ფრაზული ზმნები (Phrasal Verbs): სიტყვათა რიგი – turn it off, look after her
Phrasal Verbs: The Grammar
ამ გვერდზე
მიზანი
ამ გაკვეთილის შემდეგ შეძლებთ ფრაზული ზმნის (phrasal verb) ოთხი ტიპის ამოცნობას, არსებითი სახელისა და ნაცვალსახელის სწორ ადგილას დასმას (turn it off, look after her, run out of milk), ლექსიკონის სტატიიდან ზმნის ტიპის გაგებას და არჩევანს ფრაზულ ზმნასა და უფრო ფორმალურ ერთსიტყვიან ზმნას შორის.
მთავარი იდეა
ფრაზული ზმნა არის ზმნა + პატარა სიტყვა, რომელსაც ნაწილაკი (particle) ჰქვია (up, off, out, on, down, back, away, over…). ერთად ისინი ერთ მნიშვნელობას ქმნიან: give up = თავის დანებება, find out = გაგება. ზოგჯერ მნიშვნელობა პირდაპირია (sit down, go out), ხშირად კი – არა (put up with = მოთმენა, შეგუება). ყველაზე გავრცელებულები A2-34-ში ისწავლეთ.
ეს გაკვეთილი მეორე რთულ ნაწილზეა: სიტყვათა რიგზე. წარმოიდგინეთ ფრაზული ზმნა, როგორც სენდვიჩი. ზმნა პურის ზედა ნაჭერია, ნაწილაკი – ქვედა. მთავარი კითხვაა: სად დგას დამატება (object)? ზოგ ფრაზულ ზმნას დამატება საერთოდ არ აქვს. ზოგი სენდვიჩივით იხსნება და დამატება შუაში, „შიგთავსად“ დგება – ან სენდვიჩის შემდეგ. ზოგი დახურულია და არ იხსნება, ამიტომ დამატება ყოველთვის მის შემდეგ დგას. და ერთი წესი არასოდეს იცვლება: გაყოფად ზმნასთან ნაცვალსახელი (it, them, her) ყოველთვის შიგთავსია – turn it off, არასოდეს turn off it.
ქართული და ინგლისური
ქართულსაც აქვს ზმნის წინ მდგარი პატარა ნაწილები, რომლებიც მნიშვნელობას ცვლის – ზმნისწინები: გა-, ჩა-, ა-, და-, შე-, მო-, გადა-. „ჩართე – გამორთე“, „ადექი“, „გადადეს“, „გაიგე“. იდეა მსგავსია: პატარა ნაწილი ზმნას ახალ მნიშვნელობას აძლევს, ზოგჯერ პირდაპირს („გავედით“ = we went out), ზოგჯერ გადატანითს. აქ ერთნაირია.
განსხვავება ფორმაშია. ქართული ზმნისწინი ზმნას მიწებებულია და არასოდეს შორდება: „გამორთე ტელევიზორი“. ინგლისური ნაწილაკი ცალკე სიტყვაა და ზოგჯერ დამატება მის წინ დგება: turn the TV off. მეორე დიდი განსხვავება: ქართულად დამატება-ნაცვალსახელს ხშირად საერთოდ არ ვამბობთ – ზმნა თავად აჩვენებს მას: „გამორთე!“, „გადაიცვი!“, „მომიკითხე“. ინგლისურად ნაცვალსახელი აუცილებელია და გაყოფად ზმნასთან შუაში დგას: Turn it off! მესამე: ბევრი ქართული ზმნა დამატებას პირდაპირ იღებს („ვეძებ გასაღებს“, „ველი არდადეგებს“), ინგლისურ შესატყვისს კი ბოლოს წინდებული სჭირდება: look for my keys, look forward to the holidays.
| ქართული | ინგლისური | რაშია განსხვავება? |
|---|---|---|
| გავედით. | We went out. | აქ ერთნაირია: პატარა ნაწილი (გა-, out) მიმართულებას აჩვენებს |
| ადექი! | Get up! | ქართულად ზმნისწინი, ინგლისურად ცალკე ნაწილაკი; დამატება არ აქვს |
| გამორთე ტელევიზორი. | Turn off the TV. / Turn the TV off. | ქართულად ზმნისწინი არ შორდება; ინგლისურად დამატება შუაშიც დგება |
| გამორთე! | Turn it off! | ქართულად დამატება ზმნაშია; ინგლისურად it აუცილებელია და შუაში დგას |
| ძაღლს მიხედავ? | Will you look after the dog? | დახურული ზმნა: დამატება ბოლოს |
| ყავა გაგვითავდა. | We've run out of coffee. | ქართულად ერთი ზმნა; ინგლისურად სამი ნაწილი |
| გასაღებს ვეძებ. | I'm looking for my keys. | ქართულად დამატება პირდაპირ; ინგლისურად for აუცილებელია |
მოკლედ: ქართული ზმნისწინი ზმნას არ შორდება, ინგლისური ნაწილაკი – ზოგჯერ შორდება; ნაცვალსახელი (it, them) არ გამოტოვოთ და გაყოფად ზმნასთან შუაში დასვით; look for, look forward to-ს ბოლო წინდებული არ დაკარგოთ.
ფორმა
ოთხი ტიპი
| ტიპი | დამატება? | სქემა | მაგალითები |
|---|---|---|---|
| 1. გარდაუვალი (intransitive) | დამატების გარეშე | ზმნა + ნაწილაკი | get up, break down, grow up, set off |
| 2. გაყოფადი (separable) | დამატებით | ზმნა + დამატება + ნაწილაკი ან ზმნა + ნაწილაკი + არსებითი სახელი | turn the TV off / turn off the TV |
| 3. გაუყოფადი (inseparable) | დამატებით | ზმნა + ნაწილაკი + დამატება | look after her, get over it, run into him |
| 4. სამნაწილიანი | დამატებით | ზმნა + ნაწილაკი + წინდებული + დამატება | look forward to it, run out of milk |
დამატებიან ზმნას გარდამავალი (transitive) ჰქვია; დამატების გარეშე ზმნას – გარდაუვალი (intransitive).
გაყოფადი ზმნები: სად დგას დამატება
| დამატება | შუაში | ბოლოს |
|---|---|---|
| მოკლე არსებითი სახელი | Turn the lights off. ✅ | Turn off the lights. ✅ |
| ნაცვალსახელი | Turn them off. ✅ | ❌ Turn off them. |
| გრძელი ფრაზა | შესაძლებელია, მაგრამ ძნელი გასაგებია | Turn off all the lights in the house. ✅ |
გაუყოფადი და სამნაწილიანი ზმნები: დამატება ყოველთვის ბოლოს
| ზმნა | არსებითი სახელი | ნაცვალსახელი |
|---|---|---|
| look after | She looks after her grandmother. | She looks after her. |
| get over | He got over the flu quickly. | He got over it quickly. |
| get on with | I get on with my colleagues. | I get on with them. |
| put up with | I can't put up with this noise. | I can't put up with it. |
როგორ აჩვენებს ლექსიკონი ტიპს (sb = somebody, ვინმე; sth = something, რამე)
| ლექსიკონის სტატია | რას გეუბნებათ |
|---|---|
| turn sth off / turn off sth | გაყოფადი: დამატება შუაშიც დგება და ბოლოსაც |
| look after sb/sth | გაუყოფადი: დამატება მხოლოდ ნაწილაკის შემდეგ |
| get up | გარდაუვალი: დამატება არ აქვს |
| run out of sth | სამნაწილიანი: დამატება ბოლოს |
გამოყენება
1გარდაუვალი ფრაზული ზმნები – დამატების გარეშე
ეს ფრაზული ზმნები დამატების გარეშე სრულია. ნაწილაკის შემდეგ მაქსიმუმ დრო ან ადგილი შეიძლება მოვიდეს.
2გაყოფადი ფრაზული ზმნები არსებით სახელთან
არსებითი სახელი დამატება, როგორც წესი, შუაშიც შეიძლება დადგეს და ბოლოსაც. გრძელი დამატება ბოლოს დასვით, რომ მსმენელმა აზრს მიჰყვეს.
3გაყოფადი ფრაზული ზმნები ნაცვალსახელთან
ნაცვალსახელი დამატება (it, them, him, her, me, us, you) აუცილებლად ზმნასა და ნაწილაკს შორის დგას. ქართულად ასეთ ნაცვალსახელს ხშირად საერთოდ არ ვამბობთ („გაიხადე!“), ინგლისურად კი ის აუცილებელია.
4გაუყოფადი ფრაზული ზმნები
ამ ზმნებში ნაწილაკი წინდებულივით მუშაობს: დამატება – არსებითი სახელიც და ნაცვალსახელიც – ყოველთვის მის შემდეგ დგას. კითხვებსა და მიმართებით დამოკიდებულ წინადადებებში ნაწილაკი ზმნასთან რჩება.
5სამნაწილიანი ფრაზული ზმნები
ზმნა + ნაწილაკი + წინდებული. სამივე ნაწილი ერთად რჩება, დამატება კი ყოველთვის ბოლოს დგას. look forward to-ს შემდეგ არსებითი სახელი ან -ing ფორმა დგას (იხ. B1-19).
6ერთი ფრაზული ზმნა, ორი ტიპი
ზოგი ფრაზული ზმნა ერთი მნიშვნელობით გარდაუვალია, მეორით – გაყოფადი. სანამ დამატების ადგილს გადაწყვეტთ, მნიშვნელობა შეამოწმეთ.
7ფრაზული ზმნა თუ ფორმალური ერთსიტყვიანი ზმნა?
ფრაზული ზმნები საუბრისთვის, მეგობრებისთვის დაწერილი წერილებისა და არაფორმალური ტექსტებისთვისაა დამახასიათებელი. ფორმალურ ტექსტში ხშირად მსგავსი მნიშვნელობის ერთსიტყვიან ზმნას ირჩევენ. ორივე სწორი ინგლისურია; არჩევანი სტილის საკითხია.
ხშირი შეცდომები
მახეები ქართულად მოლაპარაკეებისთვის
1. „საღამოს ამოვბეჭდავ“ → ნაცვალსახელის გარეშე. ქართულად ზმნა თავად აჩვენებს დამატებას, ამიტომ „მათ“-ს არ ვამბობთ: „ბილეთები მეილზე მაქვს, საღამოს ამოვბეჭდავ“. ინგლისურად გარდამავალ ფრაზულ ზმნას დამატება სჭირდება – ნაცვალსახელი it / them შუაში.
2. „ზმნისწინი არ შორდება“ → ნაცვალსახელი ბოლოს. ქართულად ზმნისწინი ზმნას მიწებებულია, ამიტომ ინგლისურ ზმნასა და ნაწილაკსაც ერთად ვტოვებთ და ნაცვალსახელს ბოლოს ვსვამთ. გაყოფად ზმნასთან ნაცვალსახელი შუაში უნდა დადგეს.
3. „პასპორტს ეძებდა“ → look + დამატება. „ვეძებ“ ქართულად დამატებას პირდაპირ იღებს. ინგლისურად „ძებნა“ არის look for – for-ის გარეშე look „ყურებას“ ნიშნავს.
4. „რას ელი?“ → look forward + დამატება. „მოუთმენლად ველი“ ქართულად დამატებას პირდაპირ იღებს. Look forward to სამნაწილიანი ზმნაა: to არ იკარგება – არც კითხვაში, სადაც ის წინადადების ბოლოს რჩება.
არ აგერიოთ
ნაწილაკი თუ ჩვეულებრივი წინდებული – ერთი და იგივე პატარა სიტყვა შეიძლება ნაწილაკი იყოს (ზმნის ნაწილი) ან წინდებული (ადგილის ფრაზის ნაწილი). ტესტი: შეიძლება თუ არა ნაცვალსახელი შუაში?
get up თუ wake up – Get up (საწოლიდან ადგომა) დამატებას არ იღებს. Wake up შეიძლება გარდაუვალი იყოს (I woke up) ან გაყოფადი (Wake me up). ქართულადაც: „გავიღვიძე“ და „გამაღვიძე“.
რას ნიშნავს ნაწილაკები – ეს გაკვეთილი სიტყვათა რიგზეა. up, down, out, off და სხვა ნაწილაკების მნიშვნელობა იხ. B2-25; სიტყვათა შეხამებები – T-03.
მართლწერა და გამოთქმა
- ფრაზული ზმნების უმეტესობაში მთავარი მახვილი ნაწილაკზეა: give up, turn it off, set off. ქართულში მახვილი სუსტია, ამიტომ ნაწილაკი მკაფიოდ და ძლიერად თქვით.
- სამნაწილიან ზმნებში მახვილი ჩვეულებრივ ნაწილაკზე მოდის: look forward to, run out of, put up with. ბოლო წინდებული სუსტია: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. /ə/ მოკლე და მოდუნებულია; with-ში /ð/ – ენის წვერი კბილებს შორის.
- შუაში მდგარი ნაცვალსახელი უმახვილო და მოკლეა: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. /ʌ/ ქართულში არ არის: მოკლე, ღია ბგერაა, „ა“-ს უფრო ჰგავს, ვიდრე „უ“-ს. ინგლისური p, t, k მახვილიანი მარცვლის დასაწყისში ქართულ ფ-ს, თ-ს და ქ-ს ჰგავს – ჰაერის ნაკადით; ნუ იტყვით პ-ს, ტ-ს და კ-ს.
- ფრაზული ზმნებისგან ნაწარმოები არსებითი სახელები ერთად ან დეფისით იწერება და მახვილი პირველ ნაწილზეა: a breakdown, a takeoff, a check-in. ზმნები კი ორი სიტყვაა: to break down, to check in.
ოქროს წესი
იკითხეთ: აქვს ფრაზულ ზმნას დამატება და შეუძლია თუ არა მას გადაადგილება? გაყოფად ზმნასთან ნაცვალსახელი შუაში დგას (turn it off) – და არ გამოტოვოთ, როგორც ქართულში. გაუყოფადი და სამნაწილიანი ზმნები დამატებას ბოლოს იღებს (look after her, run out of it).
სავარჯიშოები
A. ფორმა
1–3 დავალებებში დაალაგეთ სიტყვები, 4–6-ში არსებითი სახელი ნაცვალსახელით შეცვალეთ.
-
დაალაგეთ სიტყვები სწორი თანმიმდევრობით: off / please / it / turn
-
დაალაგეთ სიტყვები სწორი თანმიმდევრობით: after / she / them / looks
-
დაალაგეთ სიტყვები სწორი თანმიმდევრობით: out / we / sugar / of / ran
-
შეცვალეთ არსებითი სახელი ნაცვალსახელით: Turn down the music.
-
შეცვალეთ არსებითი სახელი ნაცვალსახელით: I came across this photo yesterday.
-
შეცვალეთ არსებითი სახელი ნაცვალსახელით: Can you put away the toys?
B. მნიშვნელობა
აირჩიეთ სწორი ვარიანტი.
-
ანგარიშისთვის აირჩიეთ უფრო ფორმალური ზმნა: We need to find out the cause. …
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: "The plane took off." …
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: She … after a year.
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: In "The cat ran up the tree", up is a ….
C. იპოვეთ შეცდომა
ყოველ წინადადებაში ერთი შეცდომაა, ან წინადადება სწორია. დაწერეთ გასწორებული წინადადება ან დაწერეთ correct.
-
I'll pick up you at the station.
-
Can you look my cat after this weekend?
-
I can't put up this noise.
-
Turn off the lights in the kitchen, please.
D. კონტექსტში
შეავსეთ დიალოგში გამოტოვებული სიტყვები. გამოიყენეთ ფრჩხილებში მოცემული ზმნები სწორი რიგით და ფორმით.
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)
E. თქვენი ჯერი
დაწერეთ ინგლისურად.
-
დაწერეთ ორი წინადადება თქვენს დილის რუტინაზე get up-ით, put on-ით ან turn off-ით. ერთ-ერთში გამოიყენეთ ნაცვალსახელი.
-
დაწერეთ ერთი წინადადება ადამიანზე, ვისთანაც კარგი ურთიერთობა გაქვთ (get on with), და ერთი – რამეზე, რასაც ვერ იტანთ (can't put up with).
F. შერეული გამეორება
გაიმეორეთ წინა გაკვეთილები.
-
B1-19 Gerund ქართულად: -ing ფორმა ქვემდებარედ და წინდებულის შემდეგ – look forward to, worth I'm looking forward to (see) you next week.
-
A2-15 Give me the book თუ give it to me? ზმნები ორი დამატებით ინგლისურად აირჩიეთ სწორი პასუხი: Here's your book. I'll tomorrow.
-
B1-27 So that, in order to, because of, due to: მიზანი, მიზეზი და შედეგი ინგლისურად I looked the word up ___ check the spelling. …
პასუხები
A. ფორმა
- Please turn it off. / Turn it off, please.
- She looks after them.
- We ran out of sugar.
- Turn it down.
- I came across it yesterday.
- Can you put them away?
B. მნიშვნელობა
- discover
- intransitive
- gave it up
- preposition
C. იპოვეთ შეცდომა
- I'll pick you up at the station.
- Can you look after my cat this weekend?
- I can't put up with this noise.
- ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.
D. კონტექსტში
- pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
- run out of
- throw it away
- looking after
- get on with
E. თქვენი ჯერი
- I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
- I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.
F. შერეული გამეორება
- seeing
- give it to you
- to
