Punctuation kwa Kiswahili: Koma, Semicolon, Colon na Apostrophe katika Kiingereza
Punctuation for Complex Sentences
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuweka mipaka ya sentensi ipasavyo, kutumia koma (comma), semicolon, colon, dashi na mabano kwa kujiamini, kutumia apostrophe kwa usahihi, na kufuata mtindo wa UK au wa US kwa alama za kunukuu.
Wazo Kuu
Katika mazungumzo, sauti yako inaonyesha mawazo yanapoanza na kuishia: unasimama kidogo, na sauti inapanda na kushuka. Katika maandishi, uakifishaji (punctuation) ndio unaofanya kazi hiyo. Unamwonyesha msomaji jinsi sentensi ilivyojengwa.
Fikiria sentensi kama safari ya treni. Nukta (full stop) ni kituo cha mwisho: treni inasimama na kila mtu anashuka. Koma ni kupunguza mwendo kidogo ndani ya safari. Semicolon huunganisha mabehewa mawili kamili yanayohusiana. Colon ni tangazo "kituo kinachofuata:" — sasa kinakuja kile kilichoahidiwa. Dashi na mabano ni mzunguko mfupi nje ya reli kuu unaorudi kwenye reli hiyo hiyo.
Kanuni kuu ya B2: uakifishaji hufuata sarufi, si pumzi. Huwezi kuunganisha sentensi mbili kamili kwa koma peke yake, na huwezi kuweka koma moja kati ya kiima na kitenzi chake — hata kiima kiwe kirefu kiasi gani, na hata kama ungesimama hapo katika mazungumzo.
Kiswahili kinatumia alama zile zile, na kanuni nyingi ni sawa. Lakini katika maandishi mengi ya kila siku ya Kiswahili — barua pepe, ujumbe, hata insha — sentensi ndefu huunganishwa kwa koma mfululizo (tulifika Dodoma, kisha tukapumzika, kwa hiyo…). Kwa Kiingereza rasmi, hilo ni kosa linaloitwa comma splice.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili na Kiingereza vinatumia alama zile zile: nukta, koma, semicolon (nukta-mkato), colon (nukta pacha), alama za kunukuu. Tofauti kubwa iko kwenye maneno kama kisha, kwa hiyo, hata hivyo: katika Kiswahili mara nyingi huja baada ya koma tu, lakini katika Kiingereza then, therefore, however si viunganishi (conjunctions) — vinahitaji nukta au semicolon kabla yake, au and / so / but. Na apostrophe ya Kiswahili ni sehemu ya herufi (ng'ombe); ya Kiingereza inaonyesha ufupisho au umiliki tu.
| Kiswahili (mara nyingi kwenye maandishi ya kila siku) | Kiingereza rasmi |
|---|---|
| Betri iliisha, sikuweza kumpigia mtu yeyote. | The battery was dead. I couldn't call anyone. / The battery was dead, so I couldn't call anyone. |
| Tulihifadhi nafasi mapema, hata hivyo hoteli ilikuwa imejaa. | We booked early; however, the hotel was still full. |
| Mvua ilinyesha, kwa hiyo tulibaki ndani. | It rained, so we stayed inside. / It rained; therefore, we stayed inside. |
| Utahitaji vitu vitatu: pasipoti, picha mbili na fomu. | You'll need three things: a passport, two photos and the completed form. |
| Mama yangu, anayeishi Arusha, ni muuguzi. | My mother, who lives in Arusha, is a nurse. |
Safu mbili za mwisho zinaonyesha kwamba Kiswahili na Kiingereza mara nyingi vinakubaliana: colon baada ya sentensi kamili, na koma kuzunguka taarifa ya ziada. Tofauti kubwa iko katika safu tatu za kwanza.
Muundo
Mipaka ya sentensi (sentensi kamili hapa = kishazi chenye kiima na kitenzi chake, kinachoweza kusimama peke yake)
| Muundo | Sahihi? | Mfano |
|---|---|---|
| Sentensi. Sentensi. | ✅ | The train was late. We missed the meeting. |
| Sentensi; sentensi. | ✅ | The train was late; we missed the meeting. |
| Sentensi, and / but / or / so / yet + sentensi. | ✅ | The train was late, so we missed the meeting. |
| Sentensi; however, sentensi. | ✅ | The train was late; however, we arrived on time. |
| Sentensi, sentensi. (comma splice) | ❌ | The train was late, we missed the meeting. |
| Sentensi sentensi. (run-on sentence) | ❌ | The train was late we missed the meeting. |
Koma: ndiyo na hapana
| Tumia koma… | Mfano |
|---|---|
| baada ya kishazi au kifungu kirefu kilicho mwanzoni | When we arrived, the shop was closed. |
| kuzunguka non-defining clause (B2-08) | My sister, who lives in Leeds, is a nurse. |
| kati ya vitu katika orodha | eggs, flour, sugar(,) and butter |
| baada au kuzunguka maneno ya kuunganisha kama however | However, the results were clear. |
| si koma moja kati ya kiima na kitenzi chake | ~~The man who called yesterday, is here.~~ |
| si kuzunguka defining clause | ~~Students, who miss three classes, fail.~~ (ikiwa unamaanisha wanafunzi hao tu) |
Alama nyingine
| Alama | Matumizi makuu | Mfano |
|---|---|---|
| ; semicolon | huunganisha sentensi mbili zinazohusiana sana; hutenganisha vitu vya orodha vyenye koma ndani yake | Some agreed; others didn't. |
| : colon | baada ya sentensi kamili, huleta maelezo, orodha au nukuu | We need three things: time, money and patience. |
| – au — dashi | kukatiza (jozi) au nyongeza ya kusisimua (moja) | The results – all of them – were wrong. |
| ( ) mabano | taarifa ya ziada ya kimya zaidi | The report (published in May) was ignored. |
| ' apostrophe | ufupisho au umiliki | it's = it is; the company's profits |
| " " au ' ' alama za kunukuu | maneno halisi ya msemaji, nukuu | She said, "I'll be late." |
Matumizi
1Full stop or comma? Avoiding comma splices and run-ons
Sentensi mbili kamili zinahitaji mpaka imara: nukta, semicolon, au koma + and / but / or / so / yet. Maneno ya kuunganisha kama however, therefore na otherwise si viunganishi (conjunctions), kwa hiyo yanapoanzisha sentensi ya pili, yanahitaji nukta au semicolon kabla yake. (Katikati ya sentensi, however huwekwa tu kati ya koma mbili: The results, however, were disappointing.) (Waandishi wakati mwingine hutumia comma splice kwa makusudi katika hadithi au ujumbe wa simu, lakini katika maandishi rasmi na mitihani huhesabiwa kuwa kosa.)
2The main comma rules
Weka koma baada ya kishazi kilicho mwanzoni au kifungu kirefu cha utangulizi, kuzunguka taarifa ya ziada (non-defining), kati ya vitu vya orodha, na kuzunguka maneno ya kuunganisha. Oxford comma (koma kabla ya and ya mwisho katika orodha) ni ya kawaida katika miongozo mingi ya mtindo wa US (lakini si katika mtindo wa habari wa US) na ni hiari katika mtindo wa UK; itumie kila inapozuia utata. Kamwe usitenganishe kiima na kitenzi chake kwa koma moja, hata kiima kikiwa kirefu sana. (Jozi ya koma kuzunguka taarifa ya ziada ni sawa: My sister, who lives in Leeds, is a nurse.)
3Semicolon and colon
Semicolon huunganisha sentensi mbili kamili zinazohusiana sana na zenye uzito sawa. Pia hutenganisha vitu virefu vya orodha ambavyo tayari vina koma ndani yake. Colon huja baada ya sentensi kamili na huelekeza mbele kwenye maelezo, orodha au nukuu. Katika maandishi ya kawaida, usiweke colon moja kwa moja baada ya kitenzi au preposition.
4Dashes and brackets for interruptions
Jozi ya dashi au ya mabano huongeza taarifa ya ziada katikati ya sentensi. Dashi zina msisitizo zaidi na si rasmi sana; mabano ni ya kimya zaidi. Dashi moja inaweza kuongeza maoni ya mwisho ya kusisimua. Mtindo wa UK mara nyingi hutumia dashi fupi yenye nafasi ( – ); mtindo wa US kwa kawaida hutumia dashi ndefu isiyo na nafasi (—). Chagua mtindo mmoja na ubaki nao.
5Apostrophes
Apostrophe huonyesha ufupisho au umiliki. Haitumiki kuunda wingi — si kwa nomino, nambari, miongo wala vifupisho. (Baadhi ya miongozo ya mtindo huiruhusu kwa wingi wa herufi moja moja: Mind your p's and q's.)
6Quotation marks: UK and US style
Mtindo wa US hutumia alama mbili za kunukuu na huweka koma na nukta ndani yake. Wachapishaji wa UK mara nyingi hutumia alama moja na huweka koma au nukta ndani tu ikiwa ni sehemu ya nukuu. Mitindo yote miwili hutumia aina nyingine ya alama kwa nukuu iliyo ndani ya nukuu. Mitindo yote miwili ni sahihi; kuwa thabiti.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. …, kisha… → ", then" kati ya sentensi mbili. Katika Kiswahili cha maandishi ya kila siku, kisha mara nyingi huja baada ya koma tu: Tulifika Dodoma, kisha tukapumzika. Kwa Kiingereza, then ni kielezi, si kiunganishi. Sentensi mbili kamili zenye then zinahitaji and au nukta.
2. …, kwa hiyo… → ", therefore". Kwa hiyo inaweza kuwa so (kiunganishi) au therefore (kielezi). Ukichagua therefore, koma peke yake haitoshi.
3. Tutatembelea miji ifuatayo: → colon moja kwa moja baada ya kitenzi. Kwa Kiswahili, ifuatayo: au kama ifuatavyo: hufanya colon iwe ya kawaida. Kwa Kiingereza pia unaweza kusema the following:, lakini bila maneno hayo usiweke colon kati ya kitenzi na mtendwa wake.
4. Wingi wa maneno ya mkopo na vifupisho → apostrophe. Maneno kama matatu, boda, SIM hayana -s kwa Kiswahili, kwa hiyo tunapoyapa wingi wa Kiingereza ni rahisi kuongeza 's "ili kulinda neno". Kwa Kiingereza, wingi ni -s tu, bila apostrophe.
Usichanganye
Koma za defining na za non-defining — Koma hubadilisha maana. Bila koma, kishazi kinatuambia wapi hasa; kwa koma, kinaongeza taarifa kuhusu wote. Tazama B2-08.
Semicolon na colon — Semicolon huunganisha mawazo mawili sawa yanayohusiana. Colon huelekeza mbele: sehemu ya pili inaeleza au kuorodhesha kile ambacho sehemu ya kwanza iliahidi.
its na it's — Its ni kibainishi cha umiliki, kama his (tazama A1-08). It's daima ni it is au it has.
Tahajia na Matamshi
- Koma kuzunguka non-defining clause zinalingana na sauti: kusimama kidogo, na sauti ya chini na ya kimya zaidi kwa taarifa ya ziada. Defining clause haina kusimama.
- Kistari (hyphen) (-) huunganisha maneno: a well-known writer. Dashi (– au —) hutenganisha sehemu za sentensi. Usitumie kistari kama dashi.
- Umiliki wa majina yanayoishia na -s: James's car na James' car zote zinakubalika; James's hutamkwa kwa silabi ya ziada /ˈdʒeɪmzɪz/ — "JAYM-ziz". Chagua mtindo mmoja na ubaki nao.
- its na it's hutamkwa sawa kabisa: /ɪts/. Tofauti iko kwenye maandishi tu, kwa hiyo hakikisha kwa kusema "it is" akilini: ikiwa inafaa, andika it's.
- Baada ya colon, mtindo wa UK kwa kawaida huendelea kwa herufi ndogo (isipokuwa jina au nukuu kamili ikifuata); mtindo wa US mara nyingi hutumia herufi kubwa sentensi kamili ikifuata.
Kanuni ya Dhahabu
Weka alama kwa sarufi, si kwa pumzi: sentensi mbili kamili zinahitaji mpaka imara — nukta, semicolon, au koma + kiunganishi kama and / but / so; usiweke koma moja kati ya kiima na kitenzi chake; na usitumie apostrophe kuunda wingi. Kisha, kwa hiyo, hata hivyo baada ya koma katika Kiswahili → and then, so au ; however, katika Kiingereza.
Mazoezi
A. Muundo
Fuata maelekezo ya kila sentensi.
-
Ongeza koma moja: When the alarm went off everyone ran outside.
-
Ongeza koma mbili: My father who is 70 still goes running every day.
-
Andika umbo la umiliki: the toys of my two sons
-
Chagua jibu sahihi: The company lost … biggest client.
-
Unganisha kwa semicolon na "however": The hotel was full. We found a room nearby.
-
Ongeza alama moja: There's one thing I've always wanted a dog.
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Ni sentensi gani inamaanisha kwamba abiria wote walikuwa na tiketi?
-
Unataka kuwashukuru watu wanne: wazazi wako, Anna na Tom. Ni toleo gani liko wazi?
-
Chagua alama inayoleta maelezo: She had only one goal … to win.
-
Ni sentensi gani inatumia alama za kunukuu za mtindo wa US?
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
I love this city, the food is amazing.
-
Everyone who attended the workshop, received a certificate.
-
She was born in the 1970's.
-
The main problems are: noise and pollution.
-
The results, however, were disappointing.
D. Katika Muktadha
Chagua jibu sahihi kwa kila nafasi.
Hi Sam,
Thanks for your message 16 it was great to hear from you. The conference was a success 17 however, the hotel was a disaster. My room had only one window 18 a tiny one above the door. The manager 19 who was very apologetic 20 gave us all a free dinner. I'll tell you more at the 21 summer party.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Andika sentensi mbili zinazohusiana kuhusu mji wako na uziunganishe kwa semicolon.
-
Andika sentensi kuhusu mwanafamilia, yenye non-defining clause.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B2-08 Non-Defining Relative Clauses kwa Kiswahili: Who, Which, Whose na Koma I have two sisters, both ___ live abroad. …
-
B1-26 Although, Despite, However kwa Kiswahili: Ingawa, Licha ya, Hata Hivyo Chagua jibu sahihi: … it was raining, we went out.
-
A1-08 My, Your, His, Her na 's kwa Kiswahili: Jinsi ya Kuonyesha Umiliki kwa Kiingereza Chagua jibu sahihi: a lovely town, but roads are terrible.
Majibu
A. Muundo
- When the alarm went off, everyone ran outside.
- My father, who is 70, still goes running every day.
- my two sons' toys / my sons' toys
- its
- The hotel was full; however, we found a room nearby.
- There's one thing I've always wanted: a dog. / There's one thing I've always wanted – a dog. / There's one thing I've always wanted — a dog. / There's one thing I've always wanted—a dog.
B. Maana
- The passengers, who had tickets, boarded.
- my parents, Anna, and Tom
- :
- She said, "Hello."
C. Tafuta Kosa
- I love this city. The food is amazing. / I love this city; the food is amazing. / I love this city: the food is amazing. / I love this city, and the food is amazing. / I love this city because the food is amazing.
- Everyone who attended the workshop received a certificate.
- She was born in the 1970s.
- The main problems are noise and pollution. / There are two main problems: noise and pollution.
- ✓ The results, however, were disappointing.
D. Katika Muktadha
- ;
- ;
- :
- ,
- ,
- company's
E. Zamu Yako
- My town is small; everyone knows everyone.
- My grandmother, who is 85, still bakes bread every week.
F. Marudio Mchanganyiko
- of whom
- Although
- It's … its
