruam…» → run out pa of. Në shqip «mbaroj» merr objekt drejtpërdrejt: «Hoteli në Sarandë i mbaroi peshqirët e pastër që ditën e dytë». Run out nuk merr objekt; për të treguar çfarë mbaroi duhet of.
3. «E hodhi poshtë» → threw down. Në shqip themi: «Drita e hodhi poshtë ofertën e punës në Tiranë». Fjalë për fjalë del threw down, që në anglisht do të thotë «e hodhi përdhe». Për një ofertë ose ftesë që refuzohet anglishtja thotë turn down.
4. «Kthehem prapa» → return back. Në shqip themi natyrshëm «kthehem prapa» ose «u kthye përsëri». Kur e përktheni, del return back. Por return e ka kthimin brenda; back shkon me come, go, get.
Mos i ngatërroni
E njëjta folje, pjesëz tjetër – Pjesëza ndryshon drejtimin e rezultatit. Në shqip për të gjitha kemi folje të ndryshme: «ul», «fik», «ngre».
Kuptimi i drejtpërdrejtë apo i zgjeruar – I njëjti kuptim i pjesëzës mund të jetë fizik ose abstrakt. Në të dyja fjalitë më poshtë off do të thotë larg ose i hequr: nga këmbët në të parën (fizik), nga plani në të dytën (abstrakt).
carry on apo carry out – Carry on = vazhdoj (on). Carry out = kryej një detyrë deri në fund (out = përfundim), zakonisht zyrtare.
fill in apo fill out – Të dyja do të thonë plotësoj një formular. Fill in është më e zakonshme në anglishten britanike; fill out është e zakonshme në atë amerikane dhe përdoret edhe në Britani. Këtu in dhe out nuk kundërshtohen – kuptimi është i njëjtë.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Në një phrasal verb pjesëza zakonisht theksohet: set OFF, turn it DOWN – thojeni pjesëzën pak më fort dhe më gjatë. (Shkronjat e mëdha këtu tregojnë vetëm theksin.)
- Shumë phrasal verbs kanë edhe një emër. Emri shkruhet si një fjalë ose me vizë, dhe theksi kalon te pjesa e parë: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out ose handout.
- Mos i lexoni pjesëzat ashtu siç shkruhen: up është /ʌp/, me një «a» të shkurtër e të hapur, jo me «u»; out /aʊt/ dhe down /daʊn/ kanë një diftong që nis me «a» dhe rrëshqet drejt «u»-së; over /ˈəʊvə/ (UK) nis me një tingull afër «ë»-së, jo me «o» të pastër.
- off ka zanore të shkurtër /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US) – mos e ngatërroni me of /əv/, që është e dobët, me «ë» dhe /v/ në fund.
- Te away /əˈweɪ/ tingulli /w/ nuk është «v»: rrumbullakosni buzët si për «u».
Rregulli i artë
Kur takoni një phrasal verb të ri, pyesni çfarë shton pjesëza: up = më shumë ose mbaroi, down = më pak, ndaloi ose në letër, out = iku, u zgjidh ose drejt jashtë, off = larg ose i shkëputur, on = vazhdon ose i lidhur, away = largim, back = kthim, over = me kujdes, nga fillimi në fund. Është një ndihmë e fortë, jo rregull – disa phrasal verbs janë idioma, prandaj kontrollojini të rejat në fjalor.
Ushtrime
A. Forma
Plotësoni pjesëzën që mungon.
-
Prices keep going . Everything is more expensive.
-
Please write the address before you forget it.
-
We've run of coffee. Can you buy some?
-
The flight took on time.
-
Sorry to interrupt. Please carry .
-
I lent him £20 and he still hasn't paid me .
B. Kuptimi
Zgjidhni pjesëzën që i përshtatet situatës.
-
The match was cancelled. They called it ….
-
I don't understand this maths problem. I can't work it ….maths (UK), math (US)
-
The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
-
There is no food left. The children ate it all ….
-
I need time to decide. Let me think it ….
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
We've run out milk.
-
The plane took away at 9.15.
-
Can you pick up it, please?
-
Our car broke down near the bridge.
D. Në kontekst
Lexoni tregimin dhe plotësoni pjesëzat që mungojnë.
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Shkruani dy fjali për gjëra që doni t'i pakësoni (cut down on) ose t'i lini fare (give up).
-
Shkruani për një rast kur diçka broke down ose ran out.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
B1-28 Phrasal verbs: gramatika – turn it off, look after her, run out of Vendosini fjalët në rendin e duhur: off / it / turn / please
-
B1-19 Gerund në anglisht: forma -ing si emër, pas parafjalëve dhe «look forward to + -ing» I'm looking forward to (see) you.
-
B2-24 Reason for, increase in, solution to: emër + parafjalë në anglisht There has been a sharp rise the number of cyclists.
Përgjigjet
A. Forma
- up
- down
- out
- off
- on
- back
B. Kuptimi
- off
- out
- down
- up
- over
C. Gjeni gabimin
- We've run out of milk.
- The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
- Can you pick it up, please?
- ✓ Our car broke down near the bridge.
D. Në kontekst
- off / out
- down
- out
- out
- on
- up
E. Radha juaj
- I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
- Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.
F. Përsëritje e përzier
- Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
- seeing
- in
