SlowingoGramatika
B2 27 / 30

Phrasal Verbs: çfarë kuptimi kanë up, down, out, off dhe on

Phrasal Verbs: What the Particles Mean

Në këtë faqe
  1. Qëllimi
  2. Ideja kryesore
  3. Shqipja dhe anglishtja
  4. Forma
  5. Përdorimi
  6. Gabime të shpeshta
  7. Kurthe për shqipfolësit
  8. Mos i ngatërroni
  9. Drejtshkrimi dhe shqiptimi
  10. Rregulli i artë
  11. Ushtrime

Qëllimi

Pas këtij mësimi do të përdorni kuptimet bazë të up, down, out, off, on, away, back dhe over për të kuptuar phrasal verbs (folje frazore) të reja, për ta gjetur kuptimin e tyre nga konteksti dhe për t'i mbajtur mend më lehtë.

Ideja kryesore

Shumë nxënës i mësojnë phrasal verbs si një listë të gjatë fjalësh të rastësishme: give up, give away, give back, give out… Por pjesëza (particle) rrallë është e rastësishme. Zakonisht ka kuptimin e vet.

Mendojini pjesëzat si pikat e një busulle. Secila nis si një drejtim në hapësirë. Up shkon më lart, drejt majës – dhe që andej drejt «më shumë» dhe «mbaroi». Down shkon më poshtë – drejt «më pak», «ndaloi» dhe «në letër». Out del nga brenda – gjërat zhduken, ose dalin në dritë ku i shohim. Off e këput kontaktin dhe largohet. On e mban kontaktin dhe vazhdon.

Folja ju tregon veprimin; pjesëza ju tregon drejtimin e rezultatit. Kjo nuk i shpjegon të gjitha phrasal verbs – disa janë idioma – por shpjegon një numër befasues prej tyre dhe e kthen listën në sistem.

Shqipja dhe anglishtja

Në shqip kemi diçka të ngjashme: «dal jashtë», «zbres poshtë», «kthehem prapa», «e hodhi poshtë». Por shumicën e kuptimeve shqipja i jep me një folje të vetme: «rritet» (go up), «ngadalëso» (slow down), «mbaroi» (run out), «u nis» (set off), «fik» (turn off), «vazhdo» (carry on), «anuluan» (call off). Kjo ka dy pasoja. E para: kur dëgjoni turn off, mos kërkoni dy fjalë në shqip – kërkoni një folje. E dyta: kur flisni anglisht, mos e përktheni foljen shqipe fjalë për fjalë. Ne «hapim» dhe «mbyllim» televizorin, por në anglisht pajisjet turn on / turn off. «Mbaruam bukën» është kalimtare, por run out e do of para objektit.

ShqipAnglishtÇfarë ndryshon
Çmimet u rritën sërish.House prices have gone up again.shqip: një folje; anglisht: folje + up
Mund ta ulësh pak zërin?Could you turn the TV down a bit?«ul» → turn down
Na ka mbaruar qumështi.We've run out of milk.me objekt: run out of
Avioni u ngrit me vonesë.The plane took off an hour late.«ngrihet» → take off
Fiki dritat kur të ikësh.Remember to turn off the lights when you leave.jo close
Vazhdo, po të dëgjoj.Carry on. I'm listening.«vazhdoj» → carry on
Anuluan ndeshjen.They called off the match.«anuloj» → call off
Dil jashtë, kthehu prapago out, go backkëtu është njësoj: folje + fjalë drejtimi

Shkurt: atje ku shqipja ka një folje të vetme, anglishtja shpesh ka folje + pjesëz – dhe pjesëza ka kuptimin e vet. Mësojeni drejtimin e pjesëzës, jo përkthimin fjalë për fjalë.

Forma

Gramatika e phrasal verbs (rendi i fjalëve, objektet, përemrat) është te B1-28. Ky mësim është për kuptimin.

Pjesëzat dhe kuptimet e tyre bazë

PjesëzaFigura bazëKuptime të zgjeruaraShembuj
uplart, në majërritje; plotësim / mbarim; përfundoj dikuturn up, go up, speak up; eat up, use up, tidy up; end up
downposhtë, në tokëulje; ndalim i punës; regjistrim në letërslow down, cut down (on), turn down; break down, shut down; write down, note down
outnga brenda jashtëzhdukje / s'ka mbetur; zgjidhje / përfundim; jashtë, te shumë njerëzrun out, sell out, go out; work out, sort out, find out; hand out, point out
offlarg nga një vend ose sipërfaqenisje; shkëputje / heqje; anulimset off, take off; turn off, cut off, take off (rrobat); call off
onnë kontakt, duke vazhduarvazhdim; ngjitje / veshje / ndezjecarry on, go on, hold on, keep on; put on, try on, turn on
awaylarglargim; te një pronar ose vend tjetërrun away, give away, throw away, put away
backte vendi ose personi i mëparshëmkthimcall back, pay back, give back, go back
overnga njëra anë në tjetrën; përsërimendoj me kujdes; kontrolloj nga fillimi në fundthink over, talk over, read over

Phrasal verbs me tri pjesë e ruajnë kuptimin e pjesëzës dhe shtojnë një parafjalë para objektit: run out of milk, cut down on sugar, keep up with the news. Shih B1-28.

Përdorimi

1Up – rritje, plotësim, përfundim

Up shpesh do të thotë më shumë (zë më i lartë, çmime, përpjekje). Do të thotë edhe plotësisht, deri sa të mos mbetet gjë ose të mbarojë puna. End up do të thotë përfundoj në një vend ose situatë, shpesh pa e pasur në plan.

Could you turn the music up? I can't hear it.
Mund ta ngresh zërin e muzikës? Nuk e dëgjoj.
up = më shumë zë
House prices have gone up again.
Çmimet e shtëpive janë rritur sërish.
në shqip një folje: «rriten»
Please speak up. The people at the back can't hear you.
Ju lutem, flisni më fort. Njerëzit në fund nuk ju dëgjojnë.
up = më fort
We've used up all the printer paper.
E kemi harxhuar gjithë letrën e printerit.
plotësisht, s'ka mbetur gjë
I'll tidy up after the party.
Do të bëj rregull pas festës.
deri sa të mbarojë puna
We missed the turning and ended up in the next town.
E humbëm kthesën dhe përfunduam në qytetin tjetër.
end up = «përfundoj»; turning (UK), turn (US)

2Down – ulje, ndalim, regjistrim

Down shpesh do të thotë më pak (shpejtësi, zë, sasi). Mund të thotë që diçka ndalon së punuari ose mbyllet. Me foljet e të shkruarit do të thotë e hedh në letër.

Slow down! You're driving too fast.
Ngadalëso! Po ecën shumë shpejt.
down = më pak shpejtësi
I'm trying to cut down on sugar.
Po përpiqem të ha më pak sheqer.
cut down on = «pakësoj»
Could you turn the TV down a bit?
Mund ta ulësh pak zërin e televizorit?
down = më pak zë, si «ul»
Our car broke down on the motorway.
Makina na u prish në autostradë.
ndaloi së punuari; motorway (UK), highway (US)
The factory shut down in 2019.
Fabrika u mbyll në vitin 2019.
ndaloi punën përgjithmonë
Let me write down your number.
Më lër ta shkruaj numrin tënd.
down = në letër

3Out – zhdukje, zgjidhje, drejt jashtë

Out mund të thotë që diçka zhduket ose që s'ka mbetur më. Do të thotë edhe deri sa përgjigjja të jetë e qartë – zgjidhja «del». Dhe mund të thotë drejt jashtë: nga një person te shumë, ose në dritë, ku njerëzit e vënë re.

We've run out of milk.
Na ka mbaruar qumështi.
s'ka mbetur; me objekt: run out of
The tickets sold out in ten minutes.
Biletat u shitën të gjitha brenda dhjetë minutash.
The candle went out.
Qiriu u shua.
u zhduk flaka
I can't work out how this app works.
Nuk po e marr vesh si funksionon ky aplikacion.
kuptoj, zgjidh
Don't worry, we'll sort it out.
Mos u shqetëso, do ta rregullojmë.
Did you find out why the train was late?
E more vesh pse u vonua treni?
zbulova
The teacher handed out the exam papers.
Mësuesi ua shpërndau fletët e provimit.
te shumë njerëz
She pointed out a mistake in my report.
Ajo vuri në dukje një gabim në raportin tim.
e bëri të dukshëm

4Off – nisje, shkëputje, anulim

Off do të thotë larg nga një vend ose sipërfaqe. Njerëzit dhe avionët nisen; rrobat dhe energjia hiqen ose shkëputen; një aktivitet që është called off hiqet nga plani.

We set off at six to avoid the traffic.
U nisëm në gjashtë për t'i shpëtuar trafikut.
nisëm udhëtimin
The plane took off an hour late.
Avioni u ngrit me një orë vonesë.
off = largim nga toka
Remember to turn off the lights when you leave.
Mos harro t'i fikësh dritat kur të ikësh.
«fik» → turn off, jo close
Our electricity was cut off for two hours.
Na e ndërprenë energjinë elektrike për dy orë.
shkëputje
They called off the match because of the snow.
E anuluan ndeshjen për shkak të borës.
hiqet nga plani
Take your shoes off, please.
Hiqini këpucët, ju lutem.
larg nga këmbët

5On – vazhdim, ngjitje, veshje

On do të thotë në kontakt. Nga kontakti vjen vazhdimi (mbeteni me aktivitetin) dhe veshja ose lidhja (rrobat janë në trup, energjia është e lidhur).

Carry on. I'm listening.
Vazhdo. Po të dëgjoj.
vazhdim
The meeting went on for three hours.
Mbledhja vazhdoi tri orë.
Hold on a second. I'll get a pen.
Prit një sekondë. Po marr një stilolaps.
prit, mos e mbyll telefonin
Keep on trying. You'll get there.
Vazhdo të përpiqesh. Do t'ia dalësh.
Put your coat on. It's cold outside.
Vishe pallton. Jashtë bën ftohtë.
on = në trup
Can I try these jeans on?
A mund t'i provoj këto xhinse?

6Away, back, over

Away do të thotë larg: largim, ose kalim i diçkaje te një pronar ose vend tjetër. Back do të thotë kthim te personi ose vendi i mëparshëm – si «prapa» në shqip; return e ka vetë këtë kuptim, prandaj nuk merr back. Over do të thotë nga fillimi në fund, prandaj përdoret për të menduar dhe kontrolluar me kujdes.

The cat ran away when it saw the dog.
Macja iku me vrap kur pa qenin.
away = larg
She gave away all her old books.
Ajo i fali të gjithë librat e saj të vjetër.
te të tjerët, falas
Can I call you back in ten minutes?
Mund të të marr përsëri në telefon pas dhjetë minutash?
back = kthim
I'll pay you back on Friday.
Do të t'i kthej paratë të premten.
Think it over and let me know tomorrow.
Mendohu mirë dhe më thuaj nesër.
mendoj me kujdes
Could you read over my email before I send it?
A mund ta lexosh emailin tim para se ta dërgoj?
kontroll nga fillimi në fund

Gabime të shpeshta

❌We've run out petrol.
✅We've run out of petrol.
Me objekt, run out do of. petrol (UK), gas (US)
❌The plane took away at 9.15.
✅The plane took off at 9.15.
Për t'u ngritur nga toka pjesëza është off.
❌The milk is run out.
✅The milk has run out. ose We've run out of milk.
run out është jokalimtare (pa objekt), prandaj nuk ka pësore; përdorni has run out.
❌Let's talk over before we decide.
✅Let's talk it over before we decide.
talk over do një objekt.
❌Could you turn up it?
✅Could you turn it up?
Përemri vjen mes foljes dhe pjesëzës. Shih B1-28.
❌I'm trying to cut down sweets on.
✅I'm trying to cut down on sweets.
Te foljet me tri pjesë objekti vjen pas parafjalës.

Kurthe për shqipfolësit

1. «Hap / mbyll televizorin» → open / close the TV. Në shqip pajisjet i «hapim» dhe i «mbyllim»: «Erioni gjithmonë e mbyll kondicionerin para se të dalë». Fjalë për fjalë del close the air conditioner. Në anglisht pajisjet dhe dritat ndizen e fiken me turn on / turn off (ose switch on / off).

⚠️Erion always closes the air conditioning before he goes out.
✅Erion always turns off the air conditioning before he goes out. ose Erion always switches off the air conditioning before he goes out.
Gramatikisht është e saktë, por pajisjet nuk «mbyllen» në anglisht: turn off

2. «E mbaruam…» → run out pa of. Në shqip «mbaroj» merr objekt drejtpërdrejt: «Hoteli në Sarandë i mbaroi peshqirët e pastër që ditën e dytë». Run out nuk merr objekt; për të treguar çfarë mbaroi duhet of.

❌The hotel in Sarande ran out clean towels on the second day.
✅The hotel in Sarande ran out of clean towels on the second day.
run out of + objekti

3. «E hodhi poshtë» → threw down. Në shqip themi: «Drita e hodhi poshtë ofertën e punës në Tiranë». Fjalë për fjalë del threw down, që në anglisht do të thotë «e hodhi përdhe». Për një ofertë ose ftesë që refuzohet anglishtja thotë turn down.

⚠️Drita threw down the job offer in Tirana because the salary was too low.
✅Drita turned down the job offer in Tirana because the salary was too low.
Gramatikisht është e saktë, por threw down do të thotë «e hodhi përdhe»; për refuzim: turned down

4. «Kthehem prapa» → return back. Në shqip themi natyrshëm «kthehem prapa» ose «u kthye përsëri». Kur e përktheni, del return back. Por return e ka kthimin brenda; back shkon me come, go, get.

⚠️Besnik will return back from Germany at the end of the month.
✅Besnik will come back from Germany at the end of the month. ose Besnik will return from Germany at the end of the month.
Gramatikisht është e saktë, por return back përsërit të njëjtën ide: return ose come back

Mos i ngatërroni

E njëjta folje, pjesëz tjetër – Pjesëza ndryshon drejtimin e rezultatit. Në shqip për të gjitha kemi folje të ndryshme: «ul», «fik», «ngre».

Could you turn the TV down a bit?
Mund ta ulësh pak zërin e televizorit?
më pak zë
Remember to turn off the lights when you leave.
Mos harro t'i fikësh dritat kur të ikësh.
pa energji fare
Could you turn the music up? I can't hear it.
Mund ta ngresh zërin e muzikës? Nuk e dëgjoj.
më shumë zë

Kuptimi i drejtpërdrejtë apo i zgjeruar – I njëjti kuptim i pjesëzës mund të jetë fizik ose abstrakt. Në të dyja fjalitë më poshtë off do të thotë larg ose i hequr: nga këmbët në të parën (fizik), nga plani në të dytën (abstrakt).

Take your shoes off, please.
Hiqini këpucët, ju lutem.
fizik: larg nga këmbët
We had to call off our trip at the last minute.
Na u desh ta anulonim udhëtimin në minutën e fundit.
abstrakt: udhëtimi hiqet nga plani

carry on apo carry out – Carry on = vazhdoj (on). Carry out = kryej një detyrë deri në fund (out = përfundim), zakonisht zyrtare.

Carry on. I'm listening.
Vazhdo. Po të dëgjoj.
vazhdoj
The tests were carried out by an independent lab.
Analizat u kryen nga një laborator i pavarur.
zyrtare: kryej

fill in apo fill out – Të dyja do të thonë plotësoj një formular. Fill in është më e zakonshme në anglishten britanike; fill out është e zakonshme në atë amerikane dhe përdoret edhe në Britani. Këtu in dhe out nuk kundërshtohen – kuptimi është i njëjtë.

Drejtshkrimi dhe shqiptimi

  • Në një phrasal verb pjesëza zakonisht theksohet: set OFF, turn it DOWN – thojeni pjesëzën pak më fort dhe më gjatë. (Shkronjat e mëdha këtu tregojnë vetëm theksin.)
  • Shumë phrasal verbs kanë edhe një emër. Emri shkruhet si një fjalë ose me vizë, dhe theksi kalon te pjesa e parë: Our car broke down → a breakdown /ˈbreɪkdaʊn/; The plane took off → take-off /ˈteɪkɒf/ (UK), /ˈteɪkɔːf/ (US); a sell-out, a hand-out ose handout.
  • Mos i lexoni pjesëzat ashtu siç shkruhen: up është /ʌp/, me një «a» të shkurtër e të hapur, jo me «u»; out /aʊt/ dhe down /daʊn/ kanë një diftong që nis me «a» dhe rrëshqet drejt «u»-së; over /ˈəʊvə/ (UK) nis me një tingull afër «ë»-së, jo me «o» të pastër.
  • off ka zanore të shkurtër /ɒf/ (UK), /ɔːf/ (US) – mos e ngatërroni me of /əv/, që është e dobët, me «ë» dhe /v/ në fund.
  • Te away /əˈweɪ/ tingulli /w/ nuk është «v»: rrumbullakosni buzët si për «u».

Rregulli i artë

Kur takoni një phrasal verb të ri, pyesni çfarë shton pjesëza: up = më shumë ose mbaroi, down = më pak, ndaloi ose në letër, out = iku, u zgjidh ose drejt jashtë, off = larg ose i shkëputur, on = vazhdon ose i lidhur, away = largim, back = kthim, over = me kujdes, nga fillimi në fund. Është një ndihmë e fortë, jo rregull – disa phrasal verbs janë idioma, prandaj kontrollojini të rejat në fjalor.

Ushtrime

A. Forma

Plotësoni pjesëzën që mungon.

  1. Prices keep going . Everything is more expensive.
  2. Please write the address before you forget it.
  3. We've run of coffee. Can you buy some?
  4. The flight took on time.
  5. Sorry to interrupt. Please carry .
  6. I lent him £20 and he still hasn't paid me .

B. Kuptimi

Zgjidhni pjesëzën që i përshtatet situatës.

  1. The match was cancelled. They called it ….
  2. I don't understand this maths problem. I can't work it ….
  3. The music is too loud, but I still want to hear it. Could you turn it …?
  4. There is no food left. The children ate it all ….
  5. I need time to decide. Let me think it ….

C. Gjeni gabimin

Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.

  1. We've run out milk.
  2. The plane took away at 9.15.
  3. Can you pick up it, please?
  4. Our car broke down near the bridge.

D. Në kontekst

Lexoni tregimin dhe plotësoni pjesëzat që mungojnë.

A long journey
Last Saturday we set 16 early for the coast. After an hour the car broke 17, so I called a mechanic. While we waited, both our phones ran 18 of battery. The mechanic finally sorted the problem 19 and we carried 20. But the traffic was terrible, and we ended 21 spending the night in a small hotel.

E. Radha juaj

Shkruani në anglisht.

  1. Shkruani dy fjali për gjëra që doni t'i pakësoni (cut down on) ose t'i lini fare (give up).
  2. Shkruani për një rast kur diçka broke down ose ran out.

F. Përsëritje e përzier

Përsëritni mësimet e mëparshme.

  1. B1-28 Phrasal verbs: gramatika – turn it off, look after her, run out of
    Vendosini fjalët në rendin e duhur: off / it / turn / please
  2. B1-19 Gerund në anglisht: forma -ing si emër, pas parafjalëve dhe «look forward to + -ing»
    I'm looking forward to (see) you.
  3. B2-24 Reason for, increase in, solution to: emër + parafjalë në anglisht
    There has been a sharp rise the number of cyclists.
Përgjigjet

A. Forma

  1. up
  2. down
  3. out
  4. off
  5. on
  6. back

B. Kuptimi

  1. off
  2. out
  3. down
  4. up
  5. over

C. Gjeni gabimin

  1. We've run out of milk.
  2. The plane took off at 9.15. / The plane took off at 9:15.
  3. Can you pick it up, please?
  4. ✓ Our car broke down near the bridge.

D. Në kontekst

  1. off / out
  2. down
  3. out
  4. out
  5. on
  6. up

E. Radha juaj

  1. I want to cut down on coffee. I'd like to give up sugar completely.
  2. Last winter our heating broke down, and then we ran out of firewood too.

F. Përsëritje e përzier

  1. Please turn it off. / Turn it off, please. / Turn it off please.
  2. seeing
  3. in
Aplikacioni AndroidMësoni në Lëvizje Google Play