Sabit qrammatik ifadələr azərbaycanca: come what may, be that as it may, pros and cons, long live
Fixed Grammar: Idiomatic Structures
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz qrammatikası qeyri-adi görünən sabit ifadələri tanıyıb işlədə biləcəksiniz: köhnə subjunctive (arzu-şərt forması) və başqa «daşlaşmış» feil formaları, qoşa ifadələr (binomials), sabit as… as ifadələri və sabit inversiyalar. Hər birinin niyə qəribə göründüyünü və niyə dəyişdirilə bilmədiyini izah edə və ona uyğun üslubu seçə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Bəzi ingiliscə ifadələr qrammatik fosillərdir. Onlar əsrlər əvvəl normal olan qaydalarla qurulub: tam işlək subjunctive, daha sərbəst söz sırası, köhnə feil formaları. Sonra donub qalıblar. Qaydalar dəyişib, amma ifadələr olduğu kimi yaşayır.
Come what may qəribə görünür: come feilində -s yoxdur, mübtəda what isə feildən sonra gəlir. Amma bu, səhv deyil; «nə olursa olsun» mənasını verən köhnə subjunctive formasıdır. Long live the King isə May the King live long cümləsinin köhnə inversiyasıdır.
Bu ifadələri hələ də qəbul edilən köhnə sikkələr kimi düşünün. Onları xərcləyə bilərsiniz, amma əridib yenidən formalaşdıra bilməzsiniz. Bir sözü və ya sıranı dəyişin (comes what may, cons and pros), onlar işləməz. Çox az ifadədə bir qədər çeviklik var (be it cəmlə be they olur). C2 bacarığı onları tanımaq, ən çox işlənənləri dəqiq və düzgün üslubda işlətmək və heç vaxt müasir qrammatikaya görə «düzəltməməkdir».
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində də belə «daşlaşmış» ifadələr çoxdur və bəziləri ingiliscədəkilərə çox yaxındır. Bizim əmr-arzu formamız bu gün də işləkdir: «Yaşasın bayram!», «Qoy belə olsun», «Nə olursa olsun». İngiliscədə isə bu cür formalar artıq yeni cümlə qurmaq üçün işlənmir və yalnız sabit ifadələrdə qalıb: Long live…, so be it, come what may. Mənaları tanış olsa da, formalarını sözbəsöz qurmaq olmur: ifadəni olduğu kimi əzbərləyin.
Ən böyük tələ qoşa ifadələrdədir. Bizim də qoşa sözlərimiz var və onların sırası da sabitdir, amma bəzən ingiliscədəkinin əksinədir: «gec-tez» → sooner or later, «az-çox» → more or less, «ağ-qara» → black and white. Bəziləri isə eyni sıradadır: «müsbət və mənfi cəhətlər» → pros and cons, «sakitlik və rahatlıq» → peace and quiet.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| Nə olursa olsun, layihəni vaxtında bitirəcəyik. | Come what may, we'll finish this project on time. | hər iki dildə köhnə arzu-şərt forması |
| Müqaviləni ləğv etmək istəyirlərsə, qoy belə olsun. | If they want to cancel the contract, so be it. | eyni məntiq: təslim olmaq |
| Yaşasın kral! | Long live the King! | bizdə işlək forma, ingiliscədə fosil |
| Gec-tez ona həqiqəti deməli olacaqsan. | Sooner or later, you'll have to tell her the truth. | sıra əksinədir |
| Qərar verməzdən əvvəl müsbət və mənfi cəhətləri ölçək. | Let's weigh up the pros and cons before we decide. | sıra eynidir |
| Mənə qalsa, məsələ bağlanıb. | As far as I'm concerned, the matter is closed. | sabit passiv forma |
Quruluş
Daşlaşmış feil formaları (işlək subjunctive C1-09 dərsindədir)
| İfadə | Mənası | Niyə qəribə görünür | Üslub |
|---|---|---|---|
| come what may | nə olursa olsun | subjunctive come (= may come); mübtəda what feildən sonra gəlir | neytral / ədəbi |
| be that as it may | buna baxmayaraq | subjunctive be + inversiya (= though that may be so) | rəsmi |
| suffice it to say (that) | yalnız onu deyim ki… | subjunctive suffice (= let it be enough) + inversiyalı mübtəda it | rəsmi / istehzalı |
| so be it | qoy belə olsun; qəbul edirəm | subjunctive be (= let it be so), so önə keçib | neytral / təslim |
| far be it from me to + əsas forma | … etmək fikrim yoxdur (amma edəcəyəm) | subjunctive be (= may it be far from me), far önə keçib | istehzalı |
| if need be | lazım olsa | if sözündən sonra subjunctive be; need isimdir və mübtədadır | neytral |
| as it were | belə demək mümkünsə | as if it were ifadəsindəki köhnə were (müqayisə edin: if I were, B1-06) | rəsmi |
| God save the King / Queen | arzu: Allah … qorusun | subjunctive save, -s yoxdur | təntənəli |
| the powers that be | hakimiyyətdə olanlar | subjunctive deyil: təyin budaq cümləsində köhnə indiki zaman (they be = they are) | yumoristik / tənqidi |
Qoşa ifadələr (sabit sıra: X and / or Y)
| Qoşa ifadə | Mənası |
|---|---|
| pros and cons | müsbət və mənfi cəhətlər |
| by and large | ümumiyyətlə |
| sooner or later | gec-tez |
| odds and ends | xırda-para şeylər |
| peace and quiet | sakitlik, rahatlıq |
| sick and tired (of) | bezmək, zəhləsi getmək (təkrarlanan bir şeydən) |
| first and foremost | hər şeydən əvvəl |
| (every) now and then | arabir |
Sabit as… as ifadələri və bənzətmələr
| İfadə | Mənası | Niyə sabitdir |
|---|---|---|
| as good as new | yenidən təzə kimi | artikl yoxdur: new burada sifətdir |
| as good as + sifət / üçüncü forma | demək olar ki (as good as finished) | həqiqi müqayisə deyil |
| as far as I'm concerned | məncə, mənə qalsa | concern (= aid olmaq) feilinin passivi üzərində qurulub |
| as far as + isim + is/are concerned | … məsələsinə gəlincə | is concerned hissəsi ifadəyə aiddir |
| as far as I know | bildiyimə görə | biliyi məhdudlaşdırır, müqayisə deyil |
| as cold as ice, as light as a feather | buz kimi soyuq, lələk kimi yüngül | həqiqi müqayisədir, amma tərəf-müqabil isim adətlə sabitləşib |
Sabit inversiyalar
| İfadə | Əsas mənası | Nə qədər sabitdir? |
|---|---|---|
| Long live… | May … live long | tam sabit: long subjunctive live feilindən əvvəl |
| …, be it X or Y, … | whether it is X or Y | qismən çevik: cəm mübtəda ilə be they |
İstifadə
1Daşlaşmış feil formaları: köhnə subjunctive
Bu ifadələr köhnə subjunctive formasını saxlayır: arzu, şərt və güzəşt üçün işlənən əsas forma. Müasir ingiliscə bu cür yeni baş cümlələr qurmur, ona görə ifadələr zaman və şəxs şəkilçisi qəbul etmir və söz sıraları dəyişmir. Çoxu rəsmi və ya istehzalıdır, ona görə gündəlik söhbətdə diqqəti çəkir. (it olmadan Suffice to say da çox işlənir.) The powers that be oxşar görünür, amma başqa fosildir: onun be sözü subjunctive yox, are mənasını verən köhnə indiki zamandır.
2Qoşa ifadələr
Qoşa ifadələr and və ya or ilə birləşən, sırası sabit olan cütlərdir. Onlar adətlə sabitləşib: danışanlar bir sıranı o qədər çox eşidib ki, o birisi səhv səslənir. Sıra çox vaxt meyillərə tabedir: qısa uzundan əvvəl, müsbət mənfidən əvvəl, daha vacib əvvəl. Məna da çox vaxt hissələrin cəmi deyil (by and large ölçü haqqında deyil). Hər cütü bir vahid kimi öyrənin. Azərbaycancadakı qoşa sözlərin sırasını ingiliscəyə köçürməyin: «gec-tez» → sooner or later.
3Sabit as… as ifadələri və bənzətmələr
Bəzi as… as quruluşları müqayisəyə bənzəyir, amma öz mənası olan sabit ifadələrdir. As good as + sifət və ya üçüncü forma «demək olar ki» deməkdir. As far as + mübtəda + be concerned fikri bir şəxs və ya mövzu ilə məhdudlaşdırır; o, concern feilinin köhnə mənası (= aid olmaq) üzərində qurulub, ona görə passiv be concerned ifadənin bir hissəsidir. As cold as ice kimi bənzətmələr həqiqətən müqayisə edir, amma tərəf-müqabil isim adətlə sabitləşib: as cold as snow başa düşülür, amma insanlar belə demir.
4Sabit inversiyalar
Köhnə söz sıraları bir neçə sabit ifadədə qalıb. Long live + isim ifadəsində long zərfi subjunctive live feilindən əvvəl durur (= may… live long); bu, alqış və ya şüardır, indi çox vaxt yumoristik işlənir və tam sabitdir. Cümlə daxilində Be it… «istər … olsun» deməkdir və rəsmi üslubda variantları təqdim edir. Bu, ən çevik fosildir: cəm mübtəda ilə be they işlənir. İşlək inversiya üçün C1-01 və C1-02 dərslərinə baxın.
5Niyə onları dəyişmək olmur
Sabit ifadələr yaddaşda vahid kimi saxlanılır və elə də emal olunur. Onları quran qrammatika artıq işlək deyil, ona görə danışan onları bugünkü qaydalarla «yenidən qura» bilməz: zamanı, şəxsi, söz sırasını və ya bir sözü dəyişmək vahidi pozur. Nəticə, hətta «daha qrammatik» görünsə də, səhv və ya gülməli səslənir. Onları istənilən zaman kontekstində işlədə bilərsiniz, çünki ifadənin özü dəyişmir. Yalnız çox az ifadə kiçik dəyişikliyə icazə verir (be it / be they; suffice it to say / suffice to say).
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Gec-tez» → later or sooner. Azərbaycancada «gec» birinci gəlir. Sözbəsöz çevirəndə ingiliscə qoşa ifadənin sırası pozulur.
2. «Az-çox» → less or more. «Az-çox başa düşürəm» deyəndə «təxminən, qismən» mənasını nəzərdə tuturuq. İngiliscə qarşılığı da qoşa ifadədir, amma sıra əksinədir.
3. «Ağ-qara» → white and black. Köhnə fotolar və filmlər haqqında danışanda «ağ-qara» deyirik. İngiliscədə sıra əksinədir və ifadə sifət kimi defislə yazılır.
4. «Mənə qalsa» / «məncə» → As far as I concern. «Məncə» mənasında as far as ifadəsini işlədəndə bəzi öyrənənlər concern feilini məlum növdə qoyur. Sabit forma passivdir.
Qarışdırmayın
sabit subjunctive və tələb bildirən (mandative) subjunctive — Tələb bildirən subjunctive suggest, insist, it is essential that sözlərindən sonra istənilən feillə işlədilə bilən işlək qaydadır (C1-09 dərsinə baxın); sabit subjunctive formaları isə donmuş ifadələrin qapalı siyahısıdır.
as good as (demək olar ki) və as good as (bərabər) — Üçüncü forma ilə və ya new, dead, finished ilə adətən «demək olar ki» deməkdir; isim birləşməsindən əvvəl isə keyfiyyəti müqayisə edir.
as far as I'm concerned və as far as I know — Birincisi fikir bildirir; ikincisi biliyinizi məhdudlaşdırır.
Yazılış və tələffüz
- Qoşa ifadələr zəif and /ən/ və ya /n/ ilə bir ritm vahidi kimi deyilir: /ˌprəʊz ən ˈkɒnz/, /ˌɒdz ən ˈendz/; zəif or: /ə/ (UK), /ər/ (US): /ˌsuːnər ə ˈleɪtə/. And sözünü tam və vurğulu «end» kimi deməyin.
- Come what may və be that as it may ifadələrində əsas vurğu sondakı may sözünə düşür.
- Suffice /səˈfaɪs/ kimi deyilir: vurğu ikinci hecadadır və nice sözü ilə qafiyələnir.
- Long live /lɒŋ ˈlɪv/ (UK), /lɔːŋ ˈlɪv/ (US): live sözü to live feilindəki kimidir, live music ifadəsindəki kimi yox. Long sözünün sonunda /ŋ/ səsi var: dilin arxası damağa toxunur, «q» və ya «k» səsi əlavə etməyin.
- Yazıda be that as it may və suffice it to say ifadələrindən sonra adətən vergül qoyulur; be it X or Y iki vergül arasında yazılır.
Qızıl qayda
Sabit ifadələr fosildir: onları olduğu kimi işlədin. -s əlavə etməyin, sıranı dəyişməyin, sözü əvəz etməyin və müasir qrammatikaya görə «düzəltməyin»; yalnız çox az ifadə be it / be they kimi kiçik dəyişikliyə icazə verir. Qoşa sözlərimizin sırasını ingiliscəyə köçürməyin (gec-tez → sooner or later). Üslubu yoxlayın: çoxu rəsmi və ya istehzalıdır.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Hər cümləni verilən sabit ifadə ilə yenidən yazın. İfadəni olduğu kimi işlədin.
-
"be it … or …" ilə yenidən yazın: Whether it is a phone or a laptop, every device brought into the building must be registered at reception.
-
"be they … or …" ilə yenidən yazın: All applicants, whether they are students or professionals, pay the same registration fee.
-
"come what may" ilə yenidən yazın: Whatever happens, we will open the café on the first of June.
-
"if need be" ilə yenidən yazın: If it is necessary, the team can work over the weekend to meet the deadline.
-
"as good as" ilə yenidən yazın: The deal with the new supplier is almost signed.
-
"as far as … is concerned" ilə yenidən yazın: On the subject of the budget, we have nothing to worry about.
-
"suffice it to say" ilə yenidən yazın: I won't go into detail; I'll only say that the negotiations did not go well.
B. Məna
Kontekstə uyğun daha yaxşı cümləni seçin. Qeyd səbəbini izah edir.
-
Dostunuz mesaj yazır: "The restaurant's fully booked." Hansı cavab daha təbiidir?ikincisi düzgündür, amma dosta mesaj üçün həddən artıq rəsmidir
-
Həmkarınız deyir: "Far be it from me to interfere, but I think you've sent that email to the wrong client." O, əslində nə demək istəyir?far be it from me danışanın etməyəcəyini dediyi işi təqdim edir
-
Menecer bildirir ki, müqavilə hələ imzalanmayıb, amma çox tezliklə imzalanacaq. Hansı cümlə bunu deyir?as good as + üçüncü forma = demək olar ki; isim birləşməsindən əvvəl keyfiyyəti müqayisə edir
-
Tanımadığınız birinə yol göstərirsiniz, amma kafenin hələ də olduğuna tam əmin deyilsiniz. Hansı cümlə uyğundur?as far as I know biliyi məhdudlaşdırır; as far as I'm concerned fikir bildirir
-
Şəhər bələdiyyəsinə rəsmi məktub. Diqqətli yazıda hansı cümlə daha yaxşıdır?"are concerned" hissəsini buraxmaq qeyri-rəsmidir və diqqətli yazıda tənqid olunur
C. Səhvi tapın
Bəzi cümlələr müasir qrammatikaya görə «düzəldilib». Sabit ifadəni bərpa edin və bütöv cümləni yazın və ya correct yazın.
-
Comes what may, the organisers have promised that the festival will go ahead this summer, even if it rains every day.
-
Before we sign anything, I think we should sit down together and carefully weigh up the cons and pros of the offer.
-
Far be it for me to tell you how to run your business, but your prices are much higher than everyone else's.
-
After the mechanic had replaced the engine and repainted the doors, my old car looked as good as a new.
-
Every complaint we receive, be it by email or by phone, is answered within two working days by a member of our team.
D. Mətndə
Nitqi redaktə edin: hər nömrələnmiş cümləni bu dərsdəki sabit ifadələrdən biri ilə yenidən yazın.
(18) Generally, Clara's twelve years here have been calm ones, apart from a few stormy deadlines. (19) She has been the heart of the team, so to speak. (20) She always said she would retire eventually, and now that day has come. Some of us hoped she would stay for one more year. (21) Even so, she has made her decision, and we respect it. (22) She has promised to come back and help us if it is necessary. (23) In my opinion, nobody could ever replace her. Now, at last, (24) she can enjoy some calm in her garden by the sea.
-
(18) cümləsini qoşa ifadə ilə yenidən yazın.
-
(19) cümləsini tərkibində "were" olan sabit ifadə ilə yenidən yazın.
-
(20) cümləsini qoşa ifadə ilə yenidən yazın.
-
(21) cümləsini tərkibində "be" olan rəsmi sabit ifadə ilə yenidən yazın.
-
(22) cümləsini tərkibində "need" olan sabit ifadə ilə yenidən yazın.
-
(23) cümləsini sabit "as far as" ifadəsi ilə yenidən yazın.
-
(24) hissəsini qoşa ifadə ilə yenidən yazın.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Kitabxana və ya ofis üçün qısa rəsmi elan (2–3 cümlə) yazın. Uğur meyarları: be it … or … və ya be they … or …, həmçinin if need be işlədin; bütün mətn boyu rəsmi üslubu saxlayın.
-
Razı olmadığınız bir rəhbərlik qərarı haqqında həmkarınıza qısa məktub (3 cümlə) yazın. Uğur meyarları: far be it from me to və be that as it may və ya so be it işlədin; bir qoşa ifadə əlavə edin; ton kobud yox, nəzakətli və bir az istehzalı olsun.
-
Bir plan və ya vəd haqqında iki cümlə yazın. Uğur meyarları: biri come what may ilə, biri isə first and foremost və ya sooner or later ilə.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
C1-09 Subjunctive azərbaycanca: I suggest that he apply, It is essential that she be – rəsmi quruluşlar "It is essential that" və subjunctive ilə yenidən yazın: Every visitor must be registered at reception.
-
C2-02 Register azərbaycanca: rəsmi və qeyri-rəsmi ingilis qrammatikası Diqqətli ingiliscədə hansı cümlə düzgündür?ön sözdən sonra obyekt əvəzliyi işlənir; burada "you and I" həddən artıq düzəltmədir
-
C1-01 Inversion azərbaycanca: Never have I…, No sooner had I… – inkar sözündən sonra söz sırası "Never" ilə başlayaraq yenidən yazın: I have never seen such a beautiful sunset.
Cavablar
A. Quruluş
- Every device brought into the building, be it a phone or a laptop, must be registered at reception. / Be it a phone or a laptop, every device brought into the building must be registered at reception.
- All applicants, be they students or professionals, pay the same registration fee.
- Come what may, we will open the café on the first of June. / We will open the café on the first of June, come what may.
- If need be, the team can work over the weekend to meet the deadline. / The team can work over the weekend to meet the deadline if need be.
- The deal with the new supplier is as good as signed.
- As far as the budget is concerned, we have nothing to worry about. / We have nothing to worry about as far as the budget is concerned.
- Suffice it to say that the negotiations did not go well. / Suffice it to say, the negotiations did not go well.
B. Məna
- Oh well, never mind. Let's try the Thai place.
- She is interfering, politely and a little ironically.
- The contract is as good as signed.
- As far as I know, the café is still open.
- As far as the parking charges are concerned, we strongly object to them.
C. Səhvi tapın
- Come what may, the organisers have promised that the festival will go ahead this summer, even if it rains every day.
- Before we sign anything, I think we should sit down together and carefully weigh up the pros and cons of the offer.
- Far be it from me to tell you how to run your business, but your prices are much higher than everyone else's.
- After the mechanic had replaced the engine and repainted the doors, my old car looked as good as new.
- ✓ Every complaint we receive, be it by email or by phone, is answered within two working days by a member of our team.
D. Mətndə
- By and large, Clara's twelve years here have been calm ones, apart from a few stormy deadlines.
- She has been the heart of the team, as it were.
- She always said she would retire sooner or later, and now that day has come.
- Be that as it may, she has made her decision, and we respect it.
- She has promised to come back and help us if need be.
- As far as I'm concerned, nobody could ever replace her.
- Now, at last, she can enjoy some peace and quiet in her garden by the sea.
E. Sizin növbəniz
- All visitors, be they staff or members of the public, must sign in at reception. Bags may be checked if need be. Any item left behind, be it large or small, will be kept for one month.
- Far be it from me to question the board, but moving the launch forward by a month seems ambitious. By and large, the team has coped well with last-minute changes so far. Be that as it may, if this is what they want, so be it.
- First and foremost, I want to finish my degree. Come what may, I'll be living by the sea before I'm forty.
F. Qarışıq təkrar
- It is essential that every visitor be registered at reception. / It is essential that every visitor should be registered at reception.
- Between you and me, the plan won't work.
- Never have I seen such a beautiful sunset.
