Ingliz tilida tinish belgilari: vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta va apostrof (punctuation oʻzbekcha)
Punctuation for Complex Sentences
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz gap chegaralarini toʻgʻri belgilay olasiz, vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta, tire va qavslarni ishonch bilan ishlata olasiz, apostrofni toʻgʻri qoʻya olasiz hamda qoʻshtirnoqda britan yoki amerikan uslubiga amal qila olasiz.
Asosiy gʻoya
Ogʻzaki nutqda fikr qayerda boshlanib, qayerda tugashini ovozingiz koʻrsatadi: toʻxtaysiz, ohang koʻtarilib-tushadi. Yozuvda bu ishni tinish belgilari bajaradi. Ular oʻquvchiga gap qanday qurilganini koʻrsatadi.
Gapni poyezd safari deb tasavvur qiling. Nuqta yoʻlning oxiri: poyezd toʻxtaydi, hamma tushadi. Vergul safar ichidagi qisqa sekinlashish. Nuqtali vergul bir-biriga tegishli ikkita toʻliq vagonni ulaydi. Ikki nuqta «keyingi bekat:» degan eʼlon: vaʼda qilingan narsa hozir keladi. Tire va qavslar asosiy yoʻldan chiqib, yana unga qaytadigan qisqa aylanma yoʻl.
B2 darajasidagi asosiy tamoyil: tinish belgilari nafasga emas, grammatikaga boʻysunadi. Ikki toʻliq gapni faqat vergul bilan ulay olmaysiz va ega bilan feʼl orasiga bitta vergul qoʻya olmaysiz, ega qanchalik uzun boʻlmasin va nutqda qayerda toʻxtamang.
Oʻzbek va ingliz tillari
Koʻp belgilar ikki tilda bir xil ishlaydi: masalan, ikki nuqta oʻzbekchada ham umumlashtiruvchi soʻz yoki izohdan oldin keladi. Lekin bir nechta muhim farq bor. Birinchidan, oʻzbek tilida bogʻlovchisiz qoʻshma gapning qismlari odatda vergul bilan ajratiladi («Poyezd kechikdi, yigʻilishga ulgurmadik»). Ingliz tilida bu comma splice deb ataladigan xato: nuqta, nuqtali vergul yoki vergul + and / but / so kerak. Ikkinchidan, oʻzbekchada «biroq» dan oldin vergul qoʻyiladi; inglizchada however bogʻlovchi emas, undan oldin nuqta yoki nuqtali vergul, keyin esa vergul keladi. Uchinchidan, oʻzbekchada aniqlovchi sifatdosh otdan oldin vergulsiz keladi («Martda ishga kelgan rahbarimiz»), inglizchada esa qoʻshimcha maʼlumot beradigan who / which ergash gapi vergullar orasiga olinadi. Toʻrtinchidan, oʻzbekchada tire ot kesimli gapda bogʻlovchi feʼl oʻrnida keladi («Sevimli fanim — tarix») va koʻchirma gapda ishlatiladi; inglizchada bu vazifalarda tire ishlatilmaydi. Va nihoyat, oʻzbekcha qoʻshtirnoq « » ingliz matnida ishlatilmaydi.
| Oʻzbekcha | Eʼtibor bering | Inglizcha |
|---|---|---|
| Poyezd kechikdi, yigʻilishga ulgurmadik. | oʻzbekchada vergul yetarli | The train was late; we missed the meeting. / The train was late, so we missed the meeting. |
| Oldindan band qildik, biroq mehmonxona baribir toʻla edi. | biroq dan oldin vergul | We booked early; however, the hotel was still full. |
| Martda ishga kelgan yangi rahbarimiz katta oʻzgarishlar qildi. | sifatdosh oldinda, vergulsiz | Our new manager, who joined in March, has already made big changes. |
| Faqat bitta muammo bor edi: hech kimda kalit yoʻq edi. | ikki tilda bir xil | There was only one problem: nobody had the key. |
| Mening sevimli fanim — tarix. | tire bogʻlovchi feʼl oʻrnida | My favourite subject is history. |
| U 1990-yillarda ulgʻaygan. | chiziqcha + qoʻshimcha | She grew up in the 1990s. |
| «Sakkizgacha yetib boraman», — dedi u. | « » va tire | She said, "I'll be there by eight." |
Tuzilish
Gap chegaralari (bu yerda toʻliq gap = oʻz egasi va kesimi bor, mustaqil tura oladigan gap)
| Andoza | Toʻgʻrimi? | Misol |
|---|---|---|
| Gap. Gap. | ✅ | The train was late. We missed the meeting. |
| Gap; gap. | ✅ | The train was late; we missed the meeting. |
| Gap, and / but / or / so / yet + gap. | ✅ | The train was late, so we missed the meeting. |
| Gap; however, gap. | ✅ | The train was late; however, we arrived on time. |
| Gap, gap. (comma splice) | ❌ | The train was late, we missed the meeting. |
| Gap gap. (run-on sentence, belgisiz qoʻshilgan gap) | ❌ | The train was late we missed the meeting. |
Vergul: qachon qoʻyiladi va qachon qoʻyilmaydi
| Vergul qoʻying… | Misol |
|---|---|
| boshga chiqarilgan ergash gap yoki uzun iboradan keyin | When we arrived, the shop was closed. |
| aniqlamaydigan ergash gap atrofida (B2-08) | My sister, who lives in Leeds, is a nurse. |
| roʻyxat elementlari orasida | eggs, flour, sugar(,) and butter |
| however kabi bogʻlovchi soʻzlardan keyin yoki ularning atrofida | However, the results were clear. |
| ega va feʼl orasiga bitta vergul qoʻymang | ~~The man who called yesterday, is here.~~ |
| aniqlovchi ergash gap atrofiga qoʻymang | ~~Students, who miss three classes, fail.~~ (agar faqat oʻsha talabalar nazarda tutilsa) |
Boshqa belgilar
| Belgi | Asosiy vazifasi | Misol |
|---|---|---|
| ; nuqtali vergul | bir-biriga yaqin ikki gapni bogʻlaydi; ichida vergul bor roʻyxat elementlarini ajratadi | Some agreed; others didn't. |
| : ikki nuqta | toʻliq gapdan keyin izoh, roʻyxat yoki iqtibosni boshlaydi | We need three things: time, money and patience. |
| – yoki — tire | gapni boʻlish (juft) yoki taʼsirli qoʻshimcha (yakka) | The results – all of them – were wrong. |
| ( ) qavslar | sokinroq qoʻshimcha maʼlumot | The report (published in May) was ignored. |
| ' apostrof | qisqargan shakl yoki egalik | it's = it is; the company's profits |
| " " yoki ' ' qoʻshtirnoq | koʻchirma gap, iqtibos | She said, "I'll be late." |
Qoʻllanish
1Nuqta yoki vergul? Comma splice va run-on dan qochish
Ikki toʻliq gap kuchli chegara talab qiladi: nuqta, nuqtali vergul yoki vergul + and / but / or / so / yet. However, therefore va otherwise kabi bogʻlovchi soʻzlar bogʻlovchi emas, shuning uchun ulardan biri ikkinchi gapni boshlasa, undan oldin nuqta yoki nuqtali vergul kerak. (Gap oʻrtasida however shunchaki vergullar orasiga olinadi: The results, however, were disappointing.) (Badiiy matnda yoki chatda yozuvchilar baʼzan comma splice ni ataylab ishlatadi, lekin rasmiy yozuv va imtihonlarda bu xato hisoblanadi.)
2Vergulning asosiy qoidalari
Boshga chiqarilgan ergash gap yoki uzun kirish iborasidan keyin, qoʻshimcha maʼlumot atrofida, roʻyxat elementlari orasida va bogʻlovchi soʻzlar atrofida vergul qoʻying. Oxford comma (roʻyxatdagi oxirgi and dan oldingi vergul) koʻp amerikan uslub qoʻllanmalarida odatiy (lekin amerikan gazeta uslubida emas), britan uslubida esa ixtiyoriy; chalkashlikning oldini olsa, albatta ishlating. Ega qanchalik uzun boʻlmasin, uni feʼldan bitta vergul bilan ajratmang. (Qoʻshimcha maʼlumot atrofidagi juft vergul esa toʻgʻri: My sister, who lives in Leeds, is a nurse.)
3Nuqtali vergul va ikki nuqta
Nuqtali vergul bir-biriga yaqin va teng ahamiyatli ikki toʻliq gapni bogʻlaydi. U ichida vergul bor uzun roʻyxat elementlarini ham ajratadi. Ikki nuqta toʻliq gapdan keyin keladi va izoh, roʻyxat yoki iqtibosga ishora qiladi. Oddiy matnda ikki nuqtani toʻgʻridan-toʻgʻri feʼl yoki predlogdan keyin qoʻymang.
4Gapni boʻlish uchun tire va qavslar
Juft tire yoki qavslar gap oʻrtasiga qoʻshimcha maʼlumot qoʻshadi. Tire taʼsirliroq va biroz norasmiyroq; qavslar sokinroq. Yakka tire gap oxiriga taʼsirli izoh qoʻshishi mumkin. Britan uslubida koʻpincha boʻshliq bilan qisqa tire ( – ), amerikan uslubida odatda boʻshliqsiz uzun tire (—) ishlatiladi. Bitta uslubni tanlang va unga amal qiling.
5Apostrof
Apostrof qisqargan shakl yoki egalikni bildiradi. U koʻplik yasash uchun ishlatilmaydi: na otlarda, na raqamlarda, na oʻn yilliklarda, na qisqartmalarda. (Baʼzi uslub qoʻllanmalari yakka harflarning koʻpligi uchun ruxsat beradi: Mind your p's and q's.)
6Qoʻshtirnoq: britan va amerikan uslubi
Amerikan uslubida qoʻsh qoʻshtirnoq ishlatiladi, vergul va nuqta esa ularning ichiga qoʻyiladi. Britan nashriyotlari koʻpincha yakka qoʻshtirnoq ishlatadi va vergul yoki nuqtani faqat iqtibosning oʻziga tegishli boʻlsa ichkariga qoʻyadi. Ikkala uslubda ham iqtibos ichidagi iqtibos uchun boshqa turdagi qoʻshtirnoq olinadi. Ikkala uslub ham toʻgʻri, faqat bir xil yoʻlni tuting. Oʻzbekcha « » qoʻshtirnoq va koʻchirma gap oldidagi tire ingliz matnida ishlatilmaydi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. Bogʻlovchisiz qoʻshma gap → comma splice. Oʻzbek imlosida «Kech boʻlib qolgan edi, doʻkonlar yopiq edi» kabi gapda vergul toʻgʻri. Ingliz tilida esa ikki toʻliq gap orasida faqat vergul yetmaydi. «Biroq» bilan ham shunday: however dan oldin nuqta yoki nuqtali vergul, keyin vergul qoʻying.
2. Qoʻshimcha maʼlumot vergulsiz. Oʻzbekchada «Markaziy Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri boʻlgan Samarqand» deb sifatdoshni otdan oldin vergulsiz qoʻyamiz. Inglizchada who / which ergash gapi bitta, aniq narsa (masalan, shahar nomi) haqida qoʻshimcha maʼlumot bersa, u ikki tomondan vergul bilan ajratiladi.
3. Bogʻlovchi feʼl oʻrnida tire. Oʻzbekchada ega va kesim ot boʻlsa, ular orasiga tire qoʻyiladi: «Sevimli fanim — tarix», «Akam — shifokor». Ingliz tilida tire be ning oʻrnini bosa olmaydi: feʼlni yozing.
4. Oʻzbekcha qoʻshtirnoq va koʻchirma gap tiresi. Oʻzbek matnida «…», — dedi u kabi yozuv odatiy. Bu grammatika emas, yozuv anʼanasi: ingliz matnida « » va koʻchirma gap oldidagi tire ishlatilmaydi. " " yoki ' ' qoʻying (ikkalasi ham toʻgʻri), muallif soʻzlaridan oldin esa faqat vergul.
Adashtirmang
Aniqlovchi va aniqlamaydigan ergash gapdagi vergullar — Vergullar maʼnoni oʻzgartiradi. Vergulsiz ergash gap qaysilari ekanini aytadi; vergul bilan esa ularning hammasi haqida qoʻshimcha maʼlumot beradi. B2-08 ga qarang.
Nuqtali vergul va ikki nuqta — Nuqtali vergul ikkita teng va bogʻliq fikrni ulaydi. Ikki nuqta oldinga ishora qiladi: ikkinchi qism birinchi qism vaʼda qilgan narsani tushuntiradi yoki sanaydi.
its va it's — Its his kabi egalik soʻzi (A1-08 ga qarang). It's har doim it is yoki it has degani.
Imlo va talaffuz
- Aniqlamaydigan ergash gap atrofidagi vergullar ovozga mos keladi: qisqa pauza va qoʻshimcha maʼlumot uchun pastroq, sokinroq ovoz. Aniqlovchi ergash gapda pauza yoʻq.
- Chiziqcha (-) soʻzlarni qoʻshadi: a well-known writer; bu oʻzbekchadagi «ota-ona» dagi chiziqchaga oʻxshaydi. Tire (– yoki —) gap qismlarini ajratadi. Chiziqchani tire oʻrnida ishlatmang. Oʻzbekchadagi «1990-yillar», «2-sinf» kabi raqam + chiziqcha + qoʻshimcha inglizchada ishlatilmaydi: the 1990s, Year 2.
- -s bilan tugaydigan ismlarning egalik shakli: James's car ham, James' car ham qabul qilingan; James's bitta qoʻshimcha boʻgʻin bilan aytiladi: /ˈdʒeɪmzɪz/, «JAYM-ziz». Bitta uslubni tanlang va unga amal qiling.
- Ikki nuqtadan keyin britan uslubida odatda kichik harf bilan davom etiladi (ism yoki toʻliq iqtibos boʻlmasa); amerikan uslubida toʻliq gap kelsa, koʻpincha bosh harf qoʻyiladi.
Oltin qoida
Tinish belgilarini nafasga qarab emas, grammatikaga qarab qoʻying: ikki toʻliq gap kuchli chegara talab qiladi (nuqta, nuqtali vergul yoki vergul + and / but / so kabi bogʻlovchi); ega va feʼl orasiga bitta vergul qoʻymang; apostrof bilan koʻplik yasamang. Oʻzbekchadagi bogʻlovchisiz qoʻshma gap verguli, «biroq» oldidagi vergul, bogʻlovchi feʼl oʻrnidagi tire va « » qoʻshtirnoqni ingliz matniga koʻchirmang.
Mashqlar
A. Tuzilish
Koʻrsatmaga amal qiling.
-
Bitta vergul qoʻying: When the alarm went off everyone ran outside.
-
Ikkita vergul qoʻying: My father who is 70 still goes running every day.
-
Egalik shaklini yozing: the toys of my two sons
-
Toʻgʻri javobni tanlang: The company lost … biggest client.
-
Nuqtali vergul va however bilan bogʻlang: The hotel was full. We found a room nearby.
-
Bitta tinish belgisi qoʻying: There's one thing I've always wanted a dog.
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Qaysi gap hamma yoʻlovchida chipta bor boʻlganini bildiradi?
-
Siz toʻrt kishiga rahmat aytmoqchisiz: ota-onangiz, Anna va Tom. Qaysi variant aniq?
-
Izohni boshlaydigan belgini tanlang: She had only one goal … to win.
-
Qaysi gapda amerikancha qoʻshtirnoq ishlatilgan?
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
I love this city, the food is amazing.
-
Everyone who attended the workshop, received a certificate.
-
She was born in the 1970's.
-
The main problems are: noise and pollution.
-
The results, however, were disappointing.
D. Kontekstda
Har bir raqamlangan oʻrin uchun toʻgʻri variantni tanlang.
Hi Sam,
Thanks for your message 16 it was great to hear from you. The conference was a success 17 however, the hotel was a disaster. My room had only one window 18 a tiny one above the door. The manager 19 who was very apologetic 20 gave us all a free dinner. I'll tell you more at the 21 summer party.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Shahringiz haqida bir-biriga bogʻliq ikkita gap yozing va ularni nuqtali vergul bilan ulang.
-
Oila aʼzolaringizdan biri haqida aniqlamaydigan ergash gapli bitta gap yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B2-08 Non-Defining Relative Clauses oʻzbekcha: vergul bilan qoʻshimcha maʼlumot (who, which, whose) I have two sisters, both ___ live abroad. …
-
B1-26 Although, Despite va However oʻzbekcha: «-sa ham», «-ga qaramay», «biroq» Toʻgʻri javobni tanlang: … it was raining, we went out.
-
A1-08 My, Your, His, Her va egalik 's oʻzbekcha: «mening», «uning» ingliz tilida Toʻgʻri javobni tanlang: a lovely town, but roads are terrible.
Javoblar
A. Tuzilish
- When the alarm went off, everyone ran outside.
- My father, who is 70, still goes running every day.
- my two sons' toys / my sons' toys
- its
- The hotel was full; however, we found a room nearby.
- There's one thing I've always wanted: a dog. / There's one thing I've always wanted – a dog. / There's one thing I've always wanted — a dog. / There's one thing I've always wanted—a dog.
B. Maʼno
- The passengers, who had tickets, boarded.
- my parents, Anna, and Tom
- :
- She said, "Hello."
C. Xatoni toping
- I love this city. The food is amazing. / I love this city; the food is amazing. / I love this city: the food is amazing. / I love this city, and the food is amazing. / I love this city because the food is amazing.
- Everyone who attended the workshop received a certificate.
- She was born in the 1970s.
- The main problems are noise and pollution. / There are two main problems: noise and pollution.
- ✓ The results, however, were disappointing.
D. Kontekstda
- ;
- ;
- :
- ,
- ,
- company's
E. Sizning navbatingiz
- My town is small; everyone knows everyone.
- My grandmother, who is 85, still bakes bread every week.
F. Aralash takrorlash
- of whom
- Although
- It's … its
