Dạng yếu và nối âm trong tiếng Anh: âm schwa, gonna, wanna và trọng âm câu (Weak Forms and Connected Speech)
Weak Forms and Connected Speech
Trong trang này
Mục tiêu
Sau bài này, bạn có thể nghe và nói những âm ngắn, yếu của các từ chức năng (can, was, to, of, and), hiểu các dạng rút gọn kể cả dạng rút gọn kép (I'd've), nhận ra những dạng nói tắt thân mật như gonna và dunno, theo kịp những từ dính vào nhau khi nói nhanh, và đặt trọng âm đúng chỗ.
Ý chính
Tiếng Anh có một nhịp điệu rất mạnh. Những từ quan trọng — danh từ, động từ chính, tính từ, trạng từ — được nhấn: chúng to hơn, dài hơn và rõ hơn. Những từ chức năng — trợ động từ, mạo từ, giới từ, đại từ — thường không được nhấn, nên chúng trở nên ngắn và yếu.
Hãy hình dung một câu như một hàng cột cao có sợi dây căng giữa chúng. Các cột là những từ mang nghĩa. Sợi dây là ngữ pháp. Khi nói nhanh, sợi dây võng xuống, gần chạm đất: What do you want to do? nghe như "wotcha wanna do?". Ngữ pháp vẫn còn đó; chỉ là bạn nghe nó thành vài âm nhanh, nhẹ.
Đó là lý do nhiều người học nắm chắc ngữ pháp nhưng vẫn không nghe được phim hay hội thoại. Họ chờ nghe âm "từ điển" của was, to và have, nhưng khi nói bình thường, người bản ngữ gần như không bao giờ đọc như vậy. Phần lớn các âm yếu này có chung một nguyên âm: một âm "ơ" ngắn, thả lỏng. Tên của nó là schwa /ə/, và đó là âm phổ biến nhất trong tiếng Anh.
Tiếng Việt và tiếng Anh
Tiếng Việt có nhịp theo âm tiết: mỗi âm tiết có thanh điệu và nguyên âm đầy đủ, dài ngắn gần như nhau, kể cả những từ ngữ pháp như đã, của, thì, là. Tiếng Anh có nhịp theo trọng âm: từ mang nghĩa được nhấn, còn từ chức năng bị "bóp" lại, nguyên âm biến thành schwa. Thêm nữa, âm tiết tiếng Việt không nối vào nhau — trước một âm tiết bắt đầu bằng nguyên âm luôn có một chỗ ngắt nhẹ trong cổ họng — và tiếng Việt không có phụ âm cuối /l/, /s/, /z/, /v/. Vì vậy, người Việt hay đọc mọi từ đều mạnh như nhau, ngắt rời từng từ, và làm mất những dạng rút gọn như 'll, 's, 've.
| Tiếng Việt | Tiếng Anh | Khác biệt |
|---|---|---|
| Tôi đã làm xong. — "đã" vẫn đọc rõ, có thanh ngã | I've finished. — 've chỉ còn /v/ | trợ động từ gần như biến mất |
| Một tách trà. — mọi âm tiết đều rõ | a cup of tea — "a cuppa tea" | a và of thành schwa |
| Tôi sẽ gọi cho bạn. | I'll call you. — 'll chỉ còn /l/ | mất /l/ cuối → nghe thành I call you |
| Tắt nó đi. — ba âm tiết tách rời | Turn it off. — "tur-ni-toff" | phụ âm cuối nối sang nguyên âm sau |
| Tôi định gọi cho cô ấy. | I'm gonna call her. | going to rút gọn khi nói |
| Tôi nói thứ Ba, chứ không phải thứ Năm. | I said Tuesday, not Thursday. | đối lập bằng trọng âm, không cần thêm từ |
Tiếng Việt nhấn mạnh hoặc đối lập chủ yếu bằng từ ngữ (chính, chứ không phải, mà); tiếng Anh có thể chỉ cần dời trọng âm. Và nhớ: đừng gán thanh điệu tiếng Việt lên âm tiết tiếng Anh — từ được nhấn cao hơn, dài hơn, to hơn, nhưng không mang "dấu".
Cấu trúc
Dạng yếu của từ chức năng (cách đọc gần đúng theo kiểu tiếng Anh; phiên âm IPA ở phần Chính tả và phát âm)
| Từ | Dạng mạnh nghe như | Dạng yếu nghe như | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| can | "kan" | "kn" | I can swim. |
| was | "woz" (UK), "wuz" (US) | "wz", rất ngắn | She was late. |
| were | "wur" | "wuh" (UK), "wer" (US) | They were tired. |
| have | "hav" | "uv" | Where have you been? |
| do | "doo" | "duh" | What do you think? |
| to | "too" | "tuh" | I want to go. |
| of | "ov" (UK), "uv" (US) | "uv" hoặc "uh" | a cup of tea |
| for | "for" | "fuh" (UK), "fer" (US) | It's for you. |
| and | "and" | "un" hoặc "n" | fish and chips |
| a / an | "ay" / "an" | "uh" / "un" | a cup, an apple |
| the | "thee" | "thuh"; trước nguyên âm là "thi" ngắn | the cup, the apple |
| at / from | "at" / "from" | "ut" / "frum" | at home, from London |
Trước một nguyên âm, the đọc như "thi" ngắn (the apple) và to như "tu" ngắn (to eat), không phải "thuh" và "tuh". Những cách viết "nghe như" ở trên là kiểu phiên âm gần đúng của người nói tiếng Anh; đừng đọc chúng theo chính tả tiếng Việt — hãy xem IPA bên dưới.
Dạng rút gọn, kể cả rút gọn kép
| Dạng đầy đủ | Dạng rút gọn | Có viết không? |
|---|---|---|
| it will | it'll | có (thân mật) |
| there will | there'll | có (thân mật) |
| should have / could have / would have | should've / could've / would've | có (thân mật) |
| I would have | I'd've | hiếm khi; chủ yếu khi nói |
| would not have | wouldn't've | hiếm khi; chủ yếu khi nói |
Dạng nói tắt thân mật
| Dạng đầy đủ | Dạng nói tắt | Có được viết không? |
|---|---|---|
| going to (tương lai) | gonna | chỉ trong tin nhắn rất thân mật, lời bài hát, lời thoại |
| want to | wanna | như trên |
| (have) got to | gotta | như trên |
| have to | hafta | hiếm khi viết |
| let me | lemme | chỉ trong tin nhắn thân mật |
| I don't know | dunno | chỉ trong tin nhắn thân mật |
| kind of | kinda | chỉ trong tin nhắn thân mật |
| should have / could have | shoulda / coulda | chỉ trong tin nhắn thân mật |
Cách dùng
1Dạng yếu của từ chức năng
Khi nói bình thường, trợ động từ, mạo từ, giới từ và đại từ dùng dạng yếu, thường có âm schwa. Một từ chức năng dùng dạng mạnh khi nó được nhấn: trong câu trả lời ngắn, khi đối lập (A1-17), và — với trợ động từ và giới từ — ở cuối câu (Yes, I can. Where are you from?). Đại từ tân ngữ (him, her, them, us) và mạo từ thường vẫn yếu, kể cả ở cuối câu: I asked him.
2Dạng rút gọn, kể cả rút gọn kép
Dạng rút gọn là dạng nói bình thường của trợ động từ và not. Dạng rút gọn kép như I'd've và wouldn't've rất phổ biến khi nói, nhất là trong câu điều kiện loại ba (B1-07) và với should have / could have (B1-09), nhưng khi viết người ta thường viết đầy đủ. Ngữ pháp của chúng bạn sẽ học sau; ở đây, hãy học cách nhận ra âm thanh.
3Dạng nói tắt thân mật: gonna, wanna, gotta và các dạng khác
Đây là dạng nói thoải mái, bình thường của những cụm thông dụng. Nói trong hội thoại thì hoàn toàn ổn; khi viết, chỉ dùng trong tin nhắn rất thân mật, lời bài hát hoặc lời thoại. Gonna chỉ thay cho going to + động từ (tương lai), không bao giờ thay cho going to + nơi chốn. Wanna thường là want to; khi nói rất suồng sã, nó cũng có thể là want a (I wanna coffee). Lưu ý nâng cao: khi want và to thuộc về hai phần khác nhau của câu thì không dùng wanna — Who do you want to win? (= bạn muốn người đó thắng) không thành wanna (B1-18).
4Nối âm, mất âm và biến âm
Khi nói nhanh, các từ dính vào nhau. Nối âm: phụ âm cuối nối sang nguyên âm tiếp theo (an apple nghe như "a-napple"). Mất âm: t hoặc d nằm giữa hai phụ âm thường biến mất (next week nghe như "neks week"). Biến âm: d hoặc t + you thường thành "j" hoặc "ch" (did you nghe như "didja"). Những quá trình này thường che mất các từ ngữ pháp.
5Trọng âm câu: từ mang nghĩa, từ chức năng và sự đối lập
Trong câu trung tính, từ mang nghĩa được nhấn còn từ chức năng thì không; trọng âm mạnh nhất thường rơi vào từ mang nghĩa cuối cùng. Dời trọng âm chính sang từ khác — kể cả một từ chức năng — tạo ra sự đối lập hoặc nhấn mạnh.
Lỗi thường gặp
Bẫy dành cho người Việt
1. Đọc mọi từ đều rõ và mạnh. Vì mỗi âm tiết tiếng Việt đều có thanh điệu và nguyên âm đầy đủ, nhiều bạn đọc can, to, of, was to và rõ như từ mang nghĩa. Nghe không sai ngữ pháp, nhưng thiếu tự nhiên, và can mạnh dễ bị nghe thành can't.
2. Làm mất 'll, 've, 's ở cuối. Tiếng Việt không có phụ âm cuối /l/, /v/, /z/, nên chúng hay bị nuốt mất — và câu đổi nghĩa hoặc đổi thì.
3. Ngắt rời từng từ, không nối âm. Âm tiết tiếng Việt bắt đầu bằng nguyên âm luôn có một chỗ ngắt nhẹ trong cổ họng, nên Pick it up hay bị đọc thành ba từ rời. Hãy để phụ âm cuối chạy thẳng sang nguyên âm sau.
4. Mang wanna, gonna vào email trang trọng. Học tiếng Anh qua phim, nhạc và mạng xã hội, nhiều bạn quen tay viết wanna, gonna cả khi gửi thầy cô hay nhà tuyển dụng.
Đừng nhầm lẫn
gonna (tương lai) và going to (di chuyển) — Chỉ dạng tương lai mới được rút gọn.
dạng yếu và dạng mạnh — Cùng một từ có hai cách đọc; vị trí và trọng âm quyết định. Trợ động từ và giới từ dùng dạng mạnh ở cuối câu và trong câu trả lời ngắn: Yes, I can không bao giờ kết thúc bằng "kn" yếu. Đại từ tân ngữ vẫn yếu: I asked him.
's = is và 's = has — Dạng rút gọn nghe giống hệt nhau; từ đứng sau cho bạn biết đó là gì (A1-14, A2-16). Đừng nuốt mất âm /s/ hay /z/ này.
Chính tả và phát âm
- Schwa /ə/ là một âm ngắn, thả lỏng, gần với "ơ" của tiếng Việt nhưng ngắn hơn nhiều, không mang thanh điệu và không bao giờ được nhấn. Miệng mở hờ, lưỡi nằm yên ở giữa. Đây là âm phổ biến nhất trong tiếng Anh, và phần lớn dạng yếu đều chứa nó: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US).
- Dạng mạnh và dạng yếu: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, nhưng /ði/ trước nguyên âm (the apple); to trước nguyên âm là /tu/ (to eat).
- Âm /ð/ trong the không phải "đ" hay "d" của tiếng Việt: đặt nhẹ đầu lưỡi giữa hai hàm răng và cho dây thanh rung. Dạng yếu /ðə/ rất ngắn, nhưng vẫn giữ vị trí lưỡi này.
- Dạng rút gọn: it'll /ˈɪtl/; I'd've /ˈaɪdəv/; wouldn't've /ˈwʊdntəv/. Âm /l/ cuối trong it'll, I'll là âm "l tối": cuống lưỡi nâng lên, đầu lưỡi có thể chạm lợi trên. Đừng bỏ nó, và cũng đừng đọc thành "ồ" hay "u".
- Biến âm: did you /ˈdɪdʒə/; would you /ˈwʊdʒə/; want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US).
- Can't không có dạng yếu: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Khi nói nhanh kiểu Mỹ, âm t cuối có thể rất nhỏ, nên nguyên âm dài, được nhấn là manh mối chính: "kn" yếu = can, "kant" mạnh = can't. Người Việt hay bỏ /t/ cuối, nên càng cần giữ nguyên âm của can't dài và mạnh.
- Dấu nháy trong rút gọn kép: mỗi phần bị lược có một dấu — I'd've, wouldn't've.
Quy tắc vàng
Từ mang nghĩa là những chiếc cột; từ chức năng là sợi dây võng xuống giữa chúng. Hãy lắng nghe những âm yếu, nhanh — "uh", "uv", "tuh", gonna — và dùng dạng mạnh khi từ được nhấn: trong câu trả lời ngắn, khi đối lập, và với trợ động từ, giới từ ở cuối câu. Đừng đọc mọi âm tiết đều nhau như tiếng Việt, và đừng nuốt 'll, 've, 's. Cứ thoải mái nói dạng tắt, nhưng chỉ viết chúng trong tin nhắn rất thân mật.
Luyện tập
A. Hình thức
Viết dạng đầy đủ hoặc dạng rút gọn theo yêu cầu.
-
Dạng đầy đủ của "I'd've" là gì?
-
Dạng đầy đủ của "dunno" là gì?
-
Viết dạng đầy đủ: Do you wanna come?
-
Viết dạng đầy đủ: I've gotta go.
-
Viết dạng rút gọn: should have
-
Viết dạng đầy đủ: It'll be cold tomorrow.
B. Ý nghĩa
Trên trang web, hãy nghe từng câu trước.
-
Yếu hay mạnh? "can" trong "Yes, I can." …
-
Yếu hay mạnh? "him" trong "I asked him." …đại từ tân ngữ vẫn yếu ở cuối câu
-
Bạn nghe thấy một âm "kn" ngắn, yếu: "I kn come on Friday." Đó là từ nào? …can't dài và được nhấn
-
's có nghĩa là gì trong "She's got two brothers."? …
-
Từ nào mang trọng âm chính trong câu trung tính: "I bought a new laptop." …
-
Những từ nào được nhấn để đối lập? "I said Tuesday, not Thursday." …
C. Tìm lỗi sai
Sửa lỗi sai. Nếu câu đã đúng, hãy viết correct.
-
She's gonna to call you later.
-
We're gonna the beach tomorrow.
-
He wanna play football.
-
I'm gonna miss you.
D. Trong ngữ cảnh
Viết dạng đầy đủ của mỗi dạng nói tắt in đậm.
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.
E. Đến lượt bạn
Nói và viết bằng tiếng Anh.
-
Nói và viết một câu về kế hoạch của bạn với "going to". Sau đó viết lại câu đó nghe như thế nào khi nói thoải mái.
-
Viết câu trả lời ngắn cho "Can you cook?" và cho biết bạn dùng dạng nào của "can".
-
Viết một câu sửa lại một thông tin sai, đọc to lên, và ghi lại những từ bạn nhấn.
F. Ôn tập tổng hợp
Ôn lại kiến thức của các bài trước.
-
A1-17 Cách dùng can và can't trong tiếng Anh: khả năng, xin phép, nhờ vả Hoàn thành câu: " you drive?" "Yes, I can."
-
A2-03 Cấu trúc be going to: nói về dự định và dự đoán có căn cứ (Be Going To) Look at those clouds! It (rain).
-
A2-20 Phân biệt must, have to, mustn't và don't have to (phải, không được, không cần) Chọn đáp án đúng: You … bring food — there's plenty here.
Đáp án
A. Hình thức
- I would have
- I don't know
- Do you want to come?
- I've got to go.
- should've
- It will be cold tomorrow.
B. Ý nghĩa
- strong
- weak
- can
- has
- laptop
- Tuesday and Thursday
C. Tìm lỗi sai
- She's gonna call you later. / She's going to call you later.
- We're going to the beach tomorrow.
- He wants to play football.
- ✓ I'm gonna miss you.
D. Trong ngữ cảnh
- going to
- I don't know
- kind of
- want to
- got to
- Let me
- have to
E. Đến lượt bạn
- I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
- Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
- My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".
F. Ôn tập tổng hợp
- Can
- 's going to rain / is going to rain
- don't have to
