Non-defining relative clauses қазақша: үтір арқылы қосымша ақпарат
Non-Defining Relative Clauses
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз адам, зат, орын немесе уақыт туралы үтір арқылы қосымша ақпарат бере аласыз (My sister, who lives in Oslo, is a pilot), үтірдің мағынаны қалай өзгертетінін түсінесіз, бүкіл сөйлем туралы пікір айту үшін which қолдана аласыз және some of whom / most of which тіркестерін қолдана аласыз.
Негізгі идея
Анықтауыш бағыныңқы сөйлем (relative clause) екі түрлі жұмыс атқара алады.
Анықтайтын (defining) бағыныңқы (A2-29, B1-20) қайсысы екенін айтады. Онсыз тыңдаушы кімді немесе нені айтып тұрғаныңызды білмейді: The woman who called you is my boss. Қай әйел? Сізге қоңырау шалған әйел.
Анықтамайтын (non-defining) бағыныңқы онсыз да белгілі нәрсе туралы қосымша ақпарат береді. Сахнадағы актерді елестетіңіз: ол бір сәтке көрермендерге бұрылып, қысқа бір сөз айтады да, қайта көрініске оралады. Қойылымға ол сөз міндетті емес, бірақ бір нәрсе қосады: My boss, who is from Ireland, called today. Менің бір ғана бастығым бар; бағыныңқы сөйлем ол туралы қосымша айтады. Оны алып тастасаңыз да, сөйлемнің мағынасы толық сақталады.
Үтірлер осы «бір сәттік сөзді» белгілейді. Сөйлегенде олар қысқа кідіріске айналады, дауыс сәл төмендейді. Бағыныңқы бөлек түсініктеме болғандықтан, оның ережелері қатаңырақ: that қолданылмайды және қатыстық сөзді ешқашан түсіріп тастауға болмайды.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде қатыстық есімдік (who, which) жоқ: анықтауыш қызметін зат есімнің алдында тұратын есімше атқарады («Торонтода тұратын ағам»), үтір қойылмайды. Сондықтан қазақша «Торонтода тұратын ағам сәулетші» сөйлемінен ағаңыз біреу ме, әлде бірнешеу ме, білінбейді. Ағылшын тілінде мұны үтір шешеді. Қосымша ақпаратты қазақша көбіне бөлек сөйлеммен береміз: ол, бұл, оның, ол жерде, ол кезде, екеуі де, көбі. Ағылшыншада олардың орнына бір ғана қатыстық сөз келеді: who, which, whose, where, when, both of whom, most of which.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Торонтода тұратын ағам сәулетші. | есімше: ағам біреу ме, бірнешеу ме, белгісіз | My brother who lives in Toronto… / My brother, who lives in Toronto,… |
| Ол жүргізуші емтиханынан тағы құлады, бұл бәрін таң қалдырды. | бүкіл оқиға туралы пікір | He failed his driving test again, which surprised everyone. |
| Оның екі ұлы бар, екеуі де дәрігер. | екеуі де | She has two sons, both of whom are doctors. |
| Үш гүл сатып алдым, бірде-біреуі қыстан аман шықпады. | ешқайсысы | I bought three plants, none of which survived the winter. |
| Біз Брайтонда түскі ас іштік, ол жерде немере ағамның кафесі бар. | орын | We had lunch in Brighton, where my cousin runs a café. |
| Тамызда келіңіз, ол кезде ауа райы ең тамаша болады. | уақыт | Come in August, when the weather is at its best. |
Құрылым
Анықтамайтын бағыныңқыдағы қатыстық сөздер
| Сөз | Неге қатысты | Мысал |
|---|---|---|
| who | адамдар (бастауыш не толықтауыш) | My uncle, who is a chef, cooked dinner. |
| whom | адамдар (толықтауыш; ресми) | The director, whom I met last year, has retired. |
| which | заттар, жануарлар, бүкіл сөйлем | The museum, which opened in 2019, is free. |
| whose | тәуелділік (адамдар мен заттар) | Our neighbour, whose dog barks all night, is moving. |
| where | орындар | We stayed in Porto, where my parents met. |
| when | уақыт | I'll call you on Friday, when I'm less busy. |
Ережелер
| Ереже | ✅ | ❌ |
|---|---|---|
| Бағыныңқы екі жағынан үтірмен бөлінеді (сөйлем соңында болса, бір үтір) | My car, which is ten years old, still runs well. | My car which is ten years old still runs well. |
| that қолданылмайды | Paris, which I love, is expensive. | Paris, that I love, is expensive. |
| Қатыстық сөзді түсіріп тастауға болмайды | The film, which I saw yesterday, was great. | The film, I saw yesterday, was great. |
Мөлшер сөзі + of whom / of which
| Мөлшер сөзі | Адамдар | Заттар |
|---|---|---|
| some / many / most / all / none / both / neither / one / two… | + of whom | + of which |
| Мысал | I have three brothers, all of whom live abroad. | She wrote five novels, two of which became films. |
Пікір білдіретін бағыныңқы
| Басыңқы сөйлем | , which … (бүкіл сөйлем туралы) |
|---|---|
| The train was cancelled, | which meant we had to take a taxi. |
Қолданылуы
1Анықтайтын және анықтамайтын: үтір мағынаны өзгертеді
Үтір болмаса, бағыныңқы қайсысы екенін анықтайды. Үтір болса, бағыныңқы онсыз да белгілі нәрсе туралы ақпарат қосады. Мағынасы әртүрлі болуы мүмкін. Қазақ есімшесі бұл айырмашылықты көрсетпейді, сондықтан аударма үшін екі түрлі құрылым керек.
2Қосымша ақпарат: who, which, whom
Адамдар үшін who, заттар үшін which қолданыңыз. Ресми жазуда адам толықтауыш болса, whom қолданылады; сөйлеу тілінде көп адам who дейді. Бағыныңқы сөйлемнің ортасында да, соңында да тұра алады.
3Бүкіл сөйлемге қатысты which
Which алдыңғы бір зат есім туралы ғана емес, бүкіл сөйлемнің ойы туралы пікір айта алады. Мұндай бағыныңқы өзі сипаттайтын сөйлемнен кейін, үтірден соң тұрады. Мұнда what қолдануға болмайды. Қазақшада мұндай пікір «бұл», «сондықтан», «сол себепті» сөздерімен басталады.
4Мөлшер сөзі + of whom / of which
Сан есімнен немесе мөлшер сөзінен кейін адамдар үшін of whom, заттар үшін of which қолданыңыз. Бұл екі ойды бір жатық сөйлемге біріктіреді және жазуда жиі кездеседі. Қазақтың «олардың көбі», «екеуі де», «бірде-біреуі» тіркестері осыған сәйкес келеді.
5Анықтамайтын бағыныңқыдағы whose, where және when
Whose тәуелділікті көрсетеді, where орын туралы, when уақыт туралы ақпарат қосады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Есімшелі тіркесте үтір жоқ → үтір түсіп қалады. Қазақша «Астанада жұмыс істейтін әкем» деп үтірсіз жазамыз, ал әкеміз біреу ғана екені бәрімізге түсінікті. Ағылшыншада үтірсіз бағыныңқы анықтайды, яғни «бірнеше әкемнің Астанадағысы» деген мағына шығады. Жалғыз адам немесе нәрсе туралы қосымша ақпаратты үтірмен бөліңіз.
2. «…, бұл …» → this. Бүкіл оқиға туралы пікірді қазақша «бұл» сөзімен бастаймыз: «Ұшақ алты сағат кешікті, бұл бәрімізді шаршатты». Мұны сөзбе-сөз аударғанда, екі толық сөйлем тек үтірмен жалғанып қалады. Ағылшыншада бұл қате; бір сөйлем болуы үшін which қолданыңыз (немесе нүкте қойып, This… деп бастаңыз).
3. «Екеуі де», «жартысы», «көбі» → of them. Қазақша «Асхат маған жиырма сурет жіберді, жартысы бұлыңғыр» деп екі сөйлемді үтірмен жалғай береміз. Ағылшыншада half of them қосылса, екі толық сөйлем үтірмен ғана жалғанып қалады. Мөлшер сөзінен кейін of whom (адамдар) немесе of which (заттар) қолданыңыз.
Шатастырмаңыз
анықтайтын және анықтамайтын — A2-29 және B1-20 қараңыз.
which (бір зат есім) және which (бүкіл сөйлем)
which және what — which алдында тұрған нәрсеге қайта сілтейді; what «… нәрсе» дегенді білдіреді, оның алдында ештеңе жоқ. B2-20 қараңыз.
whom немесе which алдында предлог тұратын ресми құрылымдар (the colleague to whom I spoke) C1-15 сабағында. Үтірдің басқа ережелері B2-27 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- Сөйлегенде анықтамайтын бағыныңқының алдында және соңында қысқа кідіріс болады, ал бағыныңқы сәл төмен әрі жылдам айтылады, жанама сөз сияқты: My brother | who lives in Toronto | is an architect.
- Анықтайтын бағыныңқыда кідіріс жоқ: My brother who lives in Toronto is an architect бір тұтас бөлік болып айтылады.
- Бағыныңқы сөйлемнің ортасында тұрса, екі үтір керек: біреуі алдында, біреуі соңында.
- whose (тәуелділік) пен who's (= who is / who has) бірдей айтылады: /huːz/. Ағылшынның /h/ дыбысы қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: жай ғана ауа шығарыңыз. /uː/ ұзақ дауысты. Who's that? / The man whose car…
- whom /huːm/ ресми әрі сөйлеуде сирек.
Алтын ереже
Қосымша ақпарат па? Оны үтірлердің арасына қойып, who / whom / which / whose / where / when қолданыңыз (that емес) және қатыстық сөзді ешқашан түсіріп тастамаңыз. Қазақтың «бұл», «ол жерде», «екеуі де» сөздерімен басталатын екінші сөйлемі ағылшыншада көбіне which, where, both of whom болады.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр орынға бір сөз жазыңыз немесе сөйлемдерді нұсқау бойынша біріктіріңіз.
-
My best friend, lives next door, is a nurse.
-
The castle, was built in 1250, is now a hotel.
-
Our teacher, husband is a famous chef, invited us to dinner.
-
We went to Lisbon, we ate the best seafood of our lives.
-
The company has 300 employees, most of work from home.
-
I've read his three books, none of I enjoyed.
-
Сөйлемдерді қосымша ақпарат ретінде біріктіріңіз: Rome has nearly three million people. It is the capital of Italy.
B. Мағына
Сөйлемнің мағынасына қарай жауап беріңіз немесе дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Кім ауырып қалды? "The guests, who ate the fish, got sick."
-
Кім ауырып қалды? "The guests who ate the fish got sick."балықты жегендер ғана
-
He forgot my birthday, which hurt me сөйлемінде which нені білдіреді?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I missed the bus, … meant I was late.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
My car, that is very old, broke down again.
-
She has two daughters, both of them are lawyers.
-
The restaurant, we went to last night, was excellent.
-
Our flat, which has two bedrooms, is near the station.flat (UK) = apartment (US)
D. Мәтін ішінде
Әр орынға қатыстық сөз (who, whom, which, whose, where, when) немесе мөлшер сөзін жазыңыз.
Hi Ana! We're having a great time in Edinburgh, 16 it hasn't stopped raining since Monday! We're staying with Uncle Tom, 17 house is right in the old town. His two sons, 18 of 19 study music, play the piano every evening. Yesterday we visited the castle, 20 was built on top of an old volcano. Then Tom's car broke down, 21 meant we had to walk home in the rain!
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Отбасы мүшеңіз немесе досыңыз туралы who немесе whose арқылы қосымша ақпарат беретін бір сөйлем жазыңыз.
-
Жақында болған бір оқиға туралы жазып, содан кейін оған which арқылы пікір қосыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-29 Who, Which, That, Where қазақша: анықтауыш бағыныңқы сөйлемдер (relative clauses) A dentist is someone ___ looks after your teeth. …
-
B1-20 Relative clauses қазақша: whose, where, when және есімдікті түсіріп айту That's the woman son plays in my team.
-
B2-07 Need, needn't have, be supposed to қазақша: «керек», «қажеті жоқ», «тиіс» We (needn't bring) our umbrellas — it was sunny all day.
-
B2-06 Must have, can't have, might have қазақша: өткен туралы болжам She (can't see) the message — her phone was off.
Жауаптар
A. Құрылым
- who
- which
- whose
- where
- whom
- which
- Rome, which is the capital of Italy, has nearly three million people. / Rome, which has nearly three million people, is the capital of Italy.
B. Мағына
- all the guests
- only some of the guests
- the fact that he forgot
- which
C. Қатені табыңыз
- My car, which is very old, broke down again.
- She has two daughters, both of whom are lawyers. / She has two daughters, and both of them are lawyers.
- The restaurant, which we went to last night, was excellent. / The restaurant we went to last night was excellent.
- ✓ Our flat, which has two bedrooms, is near the station.
D. Мәтін ішінде
- where
- whose
- both
- whom
- which
- which
E. Сіздің кезегіңіз
- My cousin Lara, who works in a hospital, is coming to visit next week.
- My phone fell in the sink, which meant I had to buy a new one.
F. Аралас қайталау
- who
- whose
- needn't have brought / didn't need to bring
- can't have seen / couldn't have seen
