Тұрақты грамматика қазақша: come what may, be that as it may, pros and cons, as good as new
Fixed Grammar: Idiomatic Structures
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз грамматикасы ерекше көрінетін тұрақты тіркестерді — ескі subjunctive мен басқа да «қатып қалған» етістік формаларын, жұп сөздерді (binomials), тұрақты as… as тіркестерін және тұрақты инверсияларды — тани және қолдана аласыз, әрқайсысының неге оғаш көрінетінін және неге өзгертуге болмайтынын түсіндіре аласыз әрі оған лайық стильді таңдай аласыз.
Негізгі идея
Кейбір ағылшын тіркестері — грамматикалық қазбалар. Олар ғасырлар бұрын қалыпты болған ережелермен құрылған — толық жұмыс істейтін subjunctive (бағыныңқы рай), еркінірек сөз тәртібі, ескі етістік формалары — содан кейін қатып қалған. Ережелер өзгерді, бірақ тіркестер сол күйі сақталып қалды.
Come what may оғаш көрінеді: come сөзінде -s жоқ, ал what бастауышы етістіктен кейін тұр. Бірақ бұл қате емес: бұл «не болса да» деген мағынадағы ескі subjunctive. Long live the King — May the King live long дегеннің ескі инверсиясы.
Бұл тіркестерді әлі де жүріп тұрған ескі тиындар деп елестетіңіз. Оларды жұмсай аласыз, бірақ ерітіп, қайта құя алмайсыз. Бір сөзді не тәртібін өзгертсеңіз — comes what may, cons and pros — олар жұмыс істемей қалады. Өте азында ғана сәл икемділік бар (be it көпше бастауышпен be they болады). C2 деңгейіндегі дағды — оларды тану, жиі қолданылатындарын дәл әрі дұрыс стильде қолдану және ешқашан қазіргі грамматикаға «түзетпеу».
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Бұл құбылыс бізге таныс. Қазақ тілінде де тәртібі бекітілген жұп сөздер («ерте ме, кеш пе», «ұсақ-түйек», «ақ пен қара») және өзгертуге келмейтін тұрақты тіркестер көп. Ескі тілек формасына да жақын баламамыз бар: III жақтағы бұйрық райдың -сын / -сін жұрнағы тілек білдіреді («Жасасын!», «Солай болсын»), дәл ағылшынның Long live… және So be it тіркестері сияқты. -са / -се шартты райы if need be мағынасын береді («Қажет болса»). Бірақ тәртіп пен серіктес сөз екі тілде әрдайым сәйкес келе бермейді: қазақша «ақ пен қара», ағылшынша black and white; қазақша «қойдай жуас», ағылшынша as gentle as a lamb. Сондықтан әр тіркесті ағылшынша қалай қатып қалса, солай жаттаңыз.
| Қазақша | Не істейді | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Не болса да, біз жобаны бітіреміз. | тұрақты тіркес: «қалай болғанда да» | Come what may, we'll finish the project. |
| Солай болсын. | -сын: тілек, келісу | So be it. |
| Демалыс күндері жасасын! | -сын: тілек, ұран | Long live the weekend! |
| Қажет болса, демалыста да жұмыс істейміз. | -са: шарт | We can work at the weekend if need be. |
| Ерте ме, кеш пе, шындықты айтуға тура келеді. | жұп, тәртібі бірдей | Sooner or later, you'll have to tell her the truth. |
| Ескі суреттер ақ-қара. | жұп, тәртібі басқа | The old photos are black and white. |
Құрылым
Қатып қалған етістік формалары (жұмыс істейтін subjunctive C1-09 сабағында)
| Тіркес | Мағынасы | Неге оғаш көрінеді | Стиль |
|---|---|---|---|
| come what may | не болса да | subjunctive come (= may come); what бастауышы етістіктен кейін | бейтарап / кітаби |
| be that as it may | солай болса да | subjunctive be + инверсия (= though that may be so) | ресми |
| suffice it to say (that) | тек мынаны айтайын… | subjunctive suffice (= let it be enough) + инверсияланған it бастауышы | ресми / кекесін |
| so be it | олай болса, болсын; көнемін | subjunctive be (= let it be so), so алдыға шыққан | бейтарап / амалсыз келісу |
| far be it from me to + негізгі түр | …ғым келмейді (бірақ айтамын) | subjunctive be (= may it be far from me), far алдыда | кекесін |
| if need be | қажет болса | if сөзінен кейінгі subjunctive be; need — зат есім әрі бастауыш | бейтарап |
| as it were | былайша айтқанда | as if it were тіркесіндегі ескі were (if I were сияқты, B1-06) | ресми |
| God save the King / Queen | тілек: Құдай сақтасын… | subjunctive save, -s жоқ | салтанатты |
| the powers that be | билік басындағылар | subjunctive емес: анықтауыш бағыныңқыдағы ескі осы шақ (they be = they are) | әзіл / сын |
Жұп сөздер (тәртібі бекітілген: X and / or Y)
| Жұп | Мағынасы |
|---|---|
| pros and cons | артықшылықтары мен кемшіліктері |
| by and large | жалпы алғанда |
| sooner or later | ерте ме, кеш пе |
| odds and ends | ұсақ-түйек |
| peace and quiet | тыныштық |
| sick and tired (of) | әбден мезі болу |
| first and foremost | ең алдымен |
| (every) now and then | анда-санда |
Тұрақты as… as тіркестері мен теңеулер
| Тіркес | Мағынасы | Неге тұрақты |
|---|---|---|
| as good as new | қайтадан жаңадай | артикль жоқ: мұнда new — сын есім |
| as good as + сын есім / үшінші форма | дерлік (as good as finished) | шын салыстыру емес |
| as far as I'm concerned | менің ойымша | concern (= қатысты болу) етістігінің ырықсыз етісіне құрылған |
| as far as + зат есім + is/are concerned | … туралы айтсақ | is concerned бөлігі тіркеске тиесілі |
| as far as I know | менің білуімше | салыстыру емес, білімді шектейді |
| as cold as ice, as light as a feather | мұздай суық, қауырсындай жеңіл | шын салыстыру, бірақ серіктес зат есімді дәстүр бекіткен |
Тұрақты инверсиялар
| Тіркес | Түпкі мағынасы | Қаншалықты тұрақты? |
|---|---|---|
| Long live… | May … live long | толық тұрақты: subjunctive live алдында long |
| …, be it X or Y, … | whether it is X or Y | жартылай икемді: көпше бастауышпен be they |
Қолданылуы
1Қатып қалған етістік формалары: ескі subjunctive
Бұл тіркестер ескі subjunctive-ті сақтап қалған: тілек, шарт және мойындау үшін қолданылатын негізгі түр. Қазіргі ағылшын тілі мұндай жаңа басыңқы сөйлемдер құрмайды, сондықтан тіркестер шақ не жақ жалғауларын қабылдамайды, сөз тәртібі де өзгермейді. Көбі ресми не кекесінді, сондықтан қарапайым әңгімеде ерекше көзге түседі. (It сөзінсіз suffice to say түрі де өте жиі.) The powers that be ұқсас көрінеді, бірақ ол басқа қазба: ондағы be — subjunctive емес, are мағынасындағы ескі осы шақ.
2Жұп сөздер
Жұп сөздер — and не or арқылы бекітілген тәртіппен жалғанған жұптар. Оларды әдет бекіткен: адамдар бір тәртіпті жиі естігені сонша, екіншісі қате естіледі. Тәртіп көбіне белгілі бір үрдістерге бағынады — қысқасы ұзынынан бұрын, жақсысы жаманынан бұрын, маңыздысы алдымен — ал мағынасы көбіне бөліктерінің қосындысы емес (by and large мөлшер туралы емес). Әр жұпты бір бүтін ретінде жаттаңыз.
3Тұрақты as… as тіркестері мен теңеулер
Кейбір as… as құрылымдары салыстыру сияқты көрінгенімен, өз мағынасы бар тұрақты тіркестер. As good as + сын есім не үшінші форма «дерлік» дегенді білдіреді. As far as + бастауыш + be concerned тұжырымды бір адамға не тақырыпқа шектейді; ол concern (= қатысты болу) етістігінің ескі қолданысына құрылған, сондықтан ырықсыз етістегі be concerned тіркестің бір бөлігі. As cold as ice сияқты теңеулер шынымен салыстырады, бірақ серіктес зат есімді дәстүр бекіткен: as cold as snow түсінікті, бірақ адамдар бұлай айтпайды.
4Тұрақты инверсиялар
Ескі сөз тәртібі бірнеше тұрақты тіркесте сақталған. Long live + зат есім тіркесінде long үстеуі subjunctive live етістігінің алдында тұр (= may… live long); бұл — ұран не құттықтау, қазір көбіне әзіл ретінде айтылады және толық тұрақты. Сөйлем ішіндегі Be it… «болсын, … болсын» дегенді білдіреді және ресми стильде нұсқаларды енгізеді. Бұл — ең икемді қазба: көпше бастауышпен be they қолданылады. Жұмыс істейтін инверсия үшін C1-01 және C1-02 қараңыз.
5Неге оларды өзгертуге болмайды
Тұрақты тіркестер санада бір бүтін ретінде сақталып, бір бүтін ретінде өңделеді. Оларды құрған грамматика енді жұмыс істемейді, сондықтан сөйлеуші оларды бүгінгі ережелермен «қайта құра» алмайды: шақты, жақты, сөз тәртібін не бір ғана сөзді өзгерту бүтінді бұзады. Нәтиже «грамматикалырақ» көрінсе де, қате не күлкілі естіледі. Оларды кез келген шақтағы мәтінде қолдана аласыз, өйткені тіркестің өзі өзгермейді. Өте азы ғана шағын өзгеріске жол береді (be it / be they; suffice it to say / suffice to say).
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Ақ пен қара» → white and black. Қазақ жұп сөздерінің тәртібі ағылшынша жұптармен әрдайым сәйкес келмейді. Біз «ақ пен қара» дейміз, ал ағылшынша бұл жұп керісінше бекітілген: black and white. Жұпты қазақша тәртіппен аударсаңыз, ағылшын құлағына қате естіледі.
2. «Қойдай жуас» → as gentle as a sheep. Қазақ теңеулерінің серіктес сөзі ағылшынша басқа болуы мүмкін. Біз мінезі жуасты қойға теңейміз, ал ағылшынша тұрақты теңеу — as gentle as a lamb. Сөзбе-сөз аударма түсінікті, бірақ ағылшынша олай айтпайды.
3. «Қажет болса» → if need. Қазақтың «қажет болса» тіркесінде «бол-» етістігі бар, бірақ ағылшынша оны түсіріп тастау оңай. Тұрақты тіркесте be міндетті, ал бастауыш жоқ: if need be. Қазіргі бейтарап балама — if necessary.
Шатастырмаңыз
тұрақты subjunctive және талап subjunctive-і — Талап subjunctive-і (mandative) — suggest, insist, it is essential that сөздерінен кейін кез келген етістікпен қолдануға болатын жұмыс істейтін ереже (C1-09); тұрақты subjunctive — қатып қалған тіркестердің жабық тізімі.
as good as (дерлік) және as good as (тең) — Үшінші формамен не new, dead, finished сөздерімен әдетте «дерлік» дегенді білдіреді; зат есім тіркесінің алдында сапаны салыстырады.
as far as I'm concerned және as far as I know — Біріншісі пікір білдіреді; екіншісі біліміңізді шектейді.
Жазылуы мен айтылуы
- Жұп сөздер бір ырғақпен, әлсіз and /ən/ не /n/ дыбысымен айтылады: pros 'n' cons, odds 'n' ends; әлсіз or /ə/ (UK), /ər/ (US): sooner 'r' later. Қазақтың «мен / пен» шылауы сияқты толық айтпаңыз.
- Come what may және be that as it may тіркестерінде басты екпін соңғы may сөзіне түседі.
- Suffice /səˈfaɪs/: екпін екінші буында, nice сөзімен ұйқасады.
- Long live /lɒŋ ˈlɪv/ (UK), /lɔːŋ ˈlɪv/ (US): live қысқа /ɪ/ дыбысымен, to live етістігіндегідей, live music тіркесіндегідей емес. Қазақ тілінде дауыстының ұзын-қысқасы ажыратылмайды, сондықтан live пен leave сөздерін шатастырмаңыз.
- Жазуда be that as it may және suffice it to say тіркестерінен кейін әдетте үтір қойылады; be it X or Y екі үтірдің арасында тұрады.
Алтын ереже
Тұрақты тіркестер — қазбалар: оларды қалай бар, солай қолданыңыз. -s қоспаңыз, тәртібін өзгертпеңіз, сөзін ауыстырмаңыз және оларды қазіргі грамматикаға «түзетпеңіз» — өте азы ғана be it / be they сияқты шағын өзгеріске жол береді. Стильді тексеріңіз: көбі ресми не кекесінді. Есте сақтаңыз: қазақ жұп сөздері мен теңеулерінің тәртібі мен серіктес сөзі ағылшынша басқа болуы мүмкін.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді берілген тұрақты тіркеспен қайта жазыңыз. Тіркесті қалай бар, солай қолданыңыз.
-
«be it … or …» тіркесімен қайта жазыңыз: Whether it is a phone or a laptop, every device brought into the building must be registered at reception.
-
«be they … or …» тіркесімен қайта жазыңыз: All applicants, whether they are students or professionals, pay the same registration fee.
-
«come what may» тіркесімен қайта жазыңыз: Whatever happens, we will open the café on the first of June.
-
«if need be» тіркесімен қайта жазыңыз: If it is necessary, the team can work over the weekend to meet the deadline.
-
«as good as» тіркесімен қайта жазыңыз: The deal with the new supplier is almost signed.
-
«as far as … is concerned» тіркесімен қайта жазыңыз: On the subject of the budget, we have nothing to worry about.
-
«suffice it to say» тіркесімен қайта жазыңыз: I won't go into detail; I'll only say that the negotiations did not go well.
B. Мағына
Мәтінге жақсырақ сай келетін сөйлемді таңдаңыз. Ескертпе себебін түсіндіреді.
-
Досыңыз хабарлама жазады: "The restaurant's fully booked." Қай жауап табиғирақ?екіншісі дұрыс, бірақ досқа жазылған хабарлама үшін тым ресми
-
Әріптесіңіз: "Far be it from me to interfere, but I think you've sent that email to the wrong client." дейді. Ол шын мәнінде не айтып тұр?far be it from me сөйлеуші істемеймін деген нәрсені дәл енгізеді
-
Менеджер келісімшартқа әлі қол қойылмағанын, бірақ жақында қойылатынын хабарлайды. Қай сөйлем осыны айтады?as good as + үшінші форма = дерлік; зат есім тіркесінің алдында сапаны салыстырады
-
Бейтаныс адамға жол сілтеп тұрсыз, бірақ кафенің әлі бар екеніне толық сенімді емессіз. Қай сөйлем орынды?as far as I know білімді шектейді; as far as I'm concerned пікір білдіреді
-
Қалалық кеңеске ресми хат. Ұқыпты жазуда қай сөйлем жақсырақ?«are concerned» бөлігін түсіру бейресми, ұқыпты жазуда сынға ұшырайды
C. Қатені табыңыз
Кейбір сөйлемдер қазіргі грамматикаға «түзетіліп» кеткен. Тұрақты тіркесті қалпына келтіріп, бүкіл сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Comes what may, the organisers have promised that the festival will go ahead this summer, even if it rains every day.
-
Before we sign anything, I think we should sit down together and carefully weigh up the cons and pros of the offer.
-
Far be it for me to tell you how to run your business, but your prices are much higher than everyone else's.
-
After the mechanic had replaced the engine and repainted the doors, my old car looked as good as a new.
-
Every complaint we receive, be it by email or by phone, is answered within two working days by a member of our team.
D. Мәтін ішінде
Сөзді өңдеңіз: әр нөмірленген сөйлемді осы сабақтағы тұрақты тіркеспен қайта жазыңыз.
(18) Generally, Clara's twelve years here have been calm ones, apart from a few stormy deadlines. (19) She has been the heart of the team, so to speak. (20) She always said she would retire eventually, and now that day has come. Some of us hoped she would stay for one more year. (21) Even so, she has made her decision, and we respect it. (22) She has promised to come back and help us if it is necessary. (23) In my opinion, nobody could ever replace her. Now, at last, (24) she can enjoy some calm in her garden by the sea.
-
(18) сөйлемін жұп сөзбен қайта жазыңыз.
-
(19) сөйлемін «were» сөзі бар тұрақты тіркеспен қайта жазыңыз.
-
(20) сөйлемін жұп сөзбен қайта жазыңыз.
-
(21) сөйлемін «be» сөзі бар ресми тұрақты тіркеспен қайта жазыңыз.
-
(22) сөйлемін «need» сөзі бар тұрақты тіркеспен қайта жазыңыз.
-
(23) сөйлемін «as far as» бар тұрақты тіркеспен қайта жазыңыз.
-
(24) бөлігін жұп сөзбен қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Кітапхана не кеңсе үшін қысқа ресми хабарландыру (2–3 сөйлем) жазыңыз. Табыс белгілері: be it … or … не be they … or … және if need be қолданыңыз; бүкіл мәтінде ресми стильді сақтаңыз.
-
Өзіңіз келіспейтін басшылық шешімі туралы әріптесіңізге қысқа хат (3 сөйлем) жазыңыз. Табыс белгілері: far be it from me to және be that as it may не so be it қолданыңыз; бір жұп сөз қосыңыз; үні дөрекі емес, сыпайы кекесінді болсын.
-
Бір жоспар не уәде туралы екі сөйлем жазыңыз. Табыс белгілері: біреуі come what may тіркесімен, екіншісі first and foremost не sooner or later тіркесімен болсын.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
C1-09 Subjunctive қазақша: I suggest that he go, It is essential that she be «It is essential that» тіркесімен және subjunctive арқылы қайта жазыңыз: Every visitor must be registered at reception.
-
C2-02 Ресми және бейресми стиль қазақша: register, who мен whom, between you and me Ұқыпты ағылшын тілінде қай сөйлем дұрыс?предлогтан кейін толықтауыш есімдік қолданылады; мұндағы «you and I» — артық түзету (hypercorrection)
-
C1-01 Inversion қазақша: Never have I…, No sooner had I… Инверсия деген не? «Never» сөзінен бастап қайта жазыңыз: I have never seen such a beautiful sunset.
Жауаптар
A. Құрылым
- Every device brought into the building, be it a phone or a laptop, must be registered at reception. / Be it a phone or a laptop, every device brought into the building must be registered at reception.
- All applicants, be they students or professionals, pay the same registration fee.
- Come what may, we will open the café on the first of June. / We will open the café on the first of June, come what may.
- If need be, the team can work over the weekend to meet the deadline. / The team can work over the weekend to meet the deadline if need be.
- The deal with the new supplier is as good as signed.
- As far as the budget is concerned, we have nothing to worry about. / We have nothing to worry about as far as the budget is concerned.
- Suffice it to say that the negotiations did not go well. / Suffice it to say, the negotiations did not go well.
B. Мағына
- Oh well, never mind. Let's try the Thai place.
- She is interfering, politely and a little ironically.
- The contract is as good as signed.
- As far as I know, the café is still open.
- As far as the parking charges are concerned, we strongly object to them.
C. Қатені табыңыз
- Come what may, the organisers have promised that the festival will go ahead this summer, even if it rains every day.
- Before we sign anything, I think we should sit down together and carefully weigh up the pros and cons of the offer.
- Far be it from me to tell you how to run your business, but your prices are much higher than everyone else's.
- After the mechanic had replaced the engine and repainted the doors, my old car looked as good as new.
- ✓ Every complaint we receive, be it by email or by phone, is answered within two working days by a member of our team.
D. Мәтін ішінде
- By and large, Clara's twelve years here have been calm ones, apart from a few stormy deadlines.
- She has been the heart of the team, as it were.
- She always said she would retire sooner or later, and now that day has come.
- Be that as it may, she has made her decision, and we respect it.
- She has promised to come back and help us if need be.
- As far as I'm concerned, nobody could ever replace her.
- Now, at last, she can enjoy some peace and quiet in her garden by the sea.
E. Сіздің кезегіңіз
- All visitors, be they staff or members of the public, must sign in at reception. Bags may be checked if need be. Any item left behind, be it large or small, will be kept for one month.
- Far be it from me to question the board, but moving the launch forward by a month seems ambitious. By and large, the team has coped well with last-minute changes so far. Be that as it may, if this is what they want, so be it.
- First and foremost, I want to finish my degree. Come what may, I'll be living by the sea before I'm forty.
F. Аралас қайталау
- It is essential that every visitor be registered at reception. / It is essential that every visitor should be registered at reception.
- Between you and me, the plan won't work.
- Never have I seen such a beautiful sunset.
