სუსტი ფორმები და ბმული მეტყველება: schwa, gonna, wanna, I'd've – როგორ ლაპარაკობენ ინგლისელები
Weak Forms and Connected Speech
ამ გვერდზე
მიზანი
ამ გაკვეთილის შემდეგ შეძლებთ გრამატიკული სიტყვების (can, was, to, of, and) მოკლე, სუსტი ბგერების გაგონებასა და წარმოთქმას, შემოკლებული ფორმების, მათ შორის ორმაგების (I'd've), გაგებას, ისეთი არაფორმალური შეკვეცილი ფორმების ამოცნობას, როგორიცაა gonna და dunno, სწრაფ მეტყველებაში ერთმანეთზე გადაბმული სიტყვების გარჩევას და მახვილის სწორ ადგილას დასმას.
მთავარი იდეა
ინგლისურს ძლიერი რიტმი აქვს. მნიშვნელოვანი სიტყვები – არსებითი სახელები, ძირითადი ზმნები, ზედსართავები, ზმნიზედები – მახვილიანია: უფრო ხმამაღალი, გრძელი და მკაფიო. გრამატიკული სიტყვები – დამხმარე ზმნები, არტიკლები, წინდებულები, ნაცვალსახელები – ჩვეულებრივ უმახვილოა, ამიტომ მოკლე და სუსტი ხდება.
წარმოიდგინეთ წინადადება როგორც მაღალი ბოძების რიგი, რომლებს შორისაც თოკია გაბმული. ბოძები შინაარსიანი სიტყვებია. თოკი – გრამატიკა. სწრაფ მეტყველებაში თოკი ეშვება და თითქმის მიწას ეხება: What do you want to do? ჟღერს, როგორც „wotcha wanna do?“. გრამატიკა ისევ იქ არის; უბრალოდ რამდენიმე სწრაფ, რბილ ბგერად გესმით.
სწორედ ამიტომ ვერ იგებენ ფილმებსა და საუბრებს მოსწავლეები, რომლებმაც გრამატიკა კარგად იციან. ისინი was-ის, to-ს და have-ის ლექსიკონურ ჟღერადობას ელიან, ჩვეულებრივ მეტყველებაში კი ასე თითქმის არავინ ამბობს. ამ სუსტი ბგერების უმეტესობას ერთი ხმოვანი აერთიანებს: მოკლე, მოდუნებული ბგერა. მას schwa /ə/ ჰქვია, და ის ინგლისურის ყველაზე ხშირი ბგერაა.
ქართული და ინგლისური
ქართულში ყველა ხმოვანი სრულად და მკაფიოდ წარმოითქმის, მახვილი სუსტია, და სიტყვას ისე ვკითხულობთ, როგორც იწერება. ამიტომ ქართველი ინგლისურ გრამატიკულ სიტყვებსაც სრული ძალით ამბობს: was – როგორც „ვოზ“, of – როგორც „ოფ“, can – როგორც „კენ“. გრამატიკულად ყველაფერი სწორია, მაგრამ რიტმი ირღვევა, ხოლო მსმენელი ხშირად სხვა სიტყვას ისმენს. schwa /ə/ ქართულში არ არის – ეს ახალი ბგერაა: მოკლე, მოდუნებული, ტუჩები არც მრგვალია, არც გაჭიმული, ენა მშვიდად დევს შუაში.
კარგი ამბავიც არის: ქართულ სასაუბრო ენასაც აქვს შეკვეცილი ფორმები („რავი“ = „რა ვიცი“), და თანხმოვანთა ჯგუფები ქართველს არ აშინებს. ბგერები /dʒ/ და /tʃ/ (didja, wotcha) ქართული „ჯ“-ისა და „ჩ“-ის მსგავსია.
| ქართული | ინგლისური | რაშია განსხვავება? |
|---|---|---|
| ერთი ჭიქა ჩაი მინდა. | I'd like a cup of tea. | ქართულად „of“ საერთოდ არ არის; ინგლისურად ის სუსტი /əv/ ან /ə/-ა, არა „ოფ“ |
| ნინო მთელი დღე სამსახურში იყო. | She was at work all day. | ქართულად ყველა მარცვალი მკაფიოა; ინგლისურად was და at სუსტია: /wəz/, /ət/ |
| კი, შემიძლია. | Yes, I can. | მოკლე პასუხში can ძლიერია: /kæn/ |
| ცურვა შემიძლია. | I can swim. | წინადადების შუაში can სუსტია: /kən/ |
| ვაპირებ, ამაღამ დავურეკო. | I'm gonna call her tonight. | ქართულად ცალკე ზმნა; ინგლისურ მეტყველებაში going to → gonna |
| „მია სად არის?“ „რავი.“ | "Where's Mia?" "Dunno." | აქ ერთნაირია: სასაუბრო შეკვეცა, მხოლოდ არაფორმალურად |
| სამშაბათი ვთქვი, ხუთშაბათი კი არა. | I said Tuesday, not Thursday. | ქართულად „კი არა“; ინგლისურად კონტრასტს მახვილი აჩვენებს |
მოკლედ: ქართულ ჩვევას – ყველა ხმოვნის სრულად წარმოთქმას – ინგლისურ გრამატიკულ სიტყვებთან ნუ გადაიტანთ; შინაარსიანი სიტყვები მკაფიოდ თქვით, გრამატიკული – სწრაფად და სუსტად, schwa-თი.
ფორმა
გრამატიკული სიტყვების სუსტი ფორმები (IPA იხ. „მართლწერა და გამოთქმა“)
| სიტყვა | ძლიერი ფორმა | სუსტი ფორმა | მაგალითი |
|---|---|---|---|
| can | /kæn/ | /kən/ | I can swim. |
| was | /wɒz/ (ბრიტ.), /wʌz/ (ამერ.) | /wəz/, ძალიან მოკლე | She was late. |
| were | /wɜː/ | /wə/ (ბრიტ.), /wər/ (ამერ.) | They were tired. |
| have | /hæv/ | /əv/ | Where have you been? |
| do | /duː/ | /də/ | What do you think? |
| to | /tuː/ | /tə/ | I want to go. |
| of | /ɒv/ (ბრიტ.), /ʌv/ (ამერ.) | /əv/ ან /ə/ | a cup of tea |
| for | /fɔː/ | /fə/ (ბრიტ.), /fər/ (ამერ.) | It's for you. |
| and | /ænd/ | /ən/ ან /n/ | fish and chips |
| a / an | /eɪ/ / /æn/ | /ə/ / /ən/ | a cup, an apple |
| the | /ðiː/ | /ðə/; ხმოვანი ბგერის წინ მოკლე /ði/ | the cup, the apple |
| at / from | /æt/ / /frɒm/ | /ət/ / /frəm/ | at home, from London |
ხმოვანი ბგერის წინ the მოკლე /ði/-ა (the apple), to კი მოკლე /tu/ (to eat) – და არა /ðə/ და /tə/.
შემოკლებული ფორმები, მათ შორის ორმაგი
| სრული ფორმა | შემოკლება | იწერება? |
|---|---|---|
| it will | it'll | კი (არაფორმალურად) |
| there will | there'll | კი (არაფორმალურად) |
| should have / could have / would have | should've / could've / would've | კი (არაფორმალურად) |
| I would have | I'd've | იშვიათად; ძირითადად ზეპირად |
| would not have | wouldn't've | იშვიათად; ძირითადად ზეპირად |
არაფორმალური შეკვეცილი ფორმები
| სრული ფორმა | შეკვეცა | შეიძლება დავწერო? |
|---|---|---|
| going to (მომავალი) | gonna | მხოლოდ ძალიან არაფორმალურ შეტყობინებებში, სიმღერის ტექსტებსა და დიალოგში |
| want to | wanna | იგივე |
| (have) got to | gotta | იგივე |
| have to | hafta | იშვიათად იწერება |
| let me | lemme | მხოლოდ არაფორმალურ შეტყობინებებში |
| I don't know | dunno | მხოლოდ არაფორმალურ შეტყობინებებში |
| kind of | kinda | მხოლოდ არაფორმალურ შეტყობინებებში |
| should have / could have | shoulda / coulda | მხოლოდ არაფორმალურ შეტყობინებებში |
გამოყენება
1გრამატიკული სიტყვების სუსტი ფორმები
ჩვეულებრივ მეტყველებაში დამხმარე ზმნები, არტიკლები, წინდებულები და ნაცვალსახელები სუსტ ფორმას იყენებს, ჩვეულებრივ schwa-თი. გრამატიკული სიტყვა ძლიერ ფორმას მაშინ იღებს, როცა მახვილიანია: მოკლე პასუხებში, კონტრასტისთვის (A1-17) და – დამხმარე ზმნებისა და წინდებულების შემთხვევაში – წინადადების ბოლოს (Yes, I can. Where are you from?). დამატების ნაცვალსახელები (him, her, them, us) და არტიკლები ჩვეულებრივ სუსტი რჩება, ბოლოშიც კი: I asked him.
2შემოკლებული ფორმები, მათ შორის ორმაგი
შემოკლებები დამხმარე ზმნებისა და not-ის ჩვეულებრივი ზეპირი ფორმაა. ორმაგი შემოკლებები, როგორიცაა I'd've და wouldn't've, მეტყველებაში ძალიან ხშირია, განსაკუთრებით მესამე ტიპის პირობით წინადადებებში (B1-07) და should have / could have-თან (B1-09), მაგრამ ჩვეულებრივ სრულად იწერება. ამ გრამატიკას მოგვიანებით ისწავლით; აქ ბგერების ამოცნობა ისწავლეთ.
3არაფორმალური შეკვეცილი ფორმები: gonna, wanna, gotta და სხვები
ესენი ხშირი ფრაზების ჩვეულებრივი, მოდუნებული ზეპირი ფორმებია. საუბარში მათი თქმა ნორმალურია; წერაში კი გამოიყენეთ მხოლოდ ძალიან არაფორმალურ შეტყობინებებში, სიმღერის ტექსტებსა ან დიალოგში. Gonna ცვლის მხოლოდ going to + ზმნას (მომავალი) და არასოდეს going to + ადგილს. Wanna ჩვეულებრივ want to-ს ნიშნავს; ძალიან თავისუფალ მეტყველებაში შეიძლება want a-ც იყოს (I wanna coffee). დამატებითი შენიშვნა: როცა want და to წინადადების სხვადასხვა ნაწილს ეკუთვნის, wanna არ გამოიყენება – Who do you want to win? (= გინდა, რომ ის მოიგოს) wanna-დ არ იქცევა (B1-18).
4გადაბმა, დაკარგული და შეცვლილი ბგერები
სწრაფ მეტყველებაში სიტყვები ერთმანეთს ებმის. გადაბმა (linking): ბოლო თანხმოვანი მომდევნო ხმოვანს უერთდება (an apple ჟღერს, როგორც „a-napple“). დაკარგული ბგერები: t ან d ორ თანხმოვანს შორის ხშირად ქრება (next week ჟღერს, როგორც „neks week“). შეცვლილი ბგერები: d ან t + you ხშირად „ჯ“-ად ან „ჩ“-ად იქცევა (did you ჟღერს, როგორც „didja“). ეს პროცესები ხშირად მალავს გრამატიკულ სიტყვებს.
5წინადადების მახვილი: შინაარსიანი სიტყვები, გრამატიკული სიტყვები და კონტრასტი
ნეიტრალურ წინადადებაში შინაარსიანი სიტყვები მახვილიანია, გრამატიკული – არა; ყველაზე ძლიერი მახვილი ჩვეულებრივ ბოლო შინაარსიან სიტყვაზე მოდის. მთავარი მახვილის სხვა სიტყვაზე – თუნდაც გრამატიკულზე – გადატანა კონტრასტს ან ემფაზას ქმნის. ქართულად კონტრასტს ხშირად „კი“, „კი არა“ ან სიტყვათა რიგი აჩვენებს; ინგლისურად – ხმა.
ხშირი შეცდომები
მახეები ქართულად მოლაპარაკეებისთვის
1. ყველა სიტყვა სრული ძალით. ქართულად ყოველ ხმოვანს მკაფიოდ ვამბობთ და ამ ჩვევას ინგლისურ გრამატიკულ სიტყვებზეც ვავრცელებთ: was „ვოზ“-ად, at „ეთ“-ად, for „ფორ“-ად იქცევა. გრამატიკა სწორია, მაგრამ ყველა სიტყვა მახვილიანად ჟღერს და რიტმი ქრება.
2. „კენ“ → მსმენელს can't ესმის. ქართულში სუსტი, შეკვეცილი ხმოვნები არ გვაქვს, ამიტომ can-ს სრული, ძლიერი „კენ“-ით ვამბობთ. ინგლისელისთვის ძლიერი, მახვილიანი ხმოვანი სწორედ can't-ის ნიშანია.
3. of → „ოფ“. ქართველი სიტყვას ისე კითხულობს, როგორც იწერება, ამიტომ of-ს „ოფ“-ად ვამბობთ, ყრუ f-ით. სინამდვილეში of მჟღერი /v/-თი მთავრდება, სწრაფ მეტყველებაში კი ხშირად მხოლოდ /ə/ რჩება.
4. the → „დე“ / „ზე“. /ð/ ქართულში არ არის, და სწრაფ, სუსტ ფორმაში ის ადვილად „დ“-დ ან „ზ“-დ იქცევა. ხმოვნის წინ კი the მოკლე /ði/-ა.
არ აგერიოთ
gonna (მომავალი) თუ going to (მოძრაობა) – მხოლოდ მომავლის ფორმა იკვეცება. ქართულადაც სხვადასხვა ზმნაა: „ვაპირებ“ და „მივდივარ“.
სუსტი ფორმა თუ ძლიერი ფორმა – ერთ სიტყვას ორი წარმოთქმა აქვს; ადგილი და მახვილი წყვეტს. დამხმარე ზმნები და წინდებულები წინადადების ბოლოს და მოკლე პასუხებში ძლიერ ფორმას იყენებს: Yes, I can არასოდეს მთავრდება სუსტი /kən/-ით. დამატების ნაცვალსახელები სუსტი რჩება: I asked him.
's = is თუ 's = has – შემოკლება ერთნაირად ჟღერს; მომდევნო სიტყვა გეუბნებათ, რომელია (A1-14, A2-16).
მართლწერა და გამოთქმა
- Schwa /ə/ მოკლე, მოდუნებული ბგერაა: პირი ოდნავ ღიაა, ტუჩები მოდუნებული, ენა შუაში მშვიდად დევს. ეს ინგლისურის ყველაზე ხშირი ბგერაა, და სუსტი ფორმების უმეტესობაში ისმის: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (ბრიტ.), /bəˈnænə/ (ამერ.). ქართულში ასეთი ბგერა არ არის – ნუ ჩაანაცვლებთ სრული „ა“-თი ან „ე“-თი.
- ძლიერი და სუსტი ფორმები: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (ბრიტ.), /wʌz/ (ამერ.) → /wəz/; were /wɜː/ (ბრიტ.), /wɜːr/ (ამერ.) → /wə/ (ბრიტ.), /wər/ (ამერ.); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (ბრიტ.), /ʌv/ (ამერ.) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (ბრიტ.), /fɔːr/ (ამერ.) → /fə/ (ბრიტ.), /fər/ (ამერ.); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (ბრიტ.), /frʌm/ (ამერ.) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, მაგრამ ხმოვანი ბგერის წინ /ði/ (the apple); to ხმოვანი ბგერის წინ /tu/-ა (to eat).
- /w/ (was, were, would) ქართულ „ვ“-ს არ უდრის: ტუჩები მრგვალდება და წინ იწევს, ქვედა ტუჩი კბილებს არ ეხება. /æ/ (can, have, at ძლიერ ფორმაში) ქართულ „ა“-სა და „ე“-ს შორისაა: პირი ფართოდ ღიაა, ენა დაბლა.
- შემოკლებები: it'll /ˈɪtl/; I'd've /ˈaɪdəv/; wouldn't've /ˈwʊdntəv/.
- შეცვლილი ბგერები: did you /ˈdɪdʒə/; would you /ˈwʊdʒə/; want to /ˈwɒnə/ (ბრიტ.), /ˈwɑːnə/ (ამერ.); got to /ˈɡɒtə/ (ბრიტ.), /ˈɡɑːtə/ (ამერ.). /dʒ/ ქართული „ჯ“-ის მსგავსია – ეს თქვენი უპირატესობაა.
- Can't-ს სუსტი ფორმა არ აქვს: /kɑːnt/ (ბრიტ.), /kænt/ (ამერ.). სწრაფ ამერიკულ მეტყველებაში ბოლო t შეიძლება ძალიან ჩუმად ისმოდეს, ამიტომ მთავარი ნიშანი გრძელი, მახვილიანი ხმოვანია: სუსტი /kən/ = can, ძლიერი /kænt/ = can't. მახვილიანი მარცვლის დასაწყისში ინგლისური k და t ქართულ „ქ“-სა და „თ“-ს ჰგავს (ჰაერის ნაკადით) – „კ“-სა და „ტ“-ს ნუ იტყვით.
- ორმაგ შემოკლებებში აპოსტროფი თითოეული გამოტოვებული ნაწილისთვის იწერება: I'd've, wouldn't've.
ოქროს წესი
შინაარსიანი სიტყვები ბოძებია; გრამატიკული სიტყვები – მათ შორის ჩამოშვებული თოკი. მოუსმინეთ სუსტ, სწრაფ ბგერებს – /ə/, /əv/, /tə/, gonna – და ძლიერი ფორმა მაშინ გამოიყენეთ, როცა სიტყვა მახვილიანია: მოკლე პასუხებში, კონტრასტისთვის, და დამხმარე ზმნებისა და წინდებულების შემთხვევაში – წინადადების ბოლოს. ქართულ ჩვევას – ყველა ხმოვანი სრულად – აქ ნუ მიჰყვებით. შეკვეცილი ფორმები თამამად თქვით, მაგრამ დაწერეთ მხოლოდ ძალიან არაფორმალურ შეტყობინებებში.
სავარჯიშოები
A. ფორმა
დაწერეთ სრული ფორმა ან შემოკლება.
-
რა არის "I'd've"-ის სრული ფორმა?
-
რა არის "dunno"-ს სრული ფორმა?
-
დაწერეთ სრული ფორმა: Do you wanna come?
-
დაწერეთ სრული ფორმა: I've gotta go.
-
დაწერეთ შემოკლებული ფორმა: should have
-
დაწერეთ სრული ფორმა: It'll be cold tomorrow.
B. მნიშვნელობა
საიტზე ჯერ თითოეულ წინადადებას მოუსმინეთ.
-
სუსტია თუ ძლიერი? "can" წინადადებაში "Yes, I can." …
-
სუსტია თუ ძლიერი? "him" წინადადებაში "I asked him." …დამატების ნაცვალსახელები ბოლოშიც სუსტი რჩება
-
გესმით მოკლე, სუსტი /kən/: "I kn come on Friday." რომელი სიტყვაა? …can't გრძელი და მახვილიანია
-
რას ნიშნავს 's წინადადებაში "She's got two brothers."? …
-
რომელ სიტყვაზე მოდის მთავარი მახვილი ნეიტრალურ წინადადებაში: "I bought a new laptop." …
-
რომელი სიტყვებია მახვილიანი კონტრასტისთვის? "I said Tuesday, not Thursday." …
C. იპოვეთ შეცდომა
ყოველ წინადადებაში ერთი შეცდომაა, ან წინადადება სწორია. დაწერეთ გასწორებული წინადადება ან დაწერეთ correct.
-
She's gonna to call you later.
-
We're gonna the beach tomorrow.
-
He wanna play football.
-
I'm gonna miss you.
D. კონტექსტში
დაწერეთ მუქად გამოყოფილი თითოეული შეკვეცილი ფორმის სრული ფორმა.
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.
E. თქვენი ჯერი
დაწერეთ და თქვით ინგლისურად.
-
თქვით და დაწერეთ წინადადება თქვენს გეგმებზე "going to"-თი. შემდეგ დაწერეთ, როგორ ჟღერს ის მოდუნებულ მეტყველებაში.
-
დაწერეთ მოკლე პასუხი კითხვაზე "Can you cook?" და თქვით, "can"-ის რომელ ფორმას იყენებთ.
-
დაწერეთ წინადადება, რომელიც არასწორ ფაქტს ასწორებს, ხმამაღლა თქვით და დაწერეთ, რომელ სიტყვებს უსვამთ მახვილს.
F. შერეული გამეორება
გაიმეორეთ წინა გაკვეთილები.
-
A1-17 Can და Can't ქართულად: უნარი, ნებართვა, თხოვნა და შესაძლებლობა შეავსეთ: " you drive?" "Yes, I can."
-
A2-03 Be Going To ინგლისურად: გეგმები და პროგნოზები ქართულად ახსნილი Look at those clouds! It (rain).
-
A2-20 Must, Have To, Mustn't თუ Don't Have To? ვალდებულება და აკრძალვა ინგლისურად აირჩიეთ სწორი პასუხი: You … bring food — there's plenty here.
პასუხები
A. ფორმა
- I would have
- I don't know
- Do you want to come?
- I've got to go.
- should've
- It will be cold tomorrow.
B. მნიშვნელობა
- strong
- weak
- can
- has
- laptop
- Tuesday and Thursday
C. იპოვეთ შეცდომა
- She's gonna call you later. / She's going to call you later.
- We're going to the beach tomorrow.
- He wants to play football.
- ✓ I'm gonna miss you.
D. კონტექსტში
- going to
- I don't know
- kind of
- want to
- got to
- Let me
- have to
E. თქვენი ჯერი
- I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
- Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
- My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".
F. შერეული გამეორება
- Can
- 's going to rain / is going to rain
- don't have to
