Nominalisation azərbaycanca: a sharp rise in prices – feildən isimə, rəsmi yazı üslubu
Nominalisation and Noun Phrases
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz feilləri və sifətləri isimə çevirə, bütöv budaq cümlənin məlumatını bir isim birləşməsinə yığa, ismin həm əvvəlində, həm də sonunda məlumat olan isim birləşmələri qura biləcəksiniz. Həmçinin bu yığcam, rəsmi üslubun yazınıza nə vaxt kömək etdiyini və nə vaxt onu pisləşdirdiyini ayırd edə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Gündəlik ingiliscə hadisələri feillərlə danışır: Prices rose sharply, so people bought less. Rəsmi ingiliscə isə çox vaxt hadisələrdən əşya kimi danışmağı üstün tutur: The sharp rise in prices led to a fall in demand. Feili və ya sifəti isimə çevirməyə nominalisation deyilir.
Hadisəni axan su kimi təsəvvür edin. Feil onu axıb keçməyə qoyur. Nominalisation isə onu buz parçasına çevirir: onu götürmək, ölçmək və cümlənin başqa yerinə qoymaq olar. İsim kimi hadisə mübtəda ola bilər (The rise… led to…), sifət qəbul edə bilər (a sharp rise), əvvəlində və sonunda əlavə məlumat daşıya bilər.
Amma buz həm də nəyisə gizlədir. İsim birləşməsində kimin nə etdiyi yox ola bilər, həddindən artıq isim isə mətni ağır və soyuq edir. Yaxşı müəlliflər oxucunun fikri izləməsinə kömək etmək üçün nominalisation işlədir, təsir bağışlamaq üçün yox.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində rəsmi üslub da çox «isimlidir», ona görə bu dərsin ideyası sizə tanışdır. Bizdə hadisəni isimə çevirən güclü vasitə var: -ma / -mə («qiymətlərin kəskin artması», «şirkətin sürətli genişlənməsi»), həmçinin «artım», «inkişaf», «qərar», «təhlil» kimi hazır isimlər. Yaxşı xəbər: müştəri məmnuniyyəti sorğusu kimi zəncirlərdə ilk isimlər bizdə də təkdə qalır, ingiliscədə də (customer satisfaction survey).
Fərqlər üç yerdədir. Birincisi, söz sırası: bizdə bütün məlumat ismin əvvəlində gəlir («daşqından zərər çəkmiş insanlar», «qrupdan getmək qərarı»), ingiliscədə isə uzun məlumat ismin sonuna keçir: people affected by the floods, her decision to leave the band. İkincisi, ön sözlər: bizim yiyəlik hal «işsizliyin artması» of kimi görünür, amma ingiliscədə nəyin dəyişdiyini in bildirir: an increase in unemployment. «Kiçik bizneslərə təsir» isə to yox, impact on olur. Üçüncüsü, üslub: bizim rəsmi dilimizdə «təhlil aparmaq», «yoxlama keçirmək», «qərar qəbul etmək» çox təbiidir, ingiliscədə isə bu cür ağır ifadələrin yerinə çox vaxt bir güclü feil daha yaxşıdır.
| Azərbaycanca | Bizdə | İngiliscə |
|---|---|---|
| Qiymətlərin kəskin artması … | -ma + yiyəlik hal | The sharp rise in prices … |
| Şirkətin sürətli genişlənməsi işçilərə böyük təzyiq yaratdı. | -ma | The company's rapid expansion put huge pressure on staff. |
| Qrupdan getmək qərarı … | məlumat isimdən əvvəl | Her decision to leave the band … |
| Daşqından zərər çəkmiş insanlar … | məlumat isimdən əvvəl | People affected by the floods … |
| Kirayə haqlarında kəskin artım … | yerlik hal = in | a sharp rise in rents |
| Kiçik bizneslərə təsir … | yönlük hal ≠ to | an impact on small businesses |
| Müştəri məmnuniyyəti sorğusu | ilk isim təkdə | the customer satisfaction survey |
Quruluş
Feil → isim (şəkilçilərin tam sistemi T-02 dərsindədir)
| Qəlib | Feillər | İsimlər |
|---|---|---|
| -tion / -sion | decide, reduce, explain, conclude | decision, reduction, explanation, conclusion |
| -ment | improve, develop, agree, argue | improvement, development, agreement, argument |
| -al | arrive, refuse, approve, propose | arrival, refusal, approval, proposal |
| -ure / -ance / -ence | fail, close, perform, depend | failure, closure, performance, dependence |
| eyni söz | increase, decline, change, rise, delay | an increase, a decline, a change, a rise, a delay |
| qaydasız | grow, analyse, behave, choose, lose | growth, analysis, behaviour, choice, loss |
Sifət → isim
| Qəlib | Sifətlər | İsimlər |
|---|---|---|
| -ance / -ence | important, relevant, independent | importance, relevance, independence |
| -ity | able, possible, complex, available | ability, possibility, complexity, availability |
| -ness | aware, effective, willing | awareness, effectiveness, willingness |
| -y / -cy | difficult, accurate, efficient | difficulty, accuracy, efficiency |
| -th | long, strong, wide, deep | length, strength, width, depth |
Budaq cümlədən isim birləşməsinə
| Budaq cümlə | İsim birləşməsi | Nə dəyişir |
|---|---|---|
| prices rose sharply | a sharp rise in prices | feil → isim; zərf → sifət |
| the council decided to close the library | the council's decision to close the library | mübtəda → yiyəlik 's |
| researchers analysed the data | the analysis of the data (by researchers) | tamamlıq → of ifadəsi; icraçı istəyə bağlı |
| the train arrived late | the late arrival of the train | mübtəda → of ifadəsi |
| customers are satisfied | customer satisfaction | sifət → isim; isim təyin kimi |
İsim birləşməsinin quruluşu
| İsimdən əvvəl | Əsas isim | İsimdən sonra |
|---|---|---|
| a rapidly growing | population | |
| her | decision | to leave the band |
| the | woman | in the green coat |
| people | affected by the floods | |
| the new customer satisfaction | survey | that we sent last week |
Əsas isim bütün birləşmənin haqqında olduğu isimdir. Qalan hər şey onu təsvir edir. İsimlərdən sonrakı ön sözlər (increase in, impact on, access to) B2-24 dərsində öyrədilir.
İstifadə
1Feilləri və sifətləri isimə çevirmək
Hadisə, proses və keyfiyyət bildirən feil və sifətlərin çoxunun qohum ismi var. Onları cüt-cüt öyrənin, adətən ardınca gələn ön sözlə birlikdə.
2Budaq cümləni isim birləşməsi kimi yenidən yazmaq
Nominalisation bütöv budaq cümləni yeni cümlənin mübtədasına və ya tamamlığına çevirir, beləliklə, onun haqqında nəsə deyə bilirsiniz: nəyə səbəb oldu, nəyə gətirib çıxardı, onu necə qiymətləndirirsiniz. Feil isimə, zərf sifətə, mübtəda isə yiyəlik 's və ya of ifadəsinə çevrilir.
3İsimdən əvvəlki məlumat
Əsas isimdən əvvəl təyinedicilər, sifətlər, feili sifətlər və başqa isimlər gələ bilər. Zərf + feili sifət təyin budaq cümləsini əvəz etməyin yığcam yoludur: a population which is growing rapidly → a rapidly growing population.
4İsimdən sonrakı məlumat
Əsas isimdən sonra ingilis dili ön sözlü ifadələr, to + məsdər, feili sifət birləşmələri (B2-09), təyin budaq cümlələri və that budaq cümlələri ilə təfərrüat əlavə edir. Uzun, ağır məlumat adətən ismin əvvəlinə yox, sonuna gedir. Azərbaycancada isə bunların hamısı ismin əvvəlində gəlir, ona görə sıranı çevirməyə alışın.
5Of ifadəsi və isim + isim zəncirləri
Of ifadəsi nominalisation-ı onun tamamlığına (the development of new drugs: kimsə onları hazırlayır) və ya mübtədasına (the arrival of the guests: qonaqlar gəlir) bağlayır. İnsanlar və təşkilatlarla 's çox vaxt daha təbiidir. İsim + isim zəncirində son isim əsasdır, əvvəlkilər isə sifət kimi işləyir və adətən təkdə olur. Zənciri sağdan sola oxuyun: customer satisfaction survey müştərilərin məmnuniyyəti haqqında sorğudur.
6Nominalisation yazını nə vaxt pisləşdirir
Nominalisation məqsəd yox, vasitədir. O, məsuliyyət daşıyanı gizlədəndə, güclü feilin yerinə zəif feil + isim gələndə (carry out an investigation → investigate), isim zəncirləri çözülməyəcək qədər uzananda və ya qısa budaq cümlə daha aydın olanda yazını pisləşdirir. Təlimatlarda, məktublarda və danışıqda adətən feillər daha yaxşıdır. Azərbaycan rəsmi üslubundakı «araşdırma aparmaq», «yoxlama keçirmək» kimi ifadələri ingiliscəyə sözbəsöz keçirməyin.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Bütün məlumat ismin əvvəlində. Azərbaycancada isim birləşməsi «sola» böyüyür: «İçərişəhərdə işləyən bələdçilər», «daşqından zərər çəkmiş evlər». Bu sıranı ingiliscəyə keçirəndə the working in… guides kimi qarışıq cümlə alınır. İngiliscədə uzun feili sifət birləşməsi, ön sözlü ifadə və budaq cümlə ismin sonuna gedir.
2. Yiyəlik hal → of. «Lənkəranda çay istehsalının azalması» ifadəsində yiyəlik hal şəkilçisi of kimi görünür. Amma increase, rise, fall, drop sözlərindən sonra dəyişən şeyi in bildirir; of isə miqdar üçündür (an increase of 10%).
3. Yönlük hal → impact to. «Yeni metro stansiyası küçəmizdəki dükanlara böyük təsir göstərdi» cümləsindəki «-a» şəkilçisi to kimi çevrilir. Impact, effect, influence isimlərindən sonra isə on gəlir.
4. «Təhlil aparmaq», «yoxlama keçirmək». Azərbaycan rəsmi üslubunda zəif feil + isim çox təbiidir: «Gələn həftə sorğu nəticələrinin təhlilini aparacağıq». İngiliscədə bu cür cümlə qrammatik olsa da, ağır və bürokratik səslənir; çox vaxt bir güclü feil daha yaxşıdır.
Qarışdırmayın
Nominalisation və isim kimi işlənən -ing forması — Hər ikisi hərəkətin adını bildirir. -ing forması (B1-19) feil qrammatikasını saxlayır: tamamlıq və zərf qəbul edir. Nominalisation isə isim qrammatikası ilə işləyir: artikl, sifət və of.
's, of və isim + isim — 's əsasən insanlar və təşkilatlar üçün, of əşyalar və uzun ifadələr üçün, isim + isim isə növ və ya kateqoriya üçün işlənir. A1-08 dərsinə baxın.
increase in və increase of — in nəyin dəyişdiyini, of isə nə qədər dəyişdiyini bildirir. B2-24 dərsinə baxın.
Yazılış və tələffüz
- Şəkilçi əlavə edəndə vurğu çox vaxt yerini dəyişir: able /ˈeɪbl/ → ability /əˈbɪləti/; explain /ɪkˈspleɪn/ → explanation /ˌekspləˈneɪʃn/; analyse /ˈænəlaɪz/ → analysis /əˈnæləsɪs/. Azərbaycancadakı kimi vurğunu avtomatik son hecaya qoymayın: anALysis, «analiSİS» yox. (Böyük hərflər burada yalnız vurğunu göstərir.)
- -tion, -sion və -ity ilə vurğu şəkilçidən düz əvvəlki hecaya düşür: decision, reduction, complexity. -tion sonluğundakı /ʃ/ səsi azərbaycanca ş səsinə, decision sözündəki /ʒ/ səsi isə j səsinə çox yaxındır: bu, sizin üstünlüyünüzdür.
- -ment, -ness və isim düzəldən -al adətən feilin və ya sifətin vurğusunu saxlayır: develop → development, aware → awareness, arrive → arrival. (Sifət düzəldən -al onu dəyişə bilər: origin → original.)
- Bəzi sözlər isim və feil kimi eynidir, amma vurğusu dəyişir: an increase / to increase; a record / to record.
- Yazılış dəyişikliklərinə diqqət edin: explain → explanation, pronounce → pronunciation, describe → description, maintain → maintenance, argue → argument (e yoxdur).
- analyse, behaviour (UK) / analyze, behavior (US). judgement Britaniyada adi istifadədə, judgment isə Amerika ingiliscəsində və Britaniya hüquqi yazısında işlənir.
- -ly ilə bitən zərfdən sonra defis qoyulmur: a rapidly growing population. Müqayisə edin: a well-known study (B1-29 dərsinə baxın).
Qızıl qayda
Rəsmi və yığcam yazmaq üçün hadisəni isimə çevirin və budaq cümlənin qalanını onun ətrafında qurun. Uzun məlumatı ismin sonuna qoyun və ön sözü yoxlayın: increase in, impact on, decision to. Amma oxucu artıq kimin nə etdiyini görə bilmirsə və ya birləşməni oxumaq çətinləşirsə, feilə qayıdın.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Hər cümləni verilən sözlərlə yenidən yazın ki, hadisə isim birləşməsinə çevrilsin. Mənanı saxlayın.
-
"Their failure" ilə başlayın: They failed to agree, and this delayed the project by six months.
-
"His refusal" ilə başlayın: He refused to comment, which surprised journalists.
-
"The rapid growth" ilə başlayın: The population grew rapidly, and this surprised the experts.
-
"The council's decision" ilə başlayın: The council decided to close the pool, and this angered residents.
-
"The sharp rise" ilə başlayın: Prices rose sharply, so many families cut back on holidays.
-
"a rapidly growing" ilə yenidən yazın: The country has a population which is growing rapidly.
-
"The late arrival" ilə başlayın: The train arrived late, so we missed the opening speech.
B. Məna
Kontekstə uyğun cümləni seçin. Qeyd səbəbini izah edir.
-
Kirayənin nə qədər artacağını demək istəyirsiniz, nəyin artacağını yox. Hansı cümlə?of = nə qədər; in = nə dəyişir
-
"The development of the new software took two years." Of ifadəsi nəyi göstərir?burada of ifadəsi develop feilinin tamamlığıdır
-
Həmkarınıza qısa məktub. Hansı daha yaxşıdır?məktublarda və təlimatlarda güclü feil daha aydındır
-
Yerin az olduğu rəsmi illik hesabat. Hansı cümlə daha yığcam və rəsmidir?isimə çevrilmiş hadisələri led to ilə bağlamaq olar
-
Kimin məsuliyyət daşıdığının vacib olduğu işçi elanı. Hansı cümlə daha dürüstdür?isim üslubu icraçını gizlədir
-
Komandanın peşə jarqonunu bilməyən yeni həmkarınıza məktub. Hansı cümləni başa düşmək daha asandır?uzun isim zəncirlərini çözmək çətindir; məlumatı isimdən sonra qoyun
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni tam yazın və ya correct yazın.
-
We are planning to send a customers feedback survey to everyone who bought a product from us last year.
-
Her refusal of signing the new contract caused serious problems for the whole department.
-
Experts warn that the new law will have a big impact in small businesses in rural areas.
-
The analyse of the results took the research team almost three weeks longer than expected.
-
The rapid expansion of online shopping has hit high-street stores in almost every town in the country.high-street stores (UK) = şəhər mərkəzindəki yerli mağazalar
D. Mətndə
Şəhər hesabatının ilk qaralamasını oxuyun. Hər nömrələnmiş cümləni göstərildiyi kimi yenidən yazın.
(19) Last year the number of cyclists increased dramatically. (20) This happened mainly because three new bike lanes opened. (21) Residents who live near the lanes reported less traffic noise, and air quality improved noticeably. (22) However, the council decided to remove 400 parking spaces, and this was unpopular with drivers. (23) The council also failed to consult local shops, and this led to a number of complaints. (24) An evaluation of the scheme will be carried out by the transport department in the spring. The council hopes that the results will help it to plan further routes across the city.
-
(19) cümləsini "Last year there was" ilə başlayaraq yenidən yazın.
-
(20) cümləsini "This was mainly due to" ilə başlayaraq yenidən yazın.
-
(21) cümləsində "who live" sözlərini feili sifətlə əvəz edin və cümləni "a noticeable improvement in air quality" ilə bitirin.
-
(22) cümləsini "However, the council's decision" ilə başlayaraq yenidən yazın.
-
(23) cümləsini "Its failure" ilə başlayaraq yenidən yazın.
-
(24) cümləsi çox ağırdır. Onu "The transport department" ilə başlayaraq aydın feil üslubunda yenidən yazın.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Şəhərinizdə, məktəbinizdə və ya iş yerinizdə baş verən bir dəyişiklik haqqında qısa rəsmi hesabat üçün 2–3 cümlə yazın. Mübtəda və ya tamamlıq kimi ən azı iki nominalisation (the closure of…, a sharp rise in…) və bir isim + to + məsdər (decision to…, failure to…) işlədin.
-
Bu ağır elanı 2–3 cümləlik səmimi məktuba çevirin, mümkün olan hər yerdə isim yerinə feil işlədin: "The completion of the renovation has been delayed. Confirmation of a new date will be provided upon receipt of the materials."
-
Bu qeyri-rəsmi izahı isim birləşməsi ilə başlayan və isim + ön söz (impact on, increase in, lack of) işlədən bir rəsmi cümləyə çevirin: "Lots of people started working from home, and that really hurt city-centre cafés."
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B2-09 Reduced Relative Clauses azərbaycanca: the man standing there, the car stolen, the first to arrive Təyin budaq cümləsini qısaldın: People who live near the airport often complain about the noise at night.
-
C1-10 Ellipsis və substitution azərbaycanca: but John did, I hope not, I'd love to Cavabı təkrarsız yenidən yazın: "Will the report be ready by Friday?" "I hope that it will be ready by Friday."
-
C1-07 Participle clauses azərbaycanca (C1): Built in 1850, Having been told, With prices rising Feili bağlama birləşməsi ilə yenidən yazın: The report was published in May, and it caused a national debate.
Cavablar
A. Quruluş
- Their failure to agree delayed the project by six months.
- His refusal to comment surprised journalists.
- The rapid growth of the population surprised the experts. / The rapid growth in the population surprised the experts.
- The council's decision to close the pool angered residents.
- The sharp rise in prices forced many families to cut back on holidays. / The sharp rise in prices led many families to cut back on holidays.
- The country has a rapidly growing population.
- The late arrival of the train meant that we missed the opening speech. / The late arrival of the train caused us to miss the opening speech.
B. Məna
- The landlord has announced an increase of 12%.
- Someone developed the new software.
- Please check the figures before Friday.
- The sharp fall in sales led to cuts in the marketing budget.
- The board decided to cut forty jobs.
- The report on what training our staff need is late.
C. Səhvi tapın
- We are planning to send a customer feedback survey to everyone who bought a product from us last year.
- Her refusal to sign the new contract caused serious problems for the whole department.
- Experts warn that the new law will have a big impact on small businesses in rural areas.
- The analysis of the results took the research team almost three weeks longer than expected.
- ✓ The rapid expansion of online shopping has hit high-street stores in almost every town in the country.
D. Mətndə
- Last year there was a dramatic increase in the number of cyclists.
- This was mainly due to the opening of three new bike lanes.
- Residents living near the lanes reported less traffic noise and a noticeable improvement in air quality.
- However, the council's decision to remove 400 parking spaces was unpopular with drivers.
- Its failure to consult local shops led to a number of complaints.
- The transport department will evaluate the scheme in the spring.
E. Sizin növbəniz
- The closure of the town's last bookshop has caused widespread disappointment. The council's decision to turn the building into flats was taken without public consultation. There has also been a sharp rise in rents in the surrounding streets.
- We haven't been able to finish the renovation yet. We'll confirm a new date as soon as the materials arrive.
- The sharp increase in home working has had a serious impact on city-centre cafés.
F. Qarışıq təkrar
- People living near the airport often complain about the noise at night.
- I hope so.
- Published in May, the report caused a national debate.
