Must və Have To azərbaycanca: mustn't, yoxsa don't have to? Fərqi sadə dillə
Must, Have To, Mustn't, Don't Have To
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz must, have to, mustn't, can't və don't have to ilə qaydalardan və öhdəliklərdən danışa, nəyin qadağan olduğunu və nəyin vacib olmadığını deyə biləcəksiniz. Bunu indiki, keçmiş və gələcək zamanda edə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Must və have to hər ikisi «bu, lazımdır» deyir. Fərq çox vaxt təzyiqin haradan gəldiyindədir. Must olanda təzyiq adətən danışanın özündən gəlir: I must call my mum, yəni mən bunu vacib hesab edirəm. Have to olanda təzyiq kənardan gəlir: müdir, qanun, cədvəl. I have to wear a uniform, yəni işim bunu tələb edir.
İnkar formaları isə tamam fərqlidir və dərsin ən vacib hissəsi budur. İki şeyi təsəvvür edin. Mustn't muzeydəki qırmızı kəndir maneədir: onu keçmək olmaz, qadağandır. Don't have to isə menyudur: seçim sizindir. You mustn't park here (burada maşın saxlamaq qadağandır). You don't have to pay (ödəmək vacib deyil, amma istəsəniz ödəyə bilərsiniz).
Sonda: must modal feildir, eynilə can kimi. O heç vaxt dəyişmir və keçmiş forması yoxdur. Have to isə adi feildir, ona görə istənilən zamana keçə bilir: had to, will have to.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində -malı / -məli («getməliyəm») həm must, həm də have to üçün işlənir. Kənardan gələn öhdəliyi məcburam («geyinməyə məcburam»), ehtiyacı isə lazımdır ilə də deyirik. İngilis dilində seçim etməli olacaqsınız: öz fikriniz və yazılı qaydalar üçün must, kənardan gələn qayda və gündəlik öhdəlik üçün have to. Yaxşı xəbər inkardadır: azərbaycan dilində də inkarın yeri mənanı dəyişir. -mamalı / -məməli («toxunmamalısan») və olmaz qadağadır, yəni mustn't. -malı deyil («gətirməli deyilsən») və lazım deyil isə «ehtiyac yoxdur» deməkdir, yəni don't have to. Keçmiş və gələcəkdə azərbaycanca -malı oldum, -malı olacağam deyirik: ingiliscədə də must yox, had to və will have to işlənir.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| Bu həftə sonu nənəmə zəng etməliyəm. | öz fikrim | I must call my grandmother this weekend. |
| İşdə kostyum geyinməliyəm. / Kostyum geyinməyə məcburam. | kənardan gələn qayda | I have to wear a suit at work. |
| O naqilə toxunmamalısan. / Toxunmaq olmaz. | qadağa | You mustn't touch that wire. |
| Burada maşın saxlamaq olmaz. | qadağa (gündəlik danışıq) | You can't park here. |
| Heç nə gətirməli deyilsən. / Gətirmək lazım deyil. | ehtiyac yoxdur | You don't have to bring anything. |
| Dünən gec saata qədər işləməli oldum. | keçmiş | I had to work late yesterday. |
| Taksi tutmalı olacaqsan. | gələcək | You'll have to take a taxi. |
Diqqət edin: «-malı» sözünü must kimi əzbərləyən öyrənən «-malı deyil» cümləsini də mustn't ilə tərcümə edir. Bu, mənanı tamam dəyişir: «gəlməli deyilsən» = you don't have to come, amma you mustn't come = «gəlmək olmaz».
Quruluş
Must modal feildir (modal verb): bütün mübtədalarla eyni formada gəlir, ondan sonra feilin əsas forması (base form) durur.
| Forma | Nümunə |
|---|---|
| Təsdiq cümləsi (affirmative) | I / you / she / we / they must go. |
| İnkar cümləsi (negative) | I / you / she / we / they mustn't (must not) go. |
| Sual (nadir, kifayət qədər rəsmi) | Must I go? |
Have to adi feildir: mübtədaya görə dəyişir, inkar və sualda do / does / did köməkçi feilini işlədir.
| Forma | I / you / we / they | he / she / it |
|---|---|---|
| Təsdiq cümləsi | I have to work. | She has to work. |
| İnkar cümləsi | I don't have to work. | She doesn't have to work. |
| Sual | Do you have to work? | Does she have to work? |
| Qısa cavablar | Yes, I do. / No, I don't. | Yes, she does. / No, she doesn't. |
Keçmiş və gələcək — must sözünün keçmiş forması yoxdur və o, will sözündən sonra gələ bilməz. Ona görə have to işlədin.
| Zaman | Forma | Nümunə |
|---|---|---|
| Keçmiş | had to / didn't have to | We had to wait an hour. |
| Keçmiş zamanda sual | Did you have to…? | Did you have to pay? |
| Gələcək | will have to / won't have to | You'll have to book early. |
Məna xəritəsi
| İfadə | Mənası |
|---|---|
| must / have to | Lazımdır. |
| mustn't / can't | Olmaz, qadağandır. Bunu etməyin! |
| don't have to | Lazım deyil. Seçim sizindir. |
İstifadə
1Must: danışanın öz öhdəlik hissi
Bir şeyi siz özünüz lazımlı və ya vacib hesab edəndə must işlədin. Must güclü şəxsi tövsiyələrdə də çox işlənir.
2Must: yazılı qaydalar və elanlar
Must yazılı qaydalarda, lövhələrdə, anketlərdə və təlimatlarda çox işlənir.
3Have to: kənardan gələn öhdəlik
Öhdəlik qaydadan, səlahiyyətli bir adamdan, qanundan və ya vəziyyətdən gələndə have to işlədin. Gündəlik işlər və razılaşmalar üçün də adi seçim budur. Qeyri-rəsmi Britaniya ingiliscəsində have got to ('ve got to) da eyni mənadadır: I've got to go.
4Mustn't və can't: qadağa
Bir şeyin qadağan olduğunu və ya çox pis fikir olduğunu demək üçün mustn't işlədin. Gündəlik danışıqda qaydalar üçün çox vaxt can't deyilir. Mustn't əsasən Britaniya ingiliscəsində işlənir; Amerika ingiliscəsində adi seçim can't və ya don't olur.
5Don't have to: öhdəlik yoxdur
Bir şey lazım olmayanda don't / doesn't have to işlədin. Edə bilərsiniz, amma ehtiyac yoxdur.
6Had to və will have to: keçmiş və gələcək
Must sözünün keçmiş forması yoxdur. Keçmişdəki öhdəlik üçün had to işlədin. Gələcək üçün will have to işlədin. (Must öz planlarınızla bağlı yaxın gələcəkdən danışa bilər, məsələn, I must call her tomorrow, amma heç vaxt will sözündən sonra gəlmir.)
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «-malı deyil» → mustn't. Məktəbdə çox vaxt «-malı = must» kimi öyrənirik, ona görə «gəlməli deyilsən» cümləsi asanlıqla you mustn't come olur. Amma bu, «gəlmək qadağandır» deməkdir. «Ehtiyac yoxdur» mənası üçün don't have to işlədin. Azərbaycancada da fərq inkarın yerindədir: «gəlməməlisən» cümləsində inkar feilin içindədir (qadağa), «gəlməli deyilsən» cümləsində isə sondadır (ehtiyac yoxdur).
2. «-malı idim», «-malı oldum» → must. Azərbaycancada «-malı» keçmişə rahat keçir: «Dünən həkimə getməli oldum». İngilis dilində must keçmişə keçmir: keçmiş üçün yalnız had to.
3. «-malı olacağam» → will must. Gələcəkdə də azərbaycanca «-malı» qalır: «Gələn ay daha çox işləməli olacağam». İngiliscədə will sözündən sonra must gəlmir, will have to işlədin.
4. Sualda söz sırası. Azərbaycan dilində sual sözü əlavə edirik, söz sırası isə dəyişmir: «Saat neçədə işdə olmalısan?». İngilis dilində have to ilə sualda do / does / did mübtədadan əvvəl gəlir.
Qarışdırmayın
mustn't və don't have to — Mustn't qırmızı kəndirdir: bunu etməyin. Don't have to menyudur: siz seçirsiniz.
must və have to (təsdiq cümləsində) — Çox vaxt ikisi də mümkündür. Must daha şəxsi səslənir; have to kənardakı qaydanı və ya vəziyyəti göstərir. Amerika ingiliscəsində danışıqda have to daha çox işlənir.
can't (olmaz) və can't (bacarmıram) — Forma eynidir, mənanı kontekst göstərir. Bacarıq üçün A1-17 dərsinə baxın. Azərbaycancada da belədir: «Burada şəkil çəkə bilməzsiniz» qadağadır, «Üzə bilmirəm» isə bacarıqdır.
qayda bildirən must və nəticə çıxaran must — She must be tired qayda deyil; «əminəm ki, o yorulub» deməkdir. Azərbaycancada da «yorulmuş olmalıdır» deyirik. Bu məna B1-16 dərsindədir. Need to və needn't isə B2-07 dərsindədir.
Yazılış və tələffüz
- mustn't /ˈmʌsnt/: birinci t oxunmur, söz iki hecadır: "MUS-nt". «mast-nt» deməyin.
- must sözündə yazıda u var, amma səs azərbaycanca «u» deyil. /ʌ/ saiti azərbaycan dilində yoxdur: qısa, açıq bir səsdir, «a» səsinə yaxındır, amma dil bir az ortada qalır. Sözü yazıldığı kimi «must» oxumayın.
- Cümlədə must çox vaxt zəif deyilir: /məst/ və ya /məs/. I must go cümləsində vurğu go sözünə düşür.
- have to /ˈhæftə/: have sözündəki /v/ səsi, ardınca /t/ gəldiyi üçün /f/ kimi səslənir. /æ/ saiti azərbaycancadakı ə səsinə çox yaxındır, bu, sizin üçün asandır. has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/: burada /d/ səsi /t/ səsinin içində itir. Yazıda isə həmişə tam formanı yazın, heç vaxt "hafta" yox.
- have to ifadəsində have qısaldılmır: I have to go deyin (qeyri-rəsmi: I've got to go).
Qızıl qayda
Mustn't = bunu etməyin, qadağandır («olmaz»). Don't have to = lazım deyil, seçim sizindir («-malı deyil»). Must sözünün keçmiş forması yoxdur: keçmiş üçün had to, will sözündən sonra isə will have to işlədin.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
have to ifadəsinin düzgün formasını yazın və ya cümləni tapşırığa uyğun dəyişin.
-
My sister (have to) work every Saturday.
-
Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
-
you have to wear a uniform at your school?
-
İnkar cümləsi qurun: He has to pay.
-
Gələcək zamana keçirin: I have to take a taxi. (tomorrow)
-
Keçmiş zamanda sual qurun: you / have to / wait / long?
B. Məna
Mənaya uyğun variantı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: You … cross the road when the light is red.
-
Düzgün cavabı seçin: It's Sunday, so I … get up early.
-
Düzgün cavabı seçin: Entry is free. You … pay.
-
Düzgün cavabı seçin: It's a secret. You … tell anyone!
-
Muzeydəsiniz. Düzgün cavabı seçin: "Sorry, you … take photos here."
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
She must to finish the report today.
-
I musted call the bank yesterday.
-
He don't have to pay.
-
We'll have to leave early tomorrow.
D. Mətndə
must, mustn't, can't və ya have to ifadəsinin uyğun formasını işlədin.
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.
E. Sizin növbəniz
Özünüz haqqında ingiliscə yazın.
-
Bu həftə etməli olduğunuz iki işi və etməyə ehtiyac olmayan bir işi yazın.
-
Eviniz, məktəbiniz və ya iş yeriniz üçün mustn't və ya can't ilə iki qayda yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A1-17 Can və Can't azərbaycanca: bacarıq, icazə və xahiş ingiliscə Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
-
A2-19 Present Perfect, yoxsa Past Simple? Fərqi sadə dillə I (work) late three times this week.
-
A2-04 Will azərbaycanca: ani qərarlar, təkliflər, vədlər və proqnozlar It's late. I think I (take) a taxi.
Cavablar
A. Quruluş
- has to
- had to
- Do
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
- Did you have to wait long?
B. Məna
- mustn't
- don't have to
- don't have to
- mustn't
- can't
C. Səhvi tapın
- She must finish the report today.
- I had to call the bank yesterday.
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- ✓ We'll have to leave early tomorrow.
D. Mətndə
- don't have to / do not have to
- have to / must
- mustn't / must not / can't / cannot
- have to
- had to
E. Sizin növbəniz
- I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
- You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.
F. Qarışıq təkrar
- can't / cannot
- 've worked / have worked
- 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
