Англисче туруктуу грамматикалык тизмектер кыргызча: come what may, be that as it may, pros and cons, as good as new
Fixed Grammar: Idiomatic Structures
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз грамматикасы адаттан тыш көрүнгөн туруктуу тизмектерди – эски субъюнктивдерди жана башка «катып калган» этиш формаларын, жуп сөздөрдү (binomials), туруктуу as… as тизмектерин жана туруктуу инверсияларды – тааный жана колдоно аласыз; ар бири эмне үчүн таң калыштуу көрүнөрүн жана эмне үчүн өзгөртүлбөй турганын түшүндүрө аласыз жана ага ылайыктуу стилди тандай аласыз.
Негизги ой
Айрым англисче тизмектер – грамматиканын казылып алынган калдыктары (фоссилдер). Алар бир нече кылым мурун кадимки болгон эрежелер менен түзүлгөн – толук иштеген субъюнктив, эркин сөз тартиби, эски этиш формалары – анан катып калган. Эрежелер өзгөрдү, бирок тизмектер мурункудай эле сакталып калды.
Come what may таң калыштуу көрүнөт: come сөзүндө -s жок, ал эми ээ what этиштен кийин турат. Бирок бул ката эмес; бул «эмне болсо да» деген маанидеги эски субъюнктив. Long live the King – May the King live long дегендин эски инверсиясы.
Бул тизмектерди дагы эле жүгүртүүдө жүргөн эски тыйындар катары элестетиңиз. Аларды колдоно аласыз, бирок эритип, кайра башка формага келтире албайсыз. Бир сөздү же тартипти өзгөртсөңүз – comes what may, cons and pros – алар иштебей калат. Өтө азы гана бир аз ийкемдүү (be it көптүк ээ менен be they болот). C2 көндүмү – аларды таануу, көп колдонулгандарын так жана туура стилде колдонуу, жана аларды эч качан азыркы грамматикага «оңдобоо».
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде да туруктуу жуп сөздөр жана тизмектер бар, алардын тартиби өзгөрбөйт: «эртеби-кечпи», «жакшы-жаман жактары». Бул жерде да ушундай: англисче sooner or later, pros and cons – тартиби дал келет. Бирок айрым жуптардын тартиби эки тилде тескери: кыргызча «ак-кара», англисче black and white; кыргызча «ары-бери», англисче back and forth. Салыштыруулар да ар башка: кыргызча «муздай суук» англисчедеги as cold as ice сыяктуу эле, бирок «койдой жоош» англисчеде as gentle as a lamb болот, sheep эмес. Англисче эски субъюнктивдерге кыргызча көбүнчө шарттуу -са формасы туура келет: «керек болсо» – if need be, «эмне болсо да» – come what may. Бирок англисче тизмектин формасын кыргызча которуудан куруп чыкпаңыз: аны бүтүн бойдон жаттап алыңыз.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Эртеби-кечпи ага чындыкты айтышың керек болот. | Sooner or later, you'll have to tell her the truth. | Бул жерде да ушундай: тартиби бирдей |
| Чечим кабыл алардан мурун жакшы-жаман жактарын салыштыралы. | Let's weigh up the pros and cons before we decide. | Бул жерде да ушундай: жакшысы биринчи |
| ак-кара сүрөт | a black and white photo | кыргызча «ак» биринчи; англисче black биринчи |
| Эмне болсо да, бул долбоорду убагында бүтүрөбүз. | Come what may, we'll finish this project on time. | кыргызча -са да; англисче эски субъюнктив, -s жок |
| Керек болсо, дем алыш күнү да иштейбиз. | We can work at the weekend if need be. | «керек болсо» → if need be (if it needs эмес) |
| Менин оюмча, бул маселе жабылды. | As far as I'm concerned, the matter is closed. | туруктуу туюк мамиле: I'm concerned |
| Менин билишимче, дүкөн дагы эле ачык. | As far as I know, the shop is still open. | «билишимче» → as far as I know |
| Телефонду оңдошту, азыр жаңыдай болуп калды. | The phone was repaired and now it's as good as new. | артикль жок: as good as new |
| Анын колдору муздай суук болчу. | Her hands were as cold as ice. | Бул жерде да ушундай: муз = ice |
Кыскасы: туруктуу тизмекти бүтүн бойдон колдонуңуз: «эмне болсо да» → come what may, «керек болсо» → if need be, «менин оюмча» → as far as I'm concerned. Жуп сөздөрдүн англисче тартибин өзүнчө жаттаңыз (black and white, back and forth), ал эми салыштырууларда англисче «өнөктөш» сөздү колдонуңуз (as gentle as a lamb).
Түзүлүшү
Катып калган этиш формалары (иштеп турган субъюнктив C1-09 сабагында)
| Тизмек | Мааниси | Эмне үчүн таң калыштуу | Стили |
|---|---|---|---|
| come what may | эмне болсо да | субъюнктив come (= may come); ээ what этиштен кийин | нейтралдуу / адабий |
| be that as it may | ошентсе да | субъюнктив be + инверсия (= though that may be so) | расмий |
| suffice it to say (that) | бир гана нерсени айтайын: … | субъюнктив suffice (= let it be enough) + орун алмашкан ээ it | расмий / какшык |
| so be it | анда ошондой болсун; кабыл алам | субъюнктив be (= let it be so), so алдыга чыккан | нейтралдуу / моюн сунуу |
| far be it from me to + негизги форма | … кылгым келбейт (бирок кылам) | субъюнктив be (= may it be far from me), far алдыда | какшык |
| if need be | зарыл болсо | if сөзүнөн кийин субъюнктив be; need – зат атооч жана ээ | нейтралдуу |
| as it were | айтор, мындайча айтканда | as if it were тизмегиндеги эски were (if I were менен салыштырыңыз, B1-06) | расмий |
| God save the King / Queen | тилек: Кудай … сактасын | субъюнктив save, -s жок | салтанаттуу |
| the powers that be | бийликтегилер | субъюнктив эмес: аныктооч багыныңкы сүйлөмдөгү эски учур чак (they be = they are) | тамашалуу / сындуу |
Жуп сөздөр (binomials) (тартиби туруктуу: X and / or Y)
| Жуп сөз | Мааниси |
|---|---|
| pros and cons | жакшы жана жаман жактары |
| by and large | жалпысынан |
| sooner or later | эртеби-кечпи |
| odds and ends | ар түрдүү майда-барат нерселер |
| peace and quiet | тынчтык, жымжырттык |
| sick and tired (of) | (кайталанган нерседен) абдан тажоо |
| first and foremost | баарынан мурун |
| (every) now and then | кээде |
Туруктуу as… as тизмектери жана салыштыруулар
| Тизмек | Мааниси | Эмне үчүн туруктуу |
|---|---|---|
| as good as new | кайрадан мыкты абалда | артикль жок: бул жерде new – сын атооч |
| as good as + сын атооч / үчүнчү форма | дээрлик (as good as finished) | чыныгы салыштыруу эмес |
| as far as I'm concerned | менин оюмча | concern (= тиешеси болуу) этишинин туюк мамилесине негизделген |
| as far as + зат атооч + is/are concerned | … жагынан алганда | is concerned бөлүгү тизмекке таандык |
| as far as I know | ошондой деп ойлойм, бирок так билбейм | билимди чектейт, салыштыруу эмес |
| as cold as ice, as light as a feather | абдан суук, абдан жеңил | чыныгы салыштыруу, бирок өнөктөш зат атооч адат боюнча бекитилген |
Туруктуу инверсиялар
| Тизмек | Негизги мааниси | Канчалык туруктуу? |
|---|---|---|
| Long live… | May … live long | толук туруктуу: субъюнктив live алдында long |
| …, be it X or Y, … | X болобу же Y болобу | бир аз ийкемдүү: көптүк ээ менен be they |
Колдонулушу
1Катып калган этиш формалары: эски субъюнктивдер
Бул тизмектер эски субъюнктивди сактап калган: тилек, шарт жана макул болуу үчүн колдонулган негизги форма. Азыркы англис тили мындай жаңы негизги сүйлөмдөрдү курбайт, ошондуктан бул тизмектер чак же жак мүчөлөрүн албайт, сөз тартиби да өзгөрбөйт. Көбү расмий же какшыктуу угулат, ошондуктан күнүмдүк сүйлөшүүдө көзгө урунат. (It жок Suffice to say да абдан көп колдонулат.) The powers that be окшош көрүнөт, бирок бул башка фоссил: андагы be – are дегенди билдирген эски учур чак, субъюнктив эмес. Кыргызча буларга көбүнчө -са да, -сын формалары туура келет («эмне болсо да», «ошондой болсун»).
2Жуп сөздөр
Жуп сөздөр – and же or менен туруктуу тартипте бириккен эки сөз. Алар адат боюнча бекитилген: сүйлөгөндөр бир тартипти ушунчалык көп угушкандыктан, башкасы туура эмес угулат. Тартип көбүнчө белгилүү тенденцияларга баш ийет – кыскасы узунунан мурун, оң маанилүүсү терс маанилүүсүнөн мурун, маанилүүрөөгү биринчи – жана мааниси көбүнчө бөлүктөрдүн суммасы эмес (by and large өлчөм жөнүндө эмес). Ар бир жупту бир бүтүн катары үйрөнүңүз. Кыргызча да «эртеби-кечпи», «майда-барат» сыяктуу жуп сөздөр бар, бирок алардын тартиби англисче дал келет деп ойлобоңуз.
3Туруктуу as… as тизмектери жана салыштыруулар
Айрым as… as түзүлүштөрү салыштырууга окшош көрүнөт, бирок өз мааниси бар туруктуу тизмектер. As good as + сын атооч же үчүнчү форма «дээрлик» дегенди билдирет. As far as + ээ + be concerned билдирүүнү бир адамга же бир темага чектейт; ал concern (= тиешеси болуу) этишинин эски колдонулушуна негизделген, ошондуктан туюк мамиледеги be concerned тизмектин бөлүгү. As cold as ice сыяктуу салыштыруулар чындап эле салыштырат, бирок өнөктөш зат атооч адат боюнча бекитилген: as cold as snow түшүнүктүү, бирок адамдар ушундай айтышпайт. Кыргызча «муздай», «кардай» сыяктуу салыштыруулар да бекитилген, бирок англисче өнөктөш сөз ар дайым эле кыргызча сөзгө дал келбейт.
4Туруктуу инверсиялар
Эски сөз тартиби бир нече туруктуу тизмекте сакталып калган. Long live + зат атооч тизмегинде long тактоочу субъюнктив live алдында турат (= may… live long); бул – кыйкырык же ураан, азыр көбүнчө тамашалуу колдонулат, жана ал толук туруктуу. Сүйлөм ичиндеги Be it… «… болобу» дегенди билдирет жана расмий стилде варианттарды киргизет. Бул эң ийкемдүү фоссил: көптүк ээ менен be they колдонулат. Иштеп турган инверсия үчүн C1-01 жана C1-02 караңыз.
5Эмне үчүн аларды өзгөртүүгө болбойт
Туруктуу тизмектер эсте бир бүтүн катары сакталат жана иштетилет. Аларды курган грамматика азыр иштебейт, ошондуктан сүйлөөчү аларды азыркы эрежелер менен «кайра кура» албайт: чакты, жакты, сөз тартибин же бир эле сөздү өзгөртүү бүтүндү бузат. Натыйжа «грамматикалык жактан туурараак» көрүнсө да, туура эмес же күлкүлүү угулат. Аларды каалаган чактагы контекстте колдоно аласыз, анткени тизмектин өзү өзгөрбөйт. Өтө азы гана кичине өзгөрүүгө жол берет (be it / be they; suffice it to say / suffice to say). Окуучулар көп учурда «грамматиканы оңдоп» коюуга умтулушат: come сөзүнө -s кошуп, же if need be тизмегине it кошуп. Мындай кылбаңыз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Ак-кара», «ары-бери» → white and black, forth and back. Кыргызча жуп сөздөрдүн да туруктуу тартиби бар, бирок ал англисчеге дайыма эле дал келбейт. «Ак-кара сүрөт», «ары-бери басуу» деп көнгөндүктөн, англисчеде да ошол тартипти сактап калуу оңой. Англисчеде жуп сөздөрдүн тартиби өзүнчө бекитилген: black and white, back and forth.
2. «Керек болсо» → if it needs. Кыргызча «керек болсо» – жөнөкөй шарттуу сүйлөм: «Керек болсо, биздикинде полго жатып уктай бересиңер». Need сөзүн этиш катары жакшы билген окуучулар бул ойду if it needs же if need деп которуп коюшат. Англисче туруктуу тизмек – if need be; нейтралдуу варианттары – if necessary, if needed.
3. «Койдой жоош» → as gentle as a sheep. Кыргызча салыштыруулар да туруктуу, мисалы, «койдой жоош». Аларды сөзмө-сөз которсоңуз, англисче түшүнүктүү, бирок адамдар ушундай айтышпайт. Англисче салыштыруунун өзүнүн өнөктөш сөзү бар: as gentle as a lamb. Кээде өнөктөш сөз эки тилде дал келет («муздай суук» – as cold as ice), ошондуктан ар бир салыштырууну өзүнчө текшериңиз.
Чаташтырбаңыз
туруктуу субъюнктив жана талап субъюнктиви – Талап субъюнктиви (mandative subjunctive) – suggest, insist, it is essential that сөздөрүнөн кийин каалаган этиш менен колдоно турган иштеп турган эреже (C1-09); туруктуу субъюнктивдер – катып калган тизмектердин жабык тизмеси.
as good as (дээрлик) жана as good as (бирдей) – Үчүнчү форма менен же new, dead, finished менен ал көбүнчө «дээрлик» дегенди билдирет; зат атооч тизмегинин алдында сапатты салыштырат.
as far as I'm concerned жана as far as I know – Биринчиси пикирди билдирет; экинчиси билимиңизди чектейт. Кыргызча: «менин оюмча» жана «менин билишимче».
Жазылышы жана айтылышы
- Жуп сөздөр бир ритмдик бүтүн катары, алсыз and /ən/ же /n/ менен айтылат: pros 'n' cons /ˌprəʊz n ˈkɒnz/, odds 'n' ends; алсыз or /ə/ (UK), /ər/ (US): sooner 'r' later. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан and сөзүн толук /ænd/ деп айтпаңыз.
- Come what may жана be that as it may тизмектеринде негизги басым акыркы may сөзүнө түшөт.
- Suffice /səˈfaɪs/: басым экинчи муунда, nice сөзү менен уйкашат.
- Long live /lɒŋ ˈlɪv/ (UK), /lɔːŋ ˈlɪv/ (US): live – to live этишиндегидей /lɪv/, live music тизмегиндегидей /laɪv/ эмес. Акыркы /ŋ/ тыбышы кыргыздын ң тыбышындай: ага [г] кошпоңуз.
- Жазууда be that as it may жана suffice it to say тизмектеринен кийин адатта үтүр коюлат; be it X or Y эки үтүрдүн ортосунда турат.
Алтын эреже
Туруктуу тизмектер – фоссилдер: аларды кандай болсо, ошондой колдонуңуз. -s кошпоңуз, тартибин өзгөртпөңүз, сөздү алмаштырбаңыз жана аларды азыркы грамматикага «оңдобоңуз» – өтө азы гана be it / be they сыяктуу кичине өзгөрүүгө жол берет. Стилин текшериңиз: көбү расмий же какшыктуу угулат. Эсиңизде болсун: кыргызча жуп сөздүн же салыштыруунун тартиби англисчеге көчпөйт – black and white, as gentle as a lamb; «керек болсо» → if need be.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Ар бир сүйлөмдү берилген туруктуу тизмек менен кайра жазыңыз. Тизмекти так ошол бойдон колдонуңуз.
-
«be it … or …» менен кайра жазыңыз: Whether it is a phone or a laptop, every device brought into the building must be registered at reception.
-
«be they … or …» менен кайра жазыңыз: All applicants, whether they are students or professionals, pay the same registration fee.
-
«come what may» менен кайра жазыңыз: Whatever happens, we will open the café on the first of June.
-
«if need be» менен кайра жазыңыз: If it is necessary, the team can work over the weekend to meet the deadline.
-
«as good as» менен кайра жазыңыз: The deal with the new supplier is almost signed.
-
«as far as … is concerned» менен кайра жазыңыз: On the subject of the budget, we have nothing to worry about.
-
«suffice it to say» менен кайра жазыңыз: I won't go into detail; I'll only say that the negotiations did not go well.
B. Мааниси
Контекстке жакшыраак ылайык келген сүйлөмдү тандаңыз. Эскертүү себебин түшүндүрөт.
-
Досуңуз SMS жазат: «The restaurant's fully booked.» Кайсы жооп табигыйраак?the second is correct but far too formal for a text to a friend
-
Кесиптешиңиз айтат: «Far be it from me to interfere, but I think you've sent that email to the wrong client.» Ал чынында эмнени айткысы келет?far be it from me introduces exactly what the speaker says she won't do
-
Менеджер келишимге азырынча кол коюла электигин, бирок абдан жакында коюла турганын айтат. Кайсы сүйлөм муну айтат?as good as + past participle = almost; before a noun phrase it compares quality
-
Бейтааныш адамга жол көрсөтүп жатасыз, бирок кафе дагы эле бар экенине толук ишенбейсиз. Кайсы сүйлөм ылайыктуу?as far as I know limits knowledge; as far as I'm concerned gives an opinion
-
Шаардык кеңешке расмий кат. Кылдат жазууда кайсы сүйлөм жакшыраак?dropping "are concerned" is informal and criticised in careful writing
C. Катаны табыңыз
Айрым сүйлөмдөр азыркы грамматикага «оңдолуп» калган. Туруктуу тизмекти калыбына келтирип, бүт сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Comes what may, the organisers have promised that the festival will go ahead this summer, even if it rains every day.
-
Before we sign anything, I think we should sit down together and carefully weigh up the cons and pros of the offer.
-
Far be it for me to tell you how to run your business, but your prices are much higher than everyone else's.
-
After the mechanic had replaced the engine and repainted the doors, my old car looked as good as a new.
-
Every complaint we receive, be it by email or by phone, is answered within two working days by a member of our team.
D. Текстте
Сөздү оңдоңуз: ар бир номерленген сүйлөмдү ушул сабактагы туруктуу тизмек менен кайра жазыңыз.
(18) Generally, Clara's twelve years here have been calm ones, apart from a few stormy deadlines. (19) She has been the heart of the team, so to speak. (20) She always said she would retire eventually, and now that day has come. Some of us hoped she would stay for one more year. (21) Even so, she has made her decision, and we respect it. (22) She has promised to come back and help us if it is necessary. (23) In my opinion, nobody could ever replace her. Now, at last, (24) she can enjoy some calm in her garden by the sea.
-
(18) сүйлөмүн жуп сөз менен кайра жазыңыз.
-
(19) сүйлөмүн «were» сөзү бар туруктуу тизмек менен кайра жазыңыз.
-
(20) сүйлөмүн жуп сөз менен кайра жазыңыз.
-
(21) сүйлөмүн «be» сөзү бар расмий туруктуу тизмек менен кайра жазыңыз.
-
(22) сүйлөмүн «need» сөзү бар туруктуу тизмек менен кайра жазыңыз.
-
(23) сүйлөмүн туруктуу «as far as» тизмеги менен кайра жазыңыз.
-
(24) сүйлөмүн жуп сөз менен кайра жазыңыз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Китепкана же кеңсе үчүн кыска расмий кулактандыруу (2–3 сүйлөм) жазыңыз. Шарттар: be it … or … же be they … or …, ошондой эле if need be колдонуңуз; бүт текстте расмий стилди сактаңыз.
-
Сиз макул эмес болгон жетекчиликтин чечими жөнүндө кесиптешиңизге кыска кат (3 сүйлөм) жазыңыз. Шарттар: far be it from me to жана be that as it may же so be it колдонуңуз; бир жуп сөз кошуңуз; тон орой эмес, сылык жана бир аз какшыктуу болсун.
-
Бир план же убада жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз. Шарттар: бири come what may менен, экинчиси first and foremost же sooner or later менен.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
C1-09 Subjunctive кыргызча: I suggest that he go, It is essential that she be… «It is essential that» жана субъюнктив менен кайра жазыңыз: Every visitor must be registered at reception.
-
C2-02 Стиль (register) кыргызча: англисчедеги расмий жана бейрасмий грамматика Кылдат англисчеде кайсы сүйлөм туура?after a preposition, use the object pronoun; "you and I" here is a hypercorrection
-
C1-01 Inversion кыргызча: Never have I…, No sooner had I… – англисче тескери сөз тартиби «Never» деп баштап кайра жазыңыз: I have never seen such a beautiful sunset.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- Every device brought into the building, be it a phone or a laptop, must be registered at reception. / Be it a phone or a laptop, every device brought into the building must be registered at reception.
- All applicants, be they students or professionals, pay the same registration fee.
- Come what may, we will open the café on the first of June. / We will open the café on the first of June, come what may.
- If need be, the team can work over the weekend to meet the deadline. / The team can work over the weekend to meet the deadline if need be.
- The deal with the new supplier is as good as signed.
- As far as the budget is concerned, we have nothing to worry about. / We have nothing to worry about as far as the budget is concerned.
- Suffice it to say that the negotiations did not go well. / Suffice it to say, the negotiations did not go well.
B. Мааниси
- Oh well, never mind. Let's try the Thai place.
- She is interfering, politely and a little ironically.
- The contract is as good as signed.
- As far as I know, the café is still open.
- As far as the parking charges are concerned, we strongly object to them.
C. Катаны табыңыз
- Come what may, the organisers have promised that the festival will go ahead this summer, even if it rains every day.
- Before we sign anything, I think we should sit down together and carefully weigh up the pros and cons of the offer.
- Far be it from me to tell you how to run your business, but your prices are much higher than everyone else's.
- After the mechanic had replaced the engine and repainted the doors, my old car looked as good as new.
- ✓ Every complaint we receive, be it by email or by phone, is answered within two working days by a member of our team.
D. Текстте
- By and large, Clara's twelve years here have been calm ones, apart from a few stormy deadlines.
- She has been the heart of the team, as it were.
- She always said she would retire sooner or later, and now that day has come.
- Be that as it may, she has made her decision, and we respect it.
- She has promised to come back and help us if need be.
- As far as I'm concerned, nobody could ever replace her.
- Now, at last, she can enjoy some peace and quiet in her garden by the sea.
E. Сиздин кезегиңиз
- All visitors, be they staff or members of the public, must sign in at reception. Bags may be checked if need be. Any item left behind, be it large or small, will be kept for one month.
- Far be it from me to question the board, but moving the launch forward by a month seems ambitious. By and large, the team has coped well with last-minute changes so far. Be that as it may, if this is what they want, so be it.
- First and foremost, I want to finish my degree. Come what may, I'll be living by the sea before I'm forty.
F. Аралаш кайталоо
- It is essential that every visitor be registered at reception. / It is essential that every visitor should be registered at reception.
- Between you and me, the plan won't work.
- Never have I seen such a beautiful sunset.
