SlowingoQrammatika
A2 22 / 38

Must və Have To azərbaycanca: mustn't, yoxsa don't have to? Fərqi sadə dillə

Must, Have To, Mustn't, Don't Have To

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz must, have to, mustn't, can't və don't have to ilə qaydalardan və öhdəliklərdən danışa, nəyin qadağan olduğunu və nəyin vacib olmadığını deyə biləcəksiniz. Bunu indiki, keçmiş və gələcək zamanda edə biləcəksiniz.

Əsas fikir

Must və have to hər ikisi «bu, lazımdır» deyir. Fərq çox vaxt təzyiqin haradan gəldiyindədir. Must olanda təzyiq adətən danışanın özündən gəlir: I must call my mum, yəni mən bunu vacib hesab edirəm. Have to olanda təzyiq kənardan gəlir: müdir, qanun, cədvəl. I have to wear a uniform, yəni işim bunu tələb edir.

İnkar formaları isə tamam fərqlidir və dərsin ən vacib hissəsi budur. İki şeyi təsəvvür edin. Mustn't muzeydəki qırmızı kəndir maneədir: onu keçmək olmaz, qadağandır. Don't have to isə menyudur: seçim sizindir. You mustn't park here (burada maşın saxlamaq qadağandır). You don't have to pay (ödəmək vacib deyil, amma istəsəniz ödəyə bilərsiniz).

Sonda: must modal feildir, eynilə can kimi. O heç vaxt dəyişmir və keçmiş forması yoxdur. Have to isə adi feildir, ona görə istənilən zamana keçə bilir: had to, will have to.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində -malı / -məli («getməliyəm») həm must, həm də have to üçün işlənir. Kənardan gələn öhdəliyi məcburam («geyinməyə məcburam»), ehtiyacı isə lazımdır ilə də deyirik. İngilis dilində seçim etməli olacaqsınız: öz fikriniz və yazılı qaydalar üçün must, kənardan gələn qayda və gündəlik öhdəlik üçün have to. Yaxşı xəbər inkardadır: azərbaycan dilində də inkarın yeri mənanı dəyişir. -mamalı / -məməli («toxunmamalısan») və olmaz qadağadır, yəni mustn't. -malı deyil («gətirməli deyilsən») və lazım deyil isə «ehtiyac yoxdur» deməkdir, yəni don't have to. Keçmiş və gələcəkdə azərbaycanca -malı oldum, -malı olacağam deyirik: ingiliscədə də must yox, had to və will have to işlənir.

AzərbaycancaMənasıİngiliscə
Bu həftə sonu nənəmə zəng etməliyəm.öz fikrimI must call my grandmother this weekend.
İşdə kostyum geyinməliyəm. / Kostyum geyinməyə məcburam.kənardan gələn qaydaI have to wear a suit at work.
O naqilə toxunmamalısan. / Toxunmaq olmaz.qadağaYou mustn't touch that wire.
Burada maşın saxlamaq olmaz.qadağa (gündəlik danışıq)You can't park here.
Heç nə gətirməli deyilsən. / Gətirmək lazım deyil.ehtiyac yoxdurYou don't have to bring anything.
Dünən gec saata qədər işləməli oldum.keçmişI had to work late yesterday.
Taksi tutmalı olacaqsan.gələcəkYou'll have to take a taxi.

Diqqət edin: «-malı» sözünü must kimi əzbərləyən öyrənən «-malı deyil» cümləsini də mustn't ilə tərcümə edir. Bu, mənanı tamam dəyişir: «gəlməli deyilsən» = you don't have to come, amma you mustn't come = «gəlmək olmaz».

Quruluş

Must modal feildir (modal verb): bütün mübtədalarla eyni formada gəlir, ondan sonra feilin əsas forması (base form) durur.

FormaNümunə
Təsdiq cümləsi (affirmative)I / you / she / we / they must go.
İnkar cümləsi (negative)I / you / she / we / they mustn't (must not) go.
Sual (nadir, kifayət qədər rəsmi)Must I go?

Have to adi feildir: mübtədaya görə dəyişir, inkar və sualda do / does / did köməkçi feilini işlədir.

FormaI / you / we / theyhe / she / it
Təsdiq cümləsiI have to work.She has to work.
İnkar cümləsiI don't have to work.She doesn't have to work.
SualDo you have to work?Does she have to work?
Qısa cavablarYes, I do. / No, I don't.Yes, she does. / No, she doesn't.

Keçmiş və gələcək — must sözünün keçmiş forması yoxdur və o, will sözündən sonra gələ bilməz. Ona görə have to işlədin.

ZamanFormaNümunə
Keçmişhad to / didn't have toWe had to wait an hour.
Keçmiş zamanda sualDid you have to…?Did you have to pay?
Gələcəkwill have to / won't have toYou'll have to book early.

Məna xəritəsi

İfadəMənası
must / have toLazımdır.
mustn't / can'tOlmaz, qadağandır. Bunu etməyin!
don't have toLazım deyil. Seçim sizindir.

İstifadə

1Must: danışanın öz öhdəlik hissi

Bir şeyi siz özünüz lazımlı və ya vacib hesab edəndə must işlədin. Must güclü şəxsi tövsiyələrdə də çox işlənir.

I must call my grandmother this weekend.
Bu həftə sonu nənəmə zəng etməliyəm.
öz fikrimdir → must
We must get a new sofa. This one is terrible.
Yeni divan almalıyıq. Bu divan çox pisdir.
You must try the cheesecake here. It's amazing!
Buranın çizkeykini mütləq dadmalısan. Əladır!
güclü tövsiyə: «mütləq … -malısan» → must
I really must go now. It's late.
Artıq doğrudan da getməliyəm. Gecdir.

2Must: yazılı qaydalar və elanlar

Must yazılı qaydalarda, lövhələrdə, anketlərdə və təlimatlarda çox işlənir.

Passengers must show their tickets to the driver.
Sərnişinlər biletlərini sürücüyə göstərməlidirlər.
yazılı qayda → must
All visitors must sign in at reception.
Bütün ziyarətçilər qəbulda qeydiyyatdan keçməlidir.
Answers must be in black ink.
Cavablar qara mürəkkəblə yazılmalıdır.
azərbaycancada məchul növ (-ıl), ingiliscədə must be

3Have to: kənardan gələn öhdəlik

Öhdəlik qaydadan, səlahiyyətli bir adamdan, qanundan və ya vəziyyətdən gələndə have to işlədin. Gündəlik işlər və razılaşmalar üçün də adi seçim budur. Qeyri-rəsmi Britaniya ingiliscəsində have got to ('ve got to) da eyni mənadadır: I've got to go.

I have to wear a suit at work.
İşdə kostyum geyinməliyəm.
şirkətin qaydasıdır → have to; «geyinməyə məcburam» da demək olar
She has to take this medicine twice a day.
O, bu dərmanı gündə iki dəfə qəbul etməlidir.
həkim belə deyib; «o» qadındır → she has to
We have to be at the airport by six.
Saat altıya qədər hava limanında olmalıyıq.
uçuşun vaxtına görə
My son has to do an hour of homework every evening.
Oğlum hər axşam bir saat ev tapşırığı etməlidir.
hər gün təkrarlanan öhdəlik
Do you have to work on Saturdays?
Şənbə günləri işləməlisiniz?
«işləməlisiniz?» → Do you have to…? Sualı do düzəldir

4Mustn't və can't: qadağa

Bir şeyin qadağan olduğunu və ya çox pis fikir olduğunu demək üçün mustn't işlədin. Gündəlik danışıqda qaydalar üçün çox vaxt can't deyilir. Mustn't əsasən Britaniya ingiliscəsində işlənir; Amerika ingiliscəsində adi seçim can't və ya don't olur.

You mustn't touch that wire. It's dangerous.
O naqilə toxunmaq olmaz. Təhlükəlidir.
«olmaz» → mustn't
We mustn't forget Dad's birthday this year.
Bu il atamızın ad gününü unutmamalıyıq.
«-mamalıyıq» burada «heç cür olmaz» deməkdir → mustn't
You can't park here. It's for buses only.
Burada maşın saxlamaq olmaz. Yalnız avtobuslar üçündür.
can't = icazə yoxdur
Students can't use their phones during the exam.
Tələbələr imtahan zamanı telefondan istifadə edə bilməzlər.
«edə bilməzlər» burada qadağadır, bacarıq yox

5Don't have to: öhdəlik yoxdur

Bir şey lazım olmayanda don't / doesn't have to işlədin. Edə bilərsiniz, amma ehtiyac yoxdur.

You don't have to bring anything. We've got lots of food.
Heç nə gətirməli deyilsən. Yeməyimiz çoxdur.
«-malı deyil» = ehtiyac yoxdur → don't have to
He doesn't have to get up early on Sundays.
Bazar günləri onun tezdən durmağına ehtiyac yoxdur.
«o» kişidir → he doesn't
It's free. You don't have to pay.
Pulsuzdur. Pul ödəmək lazım deyil.
«lazım deyil» → don't have to
We don't have to decide today.
Bu gün qərar verməli deyilik.
tələsməyə ehtiyac yoxdur

6Had to və will have to: keçmiş və gələcək

Must sözünün keçmiş forması yoxdur. Keçmişdəki öhdəlik üçün had to işlədin. Gələcək üçün will have to işlədin. (Must öz planlarınızla bağlı yaxın gələcəkdən danışa bilər, məsələn, I must call her tomorrow, amma heç vaxt will sözündən sonra gəlmir.)

I had to work late yesterday.
Dünən gec saata qədər işləməli oldum.
«-malı oldum» → had to
We didn't have to show our passports at the border.
Sərhəddə pasport göstərməyimizə ehtiyac olmadı.
didn't have to
Did you have to wait long at the doctor's?
Həkimin yanında çox gözləməli oldun?
Did … have to…?
You'll have to take a taxi. There are no buses after midnight.
Taksi tutmalı olacaqsan. Gecə yarısından sonra avtobus olmur.
«-malı olacaqsan» → will have to
They won't have to change trains. It's a direct service.
Onlara qatar dəyişmək lazım olmayacaq. Qatar birbaşa gedir.
won't have to

Tez-tez edilən səhvlər

⚠️You don't have to smoke in the hospital.
✅You mustn't smoke in the hospital.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma məna səhvdir: don't have to = lazım deyil. Qayda üçün mustn't (və ya can't) işlədin.
❌I musted leave early yesterday.
✅I had to leave early yesterday.
must sözünün keçmiş forması yoxdur.
❌She must to study tonight.
✅She must study tonight.
must sözündən sonra to gəlmir.
❌He have to wear a uniform.
✅He has to wear a uniform.
he / she / it → has to.
❌Do you must work tomorrow?
✅Do you have to work tomorrow?
must do ilə işlənmir; have to işlədin.
❌She doesn't has to come.
✅She doesn't have to come.
doesn't sözündən sonra have gəlir.
❌I will must go.
✅I will have to go.
İki modal feil yan-yana gələ bilməz: will have to.
❌He musts finish today.
✅He must finish today.
must heç vaxt -s qəbul etmir.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. «-malı deyil» → mustn't. Məktəbdə çox vaxt «-malı = must» kimi öyrənirik, ona görə «gəlməli deyilsən» cümləsi asanlıqla you mustn't come olur. Amma bu, «gəlmək qadağandır» deməkdir. «Ehtiyac yoxdur» mənası üçün don't have to işlədin. Azərbaycancada da fərq inkarın yerindədir: «gəlməməlisən» cümləsində inkar feilin içindədir (qadağa), «gəlməli deyilsən» cümləsində isə sondadır (ehtiyac yoxdur).

⚠️(Sabah iclas yoxdur.) Tural, you mustn't come to the office tomorrow.
✅Tural, you don't have to come to the office tomorrow.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma Tural elə başa düşəcək ki, ofisə gəlmək ona qadağandır.
⚠️(Nigar köməyə ehtiyac olmadığını deyir.) You mustn't help me with the dishes.
✅You don't have to help me with the dishes.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma mustn't kobud qadağa kimi səslənir; Nigar sadəcə «lazım deyil» demək istəyir.

2. «-malı idim», «-malı oldum» → must. Azərbaycancada «-malı» keçmişə rahat keçir: «Dünən həkimə getməli oldum». İngilis dilində must keçmişə keçmir: keçmiş üçün yalnız had to.

❌Yesterday Kamran must go to the dentist.
✅Yesterday Kamran had to go to the dentist.
❌Last winter we must sell our old car.
✅Last winter we had to sell our old car.

3. «-malı olacağam» → will must. Gələcəkdə də azərbaycanca «-malı» qalır: «Gələn ay daha çox işləməli olacağam». İngiliscədə will sözündən sonra must gəlmir, will have to işlədin.

❌Next month Aysel will must work more.
✅Next month Aysel will have to work more.

4. Sualda söz sırası. Azərbaycan dilində sual sözü əlavə edirik, söz sırası isə dəyişmir: «Saat neçədə işdə olmalısan?». İngilis dilində have to ilə sualda do / does / did mübtədadan əvvəl gəlir.

❌What time you have to be at work?
✅What time do you have to be at work?
❌Why your brother has to wear a uniform?
✅Why does your brother have to wear a uniform?

Qarışdırmayın

mustn't və don't have to — Mustn't qırmızı kəndirdir: bunu etməyin. Don't have to menyudur: siz seçirsiniz.

You mustn't wear shoes in the temple.
Məbədə ayaqqabı ilə girmək olmaz.
qadağa
You don't have to wear a tie to the party.
Məclisə qalstuk taxmaq lazım deyil.
vacib deyil, amma taxa bilərsən

must və have to (təsdiq cümləsində) — Çox vaxt ikisi də mümkündür. Must daha şəxsi səslənir; have to kənardakı qaydanı və ya vəziyyəti göstərir. Amerika ingiliscəsində danışıqda have to daha çox işlənir.

I must eat less chocolate.
Daha az şokolad yeməliyəm.
öz qərarım
I have to stop at the bank. They close at four.
Banka dəyməliyəm. Saat dörddə bağlanır.
vəziyyət belə tələb edir

can't (olmaz) və can't (bacarmıram) — Forma eynidir, mənanı kontekst göstərir. Bacarıq üçün A1-17 dərsinə baxın. Azərbaycancada da belədir: «Burada şəkil çəkə bilməzsiniz» qadağadır, «Üzə bilmirəm» isə bacarıqdır.

You can't take photos in the museum.
Muzeydə şəkil çəkmək olmaz.
qayda
I can't swim.
Üzə bilmirəm.
bacarıq

qayda bildirən must və nəticə çıxaran must — She must be tired qayda deyil; «əminəm ki, o yorulub» deməkdir. Azərbaycancada da «yorulmuş olmalıdır» deyirik. Bu məna B1-16 dərsindədir. Need to və needn't isə B2-07 dərsindədir.

Yazılış və tələffüz

  • mustn't /ˈmʌsnt/: birinci t oxunmur, söz iki hecadır: "MUS-nt". «mast-nt» deməyin.
  • must sözündə yazıda u var, amma səs azərbaycanca «u» deyil. /ʌ/ saiti azərbaycan dilində yoxdur: qısa, açıq bir səsdir, «a» səsinə yaxındır, amma dil bir az ortada qalır. Sözü yazıldığı kimi «must» oxumayın.
  • Cümlədə must çox vaxt zəif deyilir: /məst/ və ya /məs/. I must go cümləsində vurğu go sözünə düşür.
  • have to /ˈhæftə/: have sözündəki /v/ səsi, ardınca /t/ gəldiyi üçün /f/ kimi səslənir. /æ/ saiti azərbaycancadakı ə səsinə çox yaxındır, bu, sizin üçün asandır. has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/: burada /d/ səsi /t/ səsinin içində itir. Yazıda isə həmişə tam formanı yazın, heç vaxt "hafta" yox.
  • have to ifadəsində have qısaldılmır: I have to go deyin (qeyri-rəsmi: I've got to go).

Qızıl qayda

Mustn't = bunu etməyin, qadağandır («olmaz»). Don't have to = lazım deyil, seçim sizindir («-malı deyil»). Must sözünün keçmiş forması yoxdur: keçmiş üçün had to, will sözündən sonra isə will have to işlədin.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

have to ifadəsinin düzgün formasını yazın və ya cümləni tapşırığa uyğun dəyişin.

  1. My sister (have to) work every Saturday.
  2. Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
  3. you have to wear a uniform at your school?
  4. İnkar cümləsi qurun: He has to pay.
  5. Gələcək zamana keçirin: I have to take a taxi. (tomorrow)
  6. Keçmiş zamanda sual qurun: you / have to / wait / long?

B. Məna

Mənaya uyğun variantı seçin.

  1. Düzgün cavabı seçin: You … cross the road when the light is red.
  2. Düzgün cavabı seçin: It's Sunday, so I … get up early.
  3. Düzgün cavabı seçin: Entry is free. You … pay.
  4. Düzgün cavabı seçin: It's a secret. You … tell anyone!
  5. Muzeydəsiniz. Düzgün cavabı seçin: "Sorry, you … take photos here."

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. She must to finish the report today.
  2. I musted call the bank yesterday.
  3. He don't have to pay.
  4. We'll have to leave early tomorrow.

D. Mətndə

must, mustn't, can't və ya have to ifadəsinin uyğun formasını işlədin.

First day at work
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.

E. Sizin növbəniz

Özünüz haqqında ingiliscə yazın.

  1. Bu həftə etməli olduğunuz iki işi və etməyə ehtiyac olmayan bir işi yazın.
  2. Eviniz, məktəbiniz və ya iş yeriniz üçün mustn't və ya can't ilə iki qayda yazın.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. A1-17 Can və Can't azərbaycanca: bacarıq, icazə və xahiş ingiliscə
    Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
  2. A2-19 Present Perfect, yoxsa Past Simple? Fərqi sadə dillə
    I (work) late three times this week.
  3. A2-04 Will azərbaycanca: ani qərarlar, təkliflər, vədlər və proqnozlar
    It's late. I think I (take) a taxi.
Cavablar

A. Quruluş

  1. has to
  2. had to
  3. Do
  4. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  5. I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
  6. Did you have to wait long?

B. Məna

  1. mustn't
  2. don't have to
  3. don't have to
  4. mustn't
  5. can't

C. Səhvi tapın

  1. She must finish the report today.
  2. I had to call the bank yesterday.
  3. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  4. ✓ We'll have to leave early tomorrow.

D. Mətndə

  1. don't have to / do not have to
  2. have to / must
  3. mustn't / must not / can't / cannot
  4. have to
  5. had to

E. Sizin növbəniz

  1. I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
  2. You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.

F. Qarışıq təkrar

  1. can't / cannot
  2. 've worked / have worked
  3. 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play