Non-Defining Relative Clauses azərbaycanca: vergüllə əlavə məlumat, which və of whom
Non-Defining Relative Clauses
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz insan, əşya, yer və ya zaman haqqında vergüllə əlavə məlumat verə (My sister, who lives in Oslo, is a pilot), vergüllərin mənanı necə dəyişdiyini başa düşə, bütöv bir fikrə which ilə münasibət bildirə və some of whom / most of which işlədə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Təyin budaq cümləsi (relative clause) iki çox fərqli iş görə bilər.
Müəyyənedici budaq cümlə (defining clause; A2-29, B1-20) hansı olduğunu deyir. Onsuz dinləyən kimdən və ya nədən danışdığınızı bilmir: The woman who called you is my boss. Hansı qadın? Sizə zəng edən.
Əlavə məlumat verən budaq cümlə (non-defining clause) artıq aydın olan bir şey haqqında əlavə məlumat verir. Səhnədə tamaşaçılara dönüb qısa bir qeyd deyən, sonra yenidən səhnəyə qayıdan aktyoru təsəvvür edin. Tamaşaya həmin qeyd lazım deyil, amma o, nəsə əlavə edir: My boss, who is from Ireland, called today. Mənim bir müdirim var; budaq cümlə sadəcə onun haqqında daha çox məlumat verir. Onu çıxarsanız, cümlə yenə tam mənalı qalır.
Vergüllər həmin qeydi ayırır. Danışıqda onlar qısa fasiləyə çevrilir və səs bir az enir. Budaq cümlə ayrıca qeyd olduğu üçün qaydaları daha sərtdir: that işlənmir və bağlayıcı söz heç vaxt buraxılmır.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycancada təyin budaq cümləsinin işini əsasən feili sifət görür və o, isimdən əvvəl gəlir: «Torontoda yaşayan qardaşım». Bu birləşmə həm müəyyənedici, həm də əlavə məlumat ola bilər: bir qardaşınız da ola bilər, bir neçə qardaşınız da. Azərbaycancada bu fərqi çox vaxt kontekst göstərir. İngiliscədə isə fərqi vergüllər göstərir və vergülü unutsanız, məna dəyişir.
Əlavə məlumatı azərbaycancada çox vaxt ayrıca cümlə ilə və ya o, onu, onların, orada, o vaxt kimi sözlərlə veririk: «Braytonda nahar etdik, əmim oğlu orada kafe işlədir». İngiliscədə bu sözlərin yerinə bağlayıcı söz gəlir: where, which, who, of whom. Bütöv fikrə münasibəti bu da ilə bildiririk: «Yenə kəsildi, bu da hamını təəccübləndirdi» → …, which surprised everyone. «İki oğlu var, ikisi də həkimdir» → …, both of whom are doctors.
Danışıqda «ki» ilə budaq cümlə də var («Bir qonşumuz var ki, oğlu pilotdur»). Buradakı «ki» ingiliscə that kimi görünür, amma vergüldən sonra that işlənmir. Həm də «ki» cümləsində əvəzlik və mənsubiyyət şəkilçisi qalır («ki, onun oğlu…»), ingiliscədə isə bağlayıcı söz əvəzliyin yerini tutur: who his yox, whose.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| Torontoda yaşayan qardaşım memardır. | hansı qardaş? (və ya əlavə məlumat) | My brother who lives in Toronto is an architect. |
| Qardaşım memardır. O, Torontoda yaşayır. | yalnız bir qardaş var | My brother, who lives in Toronto, is an architect. |
| Yenə imtahandan kəsildi, bu da hamını təəccübləndirdi. | bütöv fikrə münasibət | He failed again, which surprised everyone. |
| Əlli nəfər müraciət etdi, onların çoxunun təcrübəsi yox idi. | say + insanlar | …, most of whom had no experience. |
| Üç bitki aldım, onların heç biri qışdan salamat çıxmadı. | say + əşyalar | …, none of which survived the winter. |
| Bacısı ilə bir məktəbdə oxuduğum Maya nişanlanıb. | yiyəlik | Maya, whose sister I went to school with, … |
| Braytonda nahar etdik, əmim oğlu orada kafe işlədir. | yer | …in Brighton, where my cousin runs a café. |
Quruluş
Əlavə məlumat verən budaq cümlədə bağlayıcı sözlər
| Söz | Nəyə aiddir | Nümunə |
|---|---|---|
| who | insanlar (mübtəda və ya obyekt) | My uncle, who is a chef, cooked dinner. |
| whom | insanlar (obyekt; rəsmi) | The director, whom I met last year, has retired. |
| which | əşyalar, heyvanlar, bütöv fikir | The museum, which opened in 2019, is free. |
| whose | yiyəlik (insanlar və əşyalar) | Our neighbour, whose dog barks all night, is moving. |
| where | yerlər | We stayed in Porto, where my parents met. |
| when | zaman | I'll call you on Friday, when I'm less busy. |
Qaydalar
| Qayda | ✅ | ❌ |
|---|---|---|
| Budaq cümlənin hər iki tərəfində vergül (cümlənin sonundadırsa, bir vergül) | My car, which is ten years old, still runs well. | My car which is ten years old still runs well. |
| that işlənmir | Paris, which I love, is expensive. | Paris, that I love, is expensive. |
| Bağlayıcı söz buraxılmır | The film, which I saw yesterday, was great. | The film, I saw yesterday, was great. |
Miqdar sözü + of whom / of which
| Miqdar sözü | İnsanlar | Əşyalar |
|---|---|---|
| some / many / most / all / none / both / neither / one / two… | + of whom | + of which |
| Nümunə | I have three brothers, all of whom live abroad. | She wrote five novels, two of which became films. |
Bütöv fikrə münasibət
| Baş cümlə | , which … (bütöv fikir haqqında) |
|---|---|
| The train was cancelled, | which meant we had to take a taxi. |
İstifadə
1Müəyyənedici və əlavə məlumat: vergül mənanı dəyişir
Vergül yoxdursa, budaq cümlə hansı olduğunu göstərir. Vergül varsa, artıq məlum olan şey haqqında məlumat əlavə edir. Məna fərqli ola bilər. Azərbaycancadakı feili sifət birləşməsi bu fərqi göstərmir, ona görə ingiliscədə vergülə xüsusi diqqət edin.
2Əlavə məlumat: who, which, whom
İnsanlar üçün who, əşyalar üçün which işlədin. Rəsmi yazıda insan obyekt olanda whom işlənir; danışıqda çoxları who deyir. Budaq cümlə cümlənin ortasında və ya sonunda gələ bilər.
3Bütöv fikrə aid which
Which yalnız bir isimə yox, əvvəlki cümlənin bütöv fikrinə də münasibət bildirə bilər. Belə budaq cümlə münasibət bildirdiyi cümlədən sonra, vergüldən sonra gəlir. Burada what işlənmir. Azərbaycancada bu, «bu da» deməkdir.
4Miqdar sözü + of whom / of which
Say və ya miqdar sözündən sonra insanlar üçün of whom, əşyalar üçün of which işlədin. Bu, iki fikri bir səlis cümlədə birləşdirir və yazıda çox işlənir. Azərbaycancadakı «onların çoxu», «ikisi də», «heç biri» burada of whom / of which olur, of them yox.
5Əlavə məlumat verən budaq cümlədə whose, where və when
Whose yiyəliyi, where yer haqqında, when isə zaman haqqında əlavə məlumatı bildirir.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Vergülü unutmaq. «Şəkidə müəllim işləyən anası» kimi feili sifət birləşməsi azərbaycancada vergülsüz yazılır və «bir neçə anadan hansı?» sualını doğurmur. İngiliscədə isə vergülsüz budaq cümlə hansı olduğunu göstərir. Yeganə insan və ya əşya haqqında əlavə məlumatı mütləq vergüllər arasına alın.
2. «Ki» → that. Danışıqdakı «Gəncə ki, ölkənin ikinci böyük şəhəridir…» kimi cümlələrdə «ki» ingiliscə that kimi görünür. Vergüldən sonra isə that işlənmir: who / which.
3. Əvəzliyi saxlamaq: «ki, onun atası…». «Ki» ilə qurulan budaq cümlədə əvəzlik və mənsubiyyət şəkilçisi qalır: «Rəşad ki, onun atası Gəncədə çörəkxana işlədir…». İngiliscədə bağlayıcı söz əvəzliyin yerini tutur: who his yox, whose; which … it yox, sadəcə which.
4. «Bu da» → this. Azərbaycancada bütöv fikrə münasibəti «bu da» ilə bildiririk: «Konsert ləğv olundu, bu da bütün azarkeşləri üzdü». Sözbəsöz tərcümədə vergüllə birləşən iki ayrı cümlə alınır. İngiliscədə burada which lazımdır (və ya iki ayrı cümlə).
Qarışdırmayın
Müəyyənedici və əlavə məlumat verən budaq cümlə — A2-29 və B1-20 dərslərinə baxın.
which (bir isim) və which (bütöv fikir)
which və what — which özündən əvvəlki bir şeyə aiddir; what «olan şey» deməkdir və ondan əvvəl heç nə olmur. B2-20 dərsinə baxın.
whom və ya which sözündən əvvəl ön söz gələn rəsmi quruluşlar (the colleague to whom I spoke) C1-15 dərsində öyrədilir. Vergüllə bağlı digər qaydalar B2-27 dərsindədir.
Yazılış və tələffüz
- Danışıqda əlavə məlumat verən budaq cümlədən əvvəl və sonra qısa fasilə olur, cümlənin özü isə bir az alçaq səslə və tez deyilir, kənara deyilən qeyd kimi: My brother | who lives in Toronto | is an architect.
- Müəyyənedici budaq cümlədə fasilə olmur: My brother who lives in Toronto is an architect bir bütöv kimi deyilir.
- Budaq cümlə cümlənin ortasındadırsa, iki vergül lazımdır: biri əvvəldə, biri sonda. İkinci vergülü unutmayın.
- whose (yiyəlik) və who's (= who is / who has) eyni səslənir: /huːz/. Who's that? / The man whose car… Saiti uzun deyin və sondakı /z/ səsini karlaşdırıb /s/ etməyin.
- whom /huːm/ rəsmidir və danışıqda nadir işlənir.
Qızıl qayda
Əlavə məlumatdır? Onu vergüllər arasına alın və who / whom / which / whose / where / when işlədin, that yox. Bağlayıcı sözü heç vaxt buraxmayın. Azərbaycancadakı «bu da» = , which; «onların çoxu / ikisi də» = most of whom / both of whom.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Düzgün bağlayıcı sözü yazın.
-
My best friend, lives next door, is a nurse.
-
The castle, was built in 1250, is now a hotel.
-
Our teacher, husband is a famous chef, invited us to dinner.
-
We went to Lisbon, we ate the best seafood of our lives.
-
The company has 300 employees, most of work from home.
-
I've read his three books, none of I enjoyed.
-
Cümlələri birləşdirin və birini əlavə məlumat kimi verin: Rome has nearly three million people. It is the capital of Italy.
B. Məna
Cümlənin mənasına uyğun cavabı seçin.
-
Kim xəstələndi? "The guests, who ate the fish, got sick."
-
Kim xəstələndi? "The guests who ate the fish got sick."balığı yeyənlər
-
"He forgot my birthday, which hurt me" cümləsində which nəyə aiddir?
-
Düzgün cavabı seçin: I missed the bus, … meant I was late.
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
My car, that is very old, broke down again.
-
She has two daughters, both of them are lawyers.
-
The restaurant, we went to last night, was excellent.
-
Our flat, which has two bedrooms, is near the station.flat (UK) = apartment (US)
D. Mətndə
Hər yerə bir bağlayıcı söz (who, whom, which, whose, where, when) və ya miqdar sözü yazın.
Hi Ana! We're having a great time in Edinburgh, 16 it hasn't stopped raining since Monday! We're staying with Uncle Tom, 17 house is right in the old town. His two sons, 18 of 19 study music, play the piano every evening. Yesterday we visited the castle, 20 was built on top of an old volcano. Then Tom's car broke down, 21 meant we had to walk home in the rain!
E. Sizin növbəniz
Özünüz haqqında ingiliscə yazın.
-
Ailə üzvlərinizdən biri və ya dostunuz haqqında bir cümlə yazın və who və ya whose ilə əlavə məlumat verin.
-
Bu yaxınlarda baş vermiş bir hadisə haqqında cümlə yazın, sonra ona which ilə münasibət bildirin.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A2-29 Who, Which, That, Where azərbaycanca: ingiliscə təyin budaq cümləsi sadə dillə A dentist is someone ___ looks after your teeth. …
-
B1-20 Whose, Where, When azərbaycanca: təyin budaq cümləsi və əvəzliyin buraxılması That's the woman son plays in my team.
-
B2-07 Need, Needn't Have, Be Supposed To azərbaycanca: öhdəlik və zərurət ətraflı We (needn't bring) our umbrellas — it was sunny all day.
-
B2-06 Must Have, Can't Have, Might Have azərbaycanca: keçmiş haqqında məntiqi təxmin She (can't see) the message — her phone was off.
Cavablar
A. Quruluş
- who
- which
- whose
- where
- whom
- which
- Rome, which is the capital of Italy, has nearly three million people. / Rome, which has nearly three million people, is the capital of Italy.
B. Məna
- all the guests
- only some of the guests
- the fact that he forgot
- which
C. Səhvi tapın
- My car, which is very old, broke down again.
- She has two daughters, both of whom are lawyers. / She has two daughters, and both of them are lawyers.
- The restaurant, which we went to last night, was excellent. / The restaurant we went to last night was excellent.
- ✓ Our flat, which has two bedrooms, is near the station.
D. Mətndə
- where
- whose
- both
- whom
- which
- which
E. Sizin növbəniz
- My cousin Lara, who works in a hospital, is coming to visit next week.
- My phone fell in the sink, which meant I had to buy a new one.
F. Qarışıq təkrar
- who
- whose
- needn't have brought / didn't need to bring
- can't have seen / couldn't have seen
