Punctuation azərbaycanca: ingiliscə vergül, nöqtəli vergül, iki nöqtə və apostrof
Punctuation for Complex Sentences
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz cümlələrin sərhədini düzgün qoya, vergül, nöqtəli vergül, iki nöqtə, tire və mötərizəni inamla işlədə, apostrofu düzgün yaza və dırnaq işarələrində Britaniya və ya Amerika üslubuna əməl edə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Danışanda fikrin harada başlayıb harada bitdiyini səsiniz göstərir: fasilə verirsiniz, səsiniz qalxıb enir. Yazıda bu işi durğu işarələri görür. Onlar oxucuya cümlənin necə qurulduğunu göstərir.
Cümləni qatar səfəri kimi təsəvvür edin. Nöqtə xəttin sonudur: qatar dayanır və hamı düşür. Vergül səfərin içində qısa yavaşlamadır. Nöqtəli vergül bir-birinə aid olan iki tam vaqonu birləşdirir. İki nöqtə «növbəti dayanacaq:» elanıdır: vəd edilən şey indi gəlir. Tirelər və mötərizələr əsas xətdən ayrılıb yenidən ona qayıdan qısa döngədir.
B2 səviyyəsində əsas prinsip budur: durğu işarələri nəfəsə yox, qrammatikaya tabedir. İki tam cümləni yalnız vergüllə birləşdirmək olmaz. Mübtəda ilə onun feili arasına bir vergül qoymaq da olmaz: mübtəda nə qədər uzun olsa da və danışanda harada fasilə versəniz də.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan və ingilis dillərinin durğu qaydaları bir çox yerdə fərqlidir, ona görə öz vərdişlərinizi ingiliscəyə köçürməyin. Ən vacib fərq budur: azərbaycancada iki müstəqil cümləni bağlayıcısız, yalnız vergüllə birləşdirmək tamamilə normaldır («Qatar gecikdi, görüşə çatmadıq»). İngiliscədə bu, səhvdir (comma splice): nöqtə, nöqtəli vergül və ya vergül + and / but / so lazımdır. İkincisi, bizdə lakin bağlayıcıdır və vergüldən sonra gəlir; ingiliscədə however bağlayıcı deyil, ondan əvvəl nöqtə və ya nöqtəli vergül lazımdır. Üçüncüsü, təyin budaq cümlələrimiz çox vaxt feili sifətlə isimdən əvvəl qurulur və vergül tələb etmir («Leedsdə yaşayan bacım»), ona görə ingiliscədə əlavə məlumat verən budaq cümlənin vergüllərini unutmaq asandır. Dördüncüsü, azərbaycancada apostrof yiyəlik və ya cəm üçün işlənmir: bunu şəkilçilər edir («valideynlərimin evi», «doxsanıncı illər»). İngiliscədə apostrof yiyəlik bildirir, amma cəm düzəltmir. Nəhayət, bizdə birbaşa nitqdən əvvəl iki nöqtə qoyulur və «…» dırnaqları işlənir; ingiliscədə adətən vergül və "…" və ya '…' gəlir.
| Azərbaycanca | Bizdə | İngiliscə |
|---|---|---|
| Qatar gecikdi, görüşə çatmadıq. | vergül kifayətdir | The train was late. We missed the meeting. / The train was late, so we missed the meeting. |
| Qatar gecikdi, lakin vaxtında çatdıq. | vergül + lakin | The train was late; however, we arrived on time. / The train was late, but we arrived on time. |
| Leedsdə yaşayan bacım tibb bacısıdır. | feili sifət: vergül yoxdur | My sister, who lives in Leeds, is a nurse. (bir bacı) |
| Valideynlərimin evi dənizin yanındadır. | yiyəlik şəkilçisi | My parents' house is near the sea. |
| O, 1990-cı illərdə böyüyüb. | şəkilçi | She grew up in the 1990s. (apostrof yoxdur) |
| O dedi: «Saat səkkizə orada olacağam». | iki nöqtə + «…» | She said, "I'll be there by eight." |
| Bizə üç şey lazımdır: vaxt, pul və səbir. | iki nöqtə (eyni) | We need three things: time, money and patience. |
Quruluş
Cümlə sərhədləri (burada tam cümlə = öz mübtədası və feili olan, tək dura bilən budaq cümlə)
| Qəlib | Düzgündür? | Nümunə |
|---|---|---|
| Cümlə. Cümlə. | ✅ | The train was late. We missed the meeting. |
| Cümlə; cümlə. | ✅ | The train was late; we missed the meeting. |
| Cümlə, and / but / or / so / yet + cümlə. | ✅ | The train was late, so we missed the meeting. |
| Cümlə; however, cümlə. | ✅ | The train was late; however, we arrived on time. |
| Cümlə, cümlə. (comma splice) | ❌ | The train was late, we missed the meeting. |
| Cümlə cümlə. (run-on sentence) | ❌ | The train was late we missed the meeting. |
Vergül: hə və yox
| Vergül qoyun… | Nümunə |
|---|---|
| önə çəkilmiş budaq cümlədən və ya uzun ifadədən sonra | When we arrived, the shop was closed. |
| əlavə məlumat verən budaq cümlənin ətrafında (B2-08) | My sister, who lives in Leeds, is a nurse. |
| sadalanan sözlər arasında | eggs, flour, sugar(,) and butter |
| however kimi bağlayıcı sözlərdən sonra və ya ətrafında | However, the results were clear. |
| mübtəda ilə onun feili arasına bir vergül qoymayın | ~~The man who called yesterday, is here.~~ |
| müəyyənedici budaq cümlənin ətrafına qoymayın | ~~Students, who miss three classes, fail.~~ (yalnız həmin tələbələri nəzərdə tutursunuzsa) |
Digər işarələr
| İşarə | Əsas işləri | Nümunə |
|---|---|---|
| ; nöqtəli vergül | bir-birinə yaxın iki cümləni birləşdirir; içində vergül olan sadalama hissələrini ayırır | Some agreed; others didn't. |
| : iki nöqtə | tam cümlədən sonra izah, sadalama və ya sitat gətirir | We need three things: time, money and patience. |
| – və ya — tire | araya girən söz (cüt) və ya effektli əlavə (tək) | The results – all of them – were wrong. |
| ( ) mötərizə | daha sakit əlavə məlumat | The report (published in May) was ignored. |
| ' apostrof | qısaldılmış forma və ya yiyəlik | it's = it is; the company's profits |
| " " və ya ' ' dırnaq işarələri | birbaşa nitq, sitatlar | She said, "I'll be late." |
İstifadə
1Nöqtə, yoxsa vergül? Comma splice və run-on cümlələrdən qaçmaq
İki tam cümlə arasında güclü sərhəd lazımdır: nöqtə, nöqtəli vergül və ya vergül + and / but / or / so / yet. however, therefore, otherwise kimi bağlayıcı sözlər bağlayıcı (conjunction) deyil, ona görə onlardan biri ikinci cümləni başlayanda ondan əvvəl nöqtə və ya nöqtəli vergül lazımdır. (Cümlənin ortasında isə however sadəcə vergüllər arasında gəlir: The results, however, were disappointing.) (Yazıçılar bədii mətndə və ya çat mesajlarında bəzən qəsdən comma splice işlədir, amma rəsmi yazıda və imtahanlarda bu, səhv sayılır.) Azərbaycancada vergüllə birləşən cümlələri ingiliscəyə köçürəndə bu qaydanı xüsusilə yadda saxlayın.
2Əsas vergül qaydaları
Önə çəkilmiş budaq cümlədən və ya uzun giriş ifadəsindən sonra, əlavə məlumatın ətrafında, sadalanan sözlər arasında və bağlayıcı sözlərin ətrafında vergül qoyun. Oxford comma (sadalamada son and sözündən əvvəlki vergül) Amerika üslub qaydalarının çoxunda adidir (amma ABŞ xəbər üslubunda yox), Britaniya üslubunda isə məcburi deyil; qarışıqlığın qarşısını alanda onu işlədin. Mübtəda ilə feili heç vaxt bir vergüllə ayırmayın, mübtəda çox uzun olsa belə. (Əlavə məlumatın ətrafında iki vergül olar: My sister, who lives in Leeds, is a nurse.)
3Nöqtəli vergül və iki nöqtə
Nöqtəli vergül bir-birinə yaxın və bərabər çəkili iki tam cümləni birləşdirir. Həmçinin içində artıq vergül olan uzun sadalama hissələrini ayırır. İki nöqtə tam cümlədən sonra gəlir və irəliyə, yəni izaha, sadalamaya və ya sitata işarə edir. Adi mətndə iki nöqtəni birbaşa feildən və ya ön sözdən sonra qoymayın.
4Araya girən sözlər üçün tire və mötərizə
Cümlənin ortasına əlavə məlumat qoymaq üçün bir cüt tire və ya mötərizə işlədin. Tirelər daha güclü və bir az qeyri-rəsmidir; mötərizələr daha sakit səslənir. Tək tire effektli son qeyd əlavə edə bilər. Britaniya üslubunda çox vaxt boşluqlu qısa tire ( – ), Amerika üslubunda isə adətən boşluqsuz uzun tire (—) işlənir. Birini seçin və ona sadiq qalın.
5Apostrof
Apostrof qısaldılmış formanı və ya yiyəliyi göstərir. Cəm düzəltmək üçün işlənmir: nə isimlərdə, nə rəqəmlərdə, nə onilliklərdə, nə də abbreviaturalarda. (Bəzi üslub qaydaları tək hərflərin cəmi üçün ona icazə verir: Mind your p's and q's.) Azərbaycancada bu işləri şəkilçilər gördüyü üçün apostrofu cəm şəkilçisi kimi işlətməyin.
6Dırnaq işarələri: UK və US üslubu
Amerika üslubunda qoşa dırnaq işlənir, vergül və nöqtə dırnağın içində qoyulur. Britaniya nəşriyyatları çox vaxt tək dırnaq işlədir və vergülü və ya nöqtəni yalnız sitatın özünə aiddirsə içəridə qoyur. Hər iki üslubda sitat içində sitat üçün o biri növ dırnaq işlənir. Hər iki üslub düzgündür; ardıcıl olun. Azərbaycancadakı «…» dırnaqlarını ingiliscə mətndə işlətməyin.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Vergüllə birləşən iki cümlə. Azərbaycancada «Şəkiyə gedən yol bağlı idi, Bakıya qayıtmalı olduq» kimi cümlələr tamamilə düzgündür. Onu eyni durğu işarələri ilə ingiliscəyə köçürəndə comma splice alınır.
2. «, lakin» → , however. «Leyla imtahana yaxşı hazırlaşdı, lakin keçə bilmədi» cümləsində «lakin» bağlayıcıdır və vergüldən sonra gəlir. Onu however ilə çevirəndə də vergülü saxlayırıq. Amma however bağlayıcı deyil: ya ; however, yazın, ya da but işlədin.
3. Əlavə məlumatın vergülləri. Azərbaycancada «Azərbaycanın paytaxtı olan Bakı…» deyirik: feili sifət isimdən əvvəl gəlir və vergül lazım deyil. İngiliscədə tək olan bir şey haqqında əlavə məlumat verən budaq cümlə iki vergül arasında durur.
4. Sadalamadan əvvəl feildən sonra iki nöqtə. Azərbaycan yazısında «Səfər üçün sizə lazımdır: pasport, isti paltar…» kimi cümlələr çox görünür. İngiliscədə iki nöqtə tam cümlədən sonra gəlir; feildən dərhal sonra gəlmir.
Qarışdırmayın
Müəyyənedici və əlavə məlumat verən vergüllər — Vergüllər mənanı dəyişir. Vergülsüz budaq cümlə hansıları olduğunu deyir; vergüllə isə hamısı haqqında əlavə məlumat verir. B2-08 dərsinə baxın.
Nöqtəli vergül və iki nöqtə — Nöqtəli vergül iki bərabər, bir-birinə aid fikri birləşdirir. İki nöqtə irəliyə işarə edir: ikinci hissə birincinin vəd etdiyini izah edir və ya sadalayır.
its və it's — Its yiyəlik təyinedicisidir, his kimi (A1-08 dərsinə baxın). It's həmişə it is və ya it has deməkdir.
Yazılış və tələffüz
- Əlavə məlumat verən budaq cümlənin ətrafındakı vergüllər səslə uyğun gəlir: qısa fasilə verilir və əlavə məlumat bir az alçaq, sakit səslə deyilir. Müəyyənedici budaq cümlədə fasilə olmur.
- Defis (-) sözləri birləşdirir: a well-known writer. Tire (– və ya —) cümlənin hissələrini ayırır. Defisi tire əvəzinə işlətməyin.
- -s ilə bitən adların yiyəliyi: James's car və James' car hər ikisi qəbul olunur; James's bir heca artıq deyilir: /ˈdʒeɪmzɪz/, «JAYM-ziz». Birini seçin və ona sadiq qalın. Sondakı /z/ səslərini karlaşdırmayın.
- İki nöqtədən sonra Britaniya üslubunda adətən kiçik hərflə davam edilir (ad və ya tam sitat gəlmirsə); Amerika üslubunda ondan sonra tam cümlə gəlirsə, çox vaxt böyük hərf yazılır.
Qızıl qayda
Durğu işarələrini nəfəsə görə yox, qrammatikaya görə qoyun: iki tam cümlə arasında güclü sərhəd lazımdır: nöqtə, nöqtəli vergül və ya vergül + and / but / so kimi bağlayıcı; mübtəda ilə onun feili arasına bir vergül qoymayın; cəm düzəltmək üçün apostrof işlətməyin.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Tapşırığa uyğun olaraq durğu işarəsi əlavə edin, düzgün variantı seçin və ya cümlələri birləşdirin.
-
Bir vergül əlavə edin: When the alarm went off everyone ran outside.
-
İki vergül əlavə edin: My father who is 70 still goes running every day.
-
Yiyəlik formasını yazın: the toys of my two sons
-
Düzgün cavabı seçin: The company lost … biggest client.
-
Nöqtəli vergül və "however" ilə birləşdirin: The hotel was full. We found a room nearby.
-
Bir işarə əlavə edin: There's one thing I've always wanted a dog.
B. Məna
Mənaya uyğun variantı seçin.
-
Hansı cümlə bütün sərnişinlərin bileti olduğunu bildirir?
-
Dörd nəfərə təşəkkür etmək istəyirsiniz: valideynlərinizə, Annaya və Toma. Hansı variant aydındır?
-
İzah gətirən işarəni seçin: She had only one goal … to win.
-
Hansı cümlədə Amerika üslubunda dırnaq işarələri var?
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
I love this city, the food is amazing.
-
Everyone who attended the workshop, received a certificate.
-
She was born in the 1970's.
-
The main problems are: noise and pollution.
-
The results, however, were disappointing.
D. Mətndə
Hər yer üçün düzgün variantı seçin.
Hi Sam,
Thanks for your message 16 it was great to hear from you. The conference was a success 17 however, the hotel was a disaster. My room had only one window 18 a tiny one above the door. The manager 19 who was very apologetic 20 gave us all a free dinner. I'll tell you more at the 21 summer party.
E. Sizin növbəniz
Özünüz haqqında ingiliscə yazın.
-
Şəhəriniz haqqında bir-birinə aid iki cümlə yazın və onları nöqtəli vergüllə birləşdirin.
-
Ailə üzvlərinizdən biri haqqında əlavə məlumat verən budaq cümlə ilə bir cümlə yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B2-08 Non-Defining Relative Clauses azərbaycanca: vergüllə əlavə məlumat, which və of whom I have two sisters, both ___ live abroad. …
-
B1-26 Although, despite, however azərbaycanca: «baxmayaraq» ingiliscə necə deyilir? Düzgün cavabı seçin: … it was raining, we went out.
-
A1-08 My, Your, His, Her və 's azərbaycanca: ingiliscə yiyəlik necə bildirilir Düzgün cavabı seçin: a lovely town, but roads are terrible.
Cavablar
A. Quruluş
- When the alarm went off, everyone ran outside.
- My father, who is 70, still goes running every day.
- my two sons' toys / my sons' toys
- its
- The hotel was full; however, we found a room nearby.
- There's one thing I've always wanted: a dog. / There's one thing I've always wanted – a dog. / There's one thing I've always wanted — a dog. / There's one thing I've always wanted—a dog.
B. Məna
- The passengers, who had tickets, boarded.
- my parents, Anna, and Tom
- :
- She said, "Hello."
C. Səhvi tapın
- I love this city. The food is amazing. / I love this city; the food is amazing. / I love this city: the food is amazing. / I love this city, and the food is amazing. / I love this city because the food is amazing.
- Everyone who attended the workshop received a certificate.
- She was born in the 1970s.
- The main problems are noise and pollution. / There are two main problems: noise and pollution.
- ✓ The results, however, were disappointing.
D. Mətndə
- ;
- ;
- :
- ,
- ,
- company's
E. Sizin növbəniz
- My town is small; everyone knows everyone.
- My grandmother, who is 85, still bakes bread every week.
F. Qarışıq təkrar
- of whom
- Although
- It's … its
