SlowingoQrammatika
B2 8 / 30

Non-Defining Relative Clauses azərbaycanca: vergüllə əlavə məlumat, which və of whom

Non-Defining Relative Clauses

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz insan, əşya, yer və ya zaman haqqında vergüllə əlavə məlumat verə (My sister, who lives in Oslo, is a pilot), vergüllərin mənanı necə dəyişdiyini başa düşə, bütöv bir fikrə which ilə münasibət bildirə və some of whom / most of which işlədə biləcəksiniz.

Əsas fikir

Təyin budaq cümləsi (relative clause) iki çox fərqli iş görə bilər.

Müəyyənedici budaq cümlə (defining clause; A2-29, B1-20) hansı olduğunu deyir. Onsuz dinləyən kimdən və ya nədən danışdığınızı bilmir: The woman who called you is my boss. Hansı qadın? Sizə zəng edən.

Əlavə məlumat verən budaq cümlə (non-defining clause) artıq aydın olan bir şey haqqında əlavə məlumat verir. Səhnədə tamaşaçılara dönüb qısa bir qeyd deyən, sonra yenidən səhnəyə qayıdan aktyoru təsəvvür edin. Tamaşaya həmin qeyd lazım deyil, amma o, nəsə əlavə edir: My boss, who is from Ireland, called today. Mənim bir müdirim var; budaq cümlə sadəcə onun haqqında daha çox məlumat verir. Onu çıxarsanız, cümlə yenə tam mənalı qalır.

Vergüllər həmin qeydi ayırır. Danışıqda onlar qısa fasiləyə çevrilir və səs bir az enir. Budaq cümlə ayrıca qeyd olduğu üçün qaydaları daha sərtdir: that işlənmir və bağlayıcı söz heç vaxt buraxılmır.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycancada təyin budaq cümləsinin işini əsasən feili sifət görür və o, isimdən əvvəl gəlir: «Torontoda yaşayan qardaşım». Bu birləşmə həm müəyyənedici, həm də əlavə məlumat ola bilər: bir qardaşınız da ola bilər, bir neçə qardaşınız da. Azərbaycancada bu fərqi çox vaxt kontekst göstərir. İngiliscədə isə fərqi vergüllər göstərir və vergülü unutsanız, məna dəyişir.

Əlavə məlumatı azərbaycancada çox vaxt ayrıca cümlə ilə və ya o, onu, onların, orada, o vaxt kimi sözlərlə veririk: «Braytonda nahar etdik, əmim oğlu orada kafe işlədir». İngiliscədə bu sözlərin yerinə bağlayıcı söz gəlir: where, which, who, of whom. Bütöv fikrə münasibəti bu da ilə bildiririk: «Yenə kəsildi, bu da hamını təəccübləndirdi» → …, which surprised everyone. «İki oğlu var, ikisi də həkimdir» → …, both of whom are doctors.

Danışıqda «ki» ilə budaq cümlə də var («Bir qonşumuz var ki, oğlu pilotdur»). Buradakı «ki» ingiliscə that kimi görünür, amma vergüldən sonra that işlənmir. Həm də «ki» cümləsində əvəzlik və mənsubiyyət şəkilçisi qalır («ki, onun oğlu…»), ingiliscədə isə bağlayıcı söz əvəzliyin yerini tutur: who his yox, whose.

AzərbaycancaMənasıİngiliscə
Torontoda yaşayan qardaşım memardır.hansı qardaş? (və ya əlavə məlumat)My brother who lives in Toronto is an architect.
Qardaşım memardır. O, Torontoda yaşayır.yalnız bir qardaş varMy brother, who lives in Toronto, is an architect.
Yenə imtahandan kəsildi, bu da hamını təəccübləndirdi.bütöv fikrə münasibətHe failed again, which surprised everyone.
Əlli nəfər müraciət etdi, onların çoxunun təcrübəsi yox idi.say + insanlar…, most of whom had no experience.
Üç bitki aldım, onların heç biri qışdan salamat çıxmadı.say + əşyalar…, none of which survived the winter.
Bacısı ilə bir məktəbdə oxuduğum Maya nişanlanıb.yiyəlikMaya, whose sister I went to school with, …
Braytonda nahar etdik, əmim oğlu orada kafe işlədir.yer…in Brighton, where my cousin runs a café.

Quruluş

Əlavə məlumat verən budaq cümlədə bağlayıcı sözlər

SözNəyə aiddirNümunə
whoinsanlar (mübtəda və ya obyekt)My uncle, who is a chef, cooked dinner.
whominsanlar (obyekt; rəsmi)The director, whom I met last year, has retired.
whichəşyalar, heyvanlar, bütöv fikirThe museum, which opened in 2019, is free.
whoseyiyəlik (insanlar və əşyalar)Our neighbour, whose dog barks all night, is moving.
whereyerlərWe stayed in Porto, where my parents met.
whenzamanI'll call you on Friday, when I'm less busy.

Qaydalar

Qayda✅❌
Budaq cümlənin hər iki tərəfində vergül (cümlənin sonundadırsa, bir vergül)My car, which is ten years old, still runs well.My car which is ten years old still runs well.
that işlənmirParis, which I love, is expensive.Paris, that I love, is expensive.
Bağlayıcı söz buraxılmırThe film, which I saw yesterday, was great.The film, I saw yesterday, was great.

Miqdar sözü + of whom / of which

Miqdar sözüİnsanlarƏşyalar
some / many / most / all / none / both / neither / one / two…+ of whom+ of which
NümunəI have three brothers, all of whom live abroad.She wrote five novels, two of which became films.

Bütöv fikrə münasibət

Baş cümlə, which … (bütöv fikir haqqında)
The train was cancelled,which meant we had to take a taxi.

İstifadə

1Müəyyənedici və əlavə məlumat: vergül mənanı dəyişir

Vergül yoxdursa, budaq cümlə hansı olduğunu göstərir. Vergül varsa, artıq məlum olan şey haqqında məlumat əlavə edir. Məna fərqli ola bilər. Azərbaycancadakı feili sifət birləşməsi bu fərqi göstərmir, ona görə ingiliscədə vergülə xüsusi diqqət edin.

My brother who lives in Toronto is an architect.
Torontoda yaşayan qardaşım memardır.
bir neçə qardaşım var; vergül yoxdur
My brother, who lives in Toronto, is an architect.
Qardaşım memardır. O, Torontoda yaşayır.
bir qardaşım var; vergüllər əlavə məlumatı ayırır
The students who passed the exam got a certificate.
İmtahandan keçən tələbələr sertifikat aldılar.
yalnız keçənlər
The students, who passed the exam, got a certificate.
Tələbələr sertifikat aldılar. Onların hamısı imtahandan keçmişdi.
hamısı keçib
Mount Everest, which is on the border of Nepal and China, attracts thousands of climbers.
Nepal ilə Çinin sərhədində yerləşən Everest dağı minlərlə alpinisti cəlb edir.
tək olan şey: budaq cümlə həmişə əlavə məlumatdır

2Əlavə məlumat: who, which, whom

İnsanlar üçün who, əşyalar üçün which işlədin. Rəsmi yazıda insan obyekt olanda whom işlənir; danışıqda çoxları who deyir. Budaq cümlə cümlənin ortasında və ya sonunda gələ bilər.

Our new manager, who started on Monday, seems very friendly.
Bazar ertəsi işə başlayan yeni müdirimiz çox mehriban görünür.
müdir birdir: vergüllər lazımdır
I've just finished the novel you lent me, which took me six months.
Mənə verdiyin romanı indicə bitirdim. Onu altı aya oxudum.
«onu» → which
Dr Patel, whom many patients ask for by name, works only on Tuesdays.
Bir çox xəstənin adı ilə soruşduğu doktor Patel yalnız çərşənbə axşamları işləyir.
rəsmi: whom
We're flying with SkyLink, which I've never used before.
SkyLink ilə uçuruq. Bu şirkətin xidmətindən əvvəllər heç istifadə etməmişəm.
My grandmother, who is 92, still swims every morning.
92 yaşlı nənəm hələ də hər səhər üzür.
bir nənədən danışılır: vergüllər

3Bütöv fikrə aid which

Which yalnız bir isimə yox, əvvəlki cümlənin bütöv fikrinə də münasibət bildirə bilər. Belə budaq cümlə münasibət bildirdiyi cümlədən sonra, vergüldən sonra gəlir. Burada what işlənmir. Azərbaycancada bu, «bu da» deməkdir.

He failed his driving test again, which surprised everyone.
O, yenə sürücülük imtahanından kəsildi, bu da hamını təəccübləndirdi.
«bu da» → which; «o» burada kişidir → he
The flight was delayed by six hours, which meant we missed our connection.
Reys altı saat gecikdi, bu da o demək idi ki, növbəti reysə çatmadıq.
She offered to drive me home, which was really kind of her.
O, məni evə aparmağı təklif etdi, bu da çox xoş jest idi.
«o» burada qadındır → she
Prices have gone up again, which is why we're eating out less.
Qiymətlər yenə qalxıb, ona görə də çöldə daha az yemək yeyirik.
which is why = ona görə də

4Miqdar sözü + of whom / of which

Say və ya miqdar sözündən sonra insanlar üçün of whom, əşyalar üçün of which işlədin. Bu, iki fikri bir səlis cümlədə birləşdirir və yazıda çox işlənir. Azərbaycancadakı «onların çoxu», «ikisi də», «heç biri» burada of whom / of which olur, of them yox.

About fifty people applied, most of whom had no experience.
Təxminən əlli nəfər müraciət etdi, onların çoxunun təcrübəsi yox idi.
«onların çoxu» → most of whom
I bought three plants, none of which survived the winter.
Üç bitki aldım, onların heç biri qışdan salamat çıxmadı.
əşyalar → of which
She has two sons, both of whom are doctors.
Onun iki oğlu var, ikisi də həkimdir.
insanlar → of whom
The report makes several suggestions, some of which are quite expensive.
Hesabatda bir neçə təklif var, onlardan bəziləri kifayət qədər baha başa gəlir.
We visited four cities, the last of which was Kraków.
Dörd şəhərə baş çəkdik, sonuncusu Krakov idi.

5Əlavə məlumat verən budaq cümlədə whose, where və when

Whose yiyəliyi, where yer haqqında, when isə zaman haqqında əlavə məlumatı bildirir.

Maya, whose sister I went to school with, has just got engaged.
Bacısı ilə bir məktəbdə oxuduğum Maya bu yaxınlarda nişanlanıb.
«bacısı» → whose sister
The company, whose profits doubled last year, is hiring 200 people.
Keçən il gəliri iki dəfə artan şirkət 200 nəfəri işə götürür.
whose əşyalar və təşkilatlar üçün də işlənir
We had lunch in Brighton, where my cousin runs a café.
Braytonda nahar etdik, əmim oğlu orada kafe işlədir.
«orada» → where
Come in August, when the weather is at its best.
Avqustda gəlin, o vaxt hava ən gözəl olur.
«o vaxt» → when
In 2010, when I first moved to the city, rents were much lower.
2010-cu ildə, şəhərə ilk dəfə köçəndə, kirayə haqları xeyli aşağı idi.

Tez-tez edilən səhvlər

❌My father, that is a teacher, loves football.
✅My father, who is a teacher, loves football.
Əlavə məlumat verən budaq cümlədə that işlənmir.
❌The book, I borrowed from you, is brilliant.
✅The book, which I borrowed from you, is brilliant.
Bağlayıcı söz buraxılmır.
❌He was late again, what annoyed his boss.
✅He was late again, which annoyed his boss.
Bütöv fikrə münasibət = which.
❌I have two cousins, both of them live in Dubai.
✅I have two cousins, both of whom live in Dubai.
Vergüllə birləşən iki cümləyə of whom lazımdır (və ya: …cousins, and both of them live in Dubai).
❌The hotel, which we stayed in it, was lovely.
✅The hotel, which we stayed in, was lovely.
which it sözünün yerini tutur: it təkrarlanmır.
❌I spoke to Mr Lee, who his son is in my class.
✅I spoke to Mr Lee, whose son is in my class.
Yiyəlik = whose.
❌My mother who is 60 has just retired.
✅My mother, who is 60, has just retired.
Durğu işarəsi səhvi: vergülsüz cümlə bir neçə ananız olduğunu göstərir.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. Vergülü unutmaq. «Şəkidə müəllim işləyən anası» kimi feili sifət birləşməsi azərbaycancada vergülsüz yazılır və «bir neçə anadan hansı?» sualını doğurmur. İngiliscədə isə vergülsüz budaq cümlə hansı olduğunu göstərir. Yeganə insan və ya əşya haqqında əlavə məlumatı mütləq vergüllər arasına alın.

❌Tural's mother who works as a teacher in Sheki is visiting us this week.
✅Tural's mother, who works as a teacher in Sheki, is visiting us this week.
Vergülsüz cümlə Turalın bir neçə anası olduğunu göstərir.

2. «Ki» → that. Danışıqdakı «Gəncə ki, ölkənin ikinci böyük şəhəridir…» kimi cümlələrdə «ki» ingiliscə that kimi görünür. Vergüldən sonra isə that işlənmir: who / which.

❌Ganja, that is the second largest city in Azerbaijan, is the birthplace of Nizami.
✅Ganja, which is the second largest city in Azerbaijan, is the birthplace of Nizami.
Vergüldən sonra that yox, which.

3. Əvəzliyi saxlamaq: «ki, onun atası…». «Ki» ilə qurulan budaq cümlədə əvəzlik və mənsubiyyət şəkilçisi qalır: «Rəşad ki, onun atası Gəncədə çörəkxana işlədir…». İngiliscədə bağlayıcı söz əvəzliyin yerini tutur: who his yox, whose; which … it yox, sadəcə which.

❌Rashad, who his father owns a bakery in Ganja, always brings us fresh bread.
✅Rashad, whose father owns a bakery in Ganja, always brings us fresh bread.
Yiyəlik = whose.
❌My father's car, which he bought it in 2020, still looks new.
✅My father's car, which he bought in 2020, still looks new.
which it sözünün yerini tutur.

4. «Bu da» → this. Azərbaycancada bütöv fikrə münasibəti «bu da» ilə bildiririk: «Konsert ləğv olundu, bu da bütün azarkeşləri üzdü». Sözbəsöz tərcümədə vergüllə birləşən iki ayrı cümlə alınır. İngiliscədə burada which lazımdır (və ya iki ayrı cümlə).

❌The concert in Baku was cancelled, this upset all the fans.
✅The concert in Baku was cancelled, which upset all the fans. və ya The concert in Baku was cancelled. This upset all the fans.
Vergüllə iki cümləni birləşdirmək olmaz: which.

Qarışdırmayın

Müəyyənedici və əlavə məlumat verən budaq cümlə — A2-29 və B1-20 dərslərinə baxın.

The phone that I bought last week has stopped working.
Keçən həftə aldığım telefon xarab olub.
hansı telefon olduğunu göstərir: that olar
My phone, which I bought last week, has stopped working.
Telefonum xarab olub, onu keçən həftə almışdım.
əlavə məlumat: which, that yox

which (bir isim) və which (bütöv fikir)

She sent me a long email, which I haven't read yet.
O, mənə uzun bir məktub göndərdi, onu hələ oxumamışam.
which = məktub
She sent me a long email, which was unusual.
O, mənə uzun bir məktub göndərdi, bu da qeyri-adi idi.
which = məktub göndərməsi faktı

which və what — which özündən əvvəlki bir şeyə aiddir; what «olan şey» deməkdir və ondan əvvəl heç nə olmur. B2-20 dərsinə baxın.

He said nothing, which was strange.
O, heç nə demədi, bu da qəribə idi.
«bu da» → which
What he said was strange.
Onun dediyi qəribə idi.
«dediyi» → what he said

whom və ya which sözündən əvvəl ön söz gələn rəsmi quruluşlar (the colleague to whom I spoke) C1-15 dərsində öyrədilir. Vergüllə bağlı digər qaydalar B2-27 dərsindədir.

Yazılış və tələffüz

  • Danışıqda əlavə məlumat verən budaq cümlədən əvvəl və sonra qısa fasilə olur, cümlənin özü isə bir az alçaq səslə və tez deyilir, kənara deyilən qeyd kimi: My brother | who lives in Toronto | is an architect.
  • Müəyyənedici budaq cümlədə fasilə olmur: My brother who lives in Toronto is an architect bir bütöv kimi deyilir.
  • Budaq cümlə cümlənin ortasındadırsa, iki vergül lazımdır: biri əvvəldə, biri sonda. İkinci vergülü unutmayın.
  • whose (yiyəlik) və who's (= who is / who has) eyni səslənir: /huːz/. Who's that? / The man whose car… Saiti uzun deyin və sondakı /z/ səsini karlaşdırıb /s/ etməyin.
  • whom /huːm/ rəsmidir və danışıqda nadir işlənir.

Qızıl qayda

Əlavə məlumatdır? Onu vergüllər arasına alın və who / whom / which / whose / where / when işlədin, that yox. Bağlayıcı sözü heç vaxt buraxmayın. Azərbaycancadakı «bu da» = , which; «onların çoxu / ikisi də» = most of whom / both of whom.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Düzgün bağlayıcı sözü yazın.

  1. My best friend, lives next door, is a nurse.
  2. The castle, was built in 1250, is now a hotel.
  3. Our teacher, husband is a famous chef, invited us to dinner.
  4. We went to Lisbon, we ate the best seafood of our lives.
  5. The company has 300 employees, most of work from home.
  6. I've read his three books, none of I enjoyed.
  7. Cümlələri birləşdirin və birini əlavə məlumat kimi verin: Rome has nearly three million people. It is the capital of Italy.

B. Məna

Cümlənin mənasına uyğun cavabı seçin.

  1. Kim xəstələndi? "The guests, who ate the fish, got sick."
  2. Kim xəstələndi? "The guests who ate the fish got sick."
  3. "He forgot my birthday, which hurt me" cümləsində which nəyə aiddir?
  4. Düzgün cavabı seçin: I missed the bus, … meant I was late.

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. My car, that is very old, broke down again.
  2. She has two daughters, both of them are lawyers.
  3. The restaurant, we went to last night, was excellent.
  4. Our flat, which has two bedrooms, is near the station.

D. Mətndə

Hər yerə bir bağlayıcı söz (who, whom, which, whose, where, when) və ya miqdar sözü yazın.

A family email
Hi Ana! We're having a great time in Edinburgh, 16 it hasn't stopped raining since Monday! We're staying with Uncle Tom, 17 house is right in the old town. His two sons, 18 of 19 study music, play the piano every evening. Yesterday we visited the castle, 20 was built on top of an old volcano. Then Tom's car broke down, 21 meant we had to walk home in the rain!

E. Sizin növbəniz

Özünüz haqqında ingiliscə yazın.

  1. Ailə üzvlərinizdən biri və ya dostunuz haqqında bir cümlə yazın və who və ya whose ilə əlavə məlumat verin.
  2. Bu yaxınlarda baş vermiş bir hadisə haqqında cümlə yazın, sonra ona which ilə münasibət bildirin.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. A2-29 Who, Which, That, Where azərbaycanca: ingiliscə təyin budaq cümləsi sadə dillə
    A dentist is someone ___ looks after your teeth. …
  2. B1-20 Whose, Where, When azərbaycanca: təyin budaq cümləsi və əvəzliyin buraxılması
    That's the woman son plays in my team.
  3. B2-07 Need, Needn't Have, Be Supposed To azərbaycanca: öhdəlik və zərurət ətraflı
    We (needn't bring) our umbrellas — it was sunny all day.
  4. B2-06 Must Have, Can't Have, Might Have azərbaycanca: keçmiş haqqında məntiqi təxmin
    She (can't see) the message — her phone was off.
Cavablar

A. Quruluş

  1. who
  2. which
  3. whose
  4. where
  5. whom
  6. which
  7. Rome, which is the capital of Italy, has nearly three million people. / Rome, which has nearly three million people, is the capital of Italy.

B. Məna

  1. all the guests
  2. only some of the guests
  3. the fact that he forgot
  4. which

C. Səhvi tapın

  1. My car, which is very old, broke down again.
  2. She has two daughters, both of whom are lawyers. / She has two daughters, and both of them are lawyers.
  3. The restaurant, which we went to last night, was excellent. / The restaurant we went to last night was excellent.
  4. ✓ Our flat, which has two bedrooms, is near the station.

D. Mətndə

  1. where
  2. whose
  3. both
  4. whom
  5. which
  6. which

E. Sizin növbəniz

  1. My cousin Lara, who works in a hospital, is coming to visit next week.
  2. My phone fell in the sink, which meant I had to buy a new one.

F. Qarışıq təkrar

  1. who
  2. whose
  3. needn't have brought / didn't need to bring
  4. can't have seen / couldn't have seen
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play