SlowingoГрамматика
B2 8 / 30

Non-defining relative clauses қазақша: үтір арқылы қосымша ақпарат

Non-Defining Relative Clauses

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз адам, зат, орын немесе уақыт туралы үтір арқылы қосымша ақпарат бере аласыз (My sister, who lives in Oslo, is a pilot), үтірдің мағынаны қалай өзгертетінін түсінесіз, бүкіл сөйлем туралы пікір айту үшін which қолдана аласыз және some of whom / most of which тіркестерін қолдана аласыз.

Негізгі идея

Анықтауыш бағыныңқы сөйлем (relative clause) екі түрлі жұмыс атқара алады.

Анықтайтын (defining) бағыныңқы (A2-29, B1-20) қайсысы екенін айтады. Онсыз тыңдаушы кімді немесе нені айтып тұрғаныңызды білмейді: The woman who called you is my boss. Қай әйел? Сізге қоңырау шалған әйел.

Анықтамайтын (non-defining) бағыныңқы онсыз да белгілі нәрсе туралы қосымша ақпарат береді. Сахнадағы актерді елестетіңіз: ол бір сәтке көрермендерге бұрылып, қысқа бір сөз айтады да, қайта көрініске оралады. Қойылымға ол сөз міндетті емес, бірақ бір нәрсе қосады: My boss, who is from Ireland, called today. Менің бір ғана бастығым бар; бағыныңқы сөйлем ол туралы қосымша айтады. Оны алып тастасаңыз да, сөйлемнің мағынасы толық сақталады.

Үтірлер осы «бір сәттік сөзді» белгілейді. Сөйлегенде олар қысқа кідіріске айналады, дауыс сәл төмендейді. Бағыныңқы бөлек түсініктеме болғандықтан, оның ережелері қатаңырақ: that қолданылмайды және қатыстық сөзді ешқашан түсіріп тастауға болмайды.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде қатыстық есімдік (who, which) жоқ: анықтауыш қызметін зат есімнің алдында тұратын есімше атқарады («Торонтода тұратын ағам»), үтір қойылмайды. Сондықтан қазақша «Торонтода тұратын ағам сәулетші» сөйлемінен ағаңыз біреу ме, әлде бірнешеу ме, білінбейді. Ағылшын тілінде мұны үтір шешеді. Қосымша ақпаратты қазақша көбіне бөлек сөйлеммен береміз: ол, бұл, оның, ол жерде, ол кезде, екеуі де, көбі. Ағылшыншада олардың орнына бір ғана қатыстық сөз келеді: who, which, whose, where, when, both of whom, most of which.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Торонтода тұратын ағам сәулетші.есімше: ағам біреу ме, бірнешеу ме, белгісізMy brother who lives in Toronto… / My brother, who lives in Toronto,…
Ол жүргізуші емтиханынан тағы құлады, бұл бәрін таң қалдырды.бүкіл оқиға туралы пікірHe failed his driving test again, which surprised everyone.
Оның екі ұлы бар, екеуі де дәрігер.екеуі деShe has two sons, both of whom are doctors.
Үш гүл сатып алдым, бірде-біреуі қыстан аман шықпады.ешқайсысыI bought three plants, none of which survived the winter.
Біз Брайтонда түскі ас іштік, ол жерде немере ағамның кафесі бар.орынWe had lunch in Brighton, where my cousin runs a café.
Тамызда келіңіз, ол кезде ауа райы ең тамаша болады.уақытCome in August, when the weather is at its best.

Құрылым

Анықтамайтын бағыныңқыдағы қатыстық сөздер

СөзНеге қатыстыМысал
whoадамдар (бастауыш не толықтауыш)My uncle, who is a chef, cooked dinner.
whomадамдар (толықтауыш; ресми)The director, whom I met last year, has retired.
whichзаттар, жануарлар, бүкіл сөйлемThe museum, which opened in 2019, is free.
whoseтәуелділік (адамдар мен заттар)Our neighbour, whose dog barks all night, is moving.
whereорындарWe stayed in Porto, where my parents met.
whenуақытI'll call you on Friday, when I'm less busy.

Ережелер

Ереже✅❌
Бағыныңқы екі жағынан үтірмен бөлінеді (сөйлем соңында болса, бір үтір)My car, which is ten years old, still runs well.My car which is ten years old still runs well.
that қолданылмайдыParis, which I love, is expensive.Paris, that I love, is expensive.
Қатыстық сөзді түсіріп тастауға болмайдыThe film, which I saw yesterday, was great.The film, I saw yesterday, was great.

Мөлшер сөзі + of whom / of which

Мөлшер сөзіАдамдарЗаттар
some / many / most / all / none / both / neither / one / two…+ of whom+ of which
МысалI have three brothers, all of whom live abroad.She wrote five novels, two of which became films.

Пікір білдіретін бағыныңқы

Басыңқы сөйлем, which … (бүкіл сөйлем туралы)
The train was cancelled,which meant we had to take a taxi.

Қолданылуы

1Анықтайтын және анықтамайтын: үтір мағынаны өзгертеді

Үтір болмаса, бағыныңқы қайсысы екенін анықтайды. Үтір болса, бағыныңқы онсыз да белгілі нәрсе туралы ақпарат қосады. Мағынасы әртүрлі болуы мүмкін. Қазақ есімшесі бұл айырмашылықты көрсетпейді, сондықтан аударма үшін екі түрлі құрылым керек.

My brother who lives in Toronto is an architect.
Торонтода тұратын ағам сәулетші.
үтір жоқ: ағаларым бірнешеу, солардың бірі
My brother, who lives in Toronto, is an architect.
Ағам сәулетші, ол Торонтода тұрады.
үтір бар: жалғыз ағам, ақпарат қосымша
The students who passed the exam got a certificate.
Емтиханнан өткен студенттер сертификат алды.
тек өткендері алды
The students, who passed the exam, got a certificate.
Студенттер сертификат алды, олардың бәрі емтиханнан өткен еді.
бәрі өтті
Mount Everest, which is on the border of Nepal and China, attracts thousands of climbers.
Непал мен Қытайдың шекарасында орналасқан Эверест шыңына мыңдаған альпинист келеді.
жалғыз нәрсе: бағыныңқы әрдайым қосымша ақпарат

2Қосымша ақпарат: who, which, whom

Адамдар үшін who, заттар үшін which қолданыңыз. Ресми жазуда адам толықтауыш болса, whom қолданылады; сөйлеу тілінде көп адам who дейді. Бағыныңқы сөйлемнің ортасында да, соңында да тұра алады.

Our new manager, who started on Monday, seems very friendly.
Дүйсенбіде жұмысқа кіріскен жаңа менеджеріміз өте ақкөңіл көрінеді.
I've just finished the novel you lent me, which took me six months.
Сен берген романды жаңа ғана оқып бітірдім, оған алты ай кетті.
which = роман
Dr Patel, whom many patients ask for by name, works only on Tuesdays.
Көп науқас арнайы сұрап келетін доктор Пател тек сейсенбіде жұмыс істейді.
ресми: whom
We're flying with SkyLink, which I've never used before.
Біз SkyLink әуекомпаниясымен ұшамыз, оның ұшақтарымен бұрын ешқашан ұшып көрмегенмін.
My grandmother, who is 92, still swims every morning.
Әжем 92 жаста болса да, әлі күнге дейін күнде таңертең суға түседі.
«92 жаста» → who is 92: is түсіп қалмайды

3Бүкіл сөйлемге қатысты which

Which алдыңғы бір зат есім туралы ғана емес, бүкіл сөйлемнің ойы туралы пікір айта алады. Мұндай бағыныңқы өзі сипаттайтын сөйлемнен кейін, үтірден соң тұрады. Мұнда what қолдануға болмайды. Қазақшада мұндай пікір «бұл», «сондықтан», «сол себепті» сөздерімен басталады.

He failed his driving test again, which surprised everyone.
Ол жүргізуші емтиханынан тағы құлады, бұл бәрін таң қалдырды.
«бұл» → which, this емес
The flight was delayed by six hours, which meant we missed our connection.
Рейс алты сағатқа кешікті, сондықтан келесі ұшаққа үлгермей қалдық.
which = рейстің кешігуі
She offered to drive me home, which was really kind of her.
Ол мені үйге жеткізіп салуды ұсынды, бұл оның үлкен мейірімділігі еді.
Prices have gone up again, which is why we're eating out less.
Бағалар тағы өсті, сол себепті сыртта сирек тамақтанатын болдық.
which is why = сол себепті

4Мөлшер сөзі + of whom / of which

Сан есімнен немесе мөлшер сөзінен кейін адамдар үшін of whom, заттар үшін of which қолданыңыз. Бұл екі ойды бір жатық сөйлемге біріктіреді және жазуда жиі кездеседі. Қазақтың «олардың көбі», «екеуі де», «бірде-біреуі» тіркестері осыған сәйкес келеді.

About fifty people applied, most of whom had no experience.
Елуге жуық адам өтініш берді, олардың көбінің тәжірибесі жоқ еді.
«олардың көбі» → most of whom
I bought three plants, none of which survived the winter.
Үш гүл сатып алдым, бірде-біреуі қыстан аман шықпады.
«бірде-біреуі» → none of which
She has two sons, both of whom are doctors.
Оның екі ұлы бар, екеуі де дәрігер.
«екеуі де» → both of whom
The report makes several suggestions, some of which are quite expensive.
Баяндамада бірнеше ұсыныс бар, олардың кейбірі біраз қымбатқа түседі.
We visited four cities, the last of which was Kraków.
Біз төрт қалаға бардық, соңғысы Краков болды.

5Анықтамайтын бағыныңқыдағы whose, where және when

Whose тәуелділікті көрсетеді, where орын туралы, when уақыт туралы ақпарат қосады.

Maya, whose sister I went to school with, has just got engaged.
Мен әпкесімен бір мектепте оқыған Майя жақында ғана сөз байласты.
whose = оның
The company, whose profits doubled last year, is hiring 200 people.
Былтыр табысы екі есе өскен компания 200 адамды жұмысқа алып жатыр.
We had lunch in Brighton, where my cousin runs a café.
Біз Брайтонда түскі ас іштік, ол жерде немере ағамның кафесі бар.
where = ол жерде
Come in August, when the weather is at its best.
Тамызда келіңіз, ол кезде ауа райы ең тамаша болады.
when = ол кезде
In 2010, when I first moved to the city, rents were much lower.
2010 жылы, мен қалаға алғаш көшіп келген кезде, пәтер жалдау әлдеқайда арзан еді.

Жиі кездесетін қателер

❌My father, that is a teacher, loves football.
✅My father, who is a teacher, loves football.
Анықтамайтын бағыныңқыда that қолданылмайды.
❌The book, I borrowed from you, is brilliant.
✅The book, which I borrowed from you, is brilliant.
Қатыстық сөзді түсіріп тастауға болмайды.
❌He was late again, what annoyed his boss.
✅He was late again, which annoyed his boss.
Бүкіл сөйлем туралы пікір = which.
❌I have two cousins, both of them live in Dubai.
✅I have two cousins, both of whom live in Dubai.
Үтірмен біріктірілген екі сөйлемге of whom керек (немесе: …cousins, and both of them live in Dubai).
❌The hotel, which we stayed in it, was lovely.
✅The hotel, which we stayed in, was lovely.
which it сөзінің орнын басады: it қайталанбайды.
❌I spoke to Mr Lee, who his son is in my class.
✅I spoke to Mr Lee, whose son is in my class.
Тәуелділік = whose.
❌My mother who is 60 has just retired.
✅My mother, who is 60, has just retired.
Тыныс белгі қатесі: үтірсіз сөйлем сіздің бірнеше анаңыз бар сияқты етеді.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Есімшелі тіркесте үтір жоқ → үтір түсіп қалады. Қазақша «Астанада жұмыс істейтін әкем» деп үтірсіз жазамыз, ал әкеміз біреу ғана екені бәрімізге түсінікті. Ағылшыншада үтірсіз бағыныңқы анықтайды, яғни «бірнеше әкемнің Астанадағысы» деген мағына шығады. Жалғыз адам немесе нәрсе туралы қосымша ақпаратты үтірмен бөліңіз.

❌My father who works in Astana visits us every month.
✅My father, who works in Astana, visits us every month.
❌Lake Balkhash which is half fresh and half salty is a unique lake.
✅Lake Balkhash, which is half fresh and half salty, is a unique lake.

2. «…, бұл …» → this. Бүкіл оқиға туралы пікірді қазақша «бұл» сөзімен бастаймыз: «Ұшақ алты сағат кешікті, бұл бәрімізді шаршатты». Мұны сөзбе-сөз аударғанда, екі толық сөйлем тек үтірмен жалғанып қалады. Ағылшыншада бұл қате; бір сөйлем болуы үшін which қолданыңыз (немесе нүкте қойып, This… деп бастаңыз).

❌Dauren lost the office keys, this caused a lot of problems.
✅Dauren lost the office keys, which caused a lot of problems.
❌The internet was down all day, this meant we couldn't work.
✅The internet was down all day, which meant we couldn't work.

3. «Екеуі де», «жартысы», «көбі» → of them. Қазақша «Асхат маған жиырма сурет жіберді, жартысы бұлыңғыр» деп екі сөйлемді үтірмен жалғай береміз. Ағылшыншада half of them қосылса, екі толық сөйлем үтірмен ғана жалғанып қалады. Мөлшер сөзінен кейін of whom (адамдар) немесе of which (заттар) қолданыңыз.

❌Askhat sent me twenty photos, half of them were blurry.
✅Askhat sent me twenty photos, half of which were blurry. немесе Askhat sent me twenty photos, and half of them were blurry.
❌We invited thirty guests, most of them came from Taraz.
✅We invited thirty guests, most of whom came from Taraz. немесе We invited thirty guests, and most of them came from Taraz.

Шатастырмаңыз

анықтайтын және анықтамайтын — A2-29 және B1-20 қараңыз.

The phone that I bought last week has stopped working.
Өткен аптада сатып алған телефоным істемей қалды.
қай телефон екенін анықтайды; that болады
My phone, which I bought last week, has stopped working.
Телефоным істемей қалды, оны өткен аптада ғана сатып алғанмын.
қосымша ақпарат; that емес, which

which (бір зат есім) және which (бүкіл сөйлем)

She sent me a long email, which I haven't read yet.
Ол маған ұзақ хат жіберді, оны әлі оқыған жоқпын.
which = хат
She sent me a long email, which was unusual.
Ол маған ұзақ хат жіберді, бұл оған тән емес еді.
which = хат жібергені

which және what — which алдында тұрған нәрсеге қайта сілтейді; what «… нәрсе» дегенді білдіреді, оның алдында ештеңе жоқ. B2-20 қараңыз.

He said nothing, which was strange.
Ол ештеңе демеді, бұл біртүрлі еді.
What he said was strange.
Оның айтқаны біртүрлі еді.
what = айтқан нәрсесі

whom немесе which алдында предлог тұратын ресми құрылымдар (the colleague to whom I spoke) C1-15 сабағында. Үтірдің басқа ережелері B2-27 сабағында.

Жазылуы мен айтылуы

  • Сөйлегенде анықтамайтын бағыныңқының алдында және соңында қысқа кідіріс болады, ал бағыныңқы сәл төмен әрі жылдам айтылады, жанама сөз сияқты: My brother | who lives in Toronto | is an architect.
  • Анықтайтын бағыныңқыда кідіріс жоқ: My brother who lives in Toronto is an architect бір тұтас бөлік болып айтылады.
  • Бағыныңқы сөйлемнің ортасында тұрса, екі үтір керек: біреуі алдында, біреуі соңында.
  • whose (тәуелділік) пен who's (= who is / who has) бірдей айтылады: /huːz/. Ағылшынның /h/ дыбысы қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: жай ғана ауа шығарыңыз. /uː/ ұзақ дауысты. Who's that? / The man whose car…
  • whom /huːm/ ресми әрі сөйлеуде сирек.

Алтын ереже

Қосымша ақпарат па? Оны үтірлердің арасына қойып, who / whom / which / whose / where / when қолданыңыз (that емес) және қатыстық сөзді ешқашан түсіріп тастамаңыз. Қазақтың «бұл», «ол жерде», «екеуі де» сөздерімен басталатын екінші сөйлемі ағылшыншада көбіне which, where, both of whom болады.

Жаттығулар

A. Құрылым

Әр орынға бір сөз жазыңыз немесе сөйлемдерді нұсқау бойынша біріктіріңіз.

  1. My best friend, lives next door, is a nurse.
  2. The castle, was built in 1250, is now a hotel.
  3. Our teacher, husband is a famous chef, invited us to dinner.
  4. We went to Lisbon, we ate the best seafood of our lives.
  5. The company has 300 employees, most of work from home.
  6. I've read his three books, none of I enjoyed.
  7. Сөйлемдерді қосымша ақпарат ретінде біріктіріңіз: Rome has nearly three million people. It is the capital of Italy.

B. Мағына

Сөйлемнің мағынасына қарай жауап беріңіз немесе дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Кім ауырып қалды? "The guests, who ate the fish, got sick."
  2. Кім ауырып қалды? "The guests who ate the fish got sick."
  3. He forgot my birthday, which hurt me сөйлемінде which нені білдіреді?
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I missed the bus, … meant I was late.

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. My car, that is very old, broke down again.
  2. She has two daughters, both of them are lawyers.
  3. The restaurant, we went to last night, was excellent.
  4. Our flat, which has two bedrooms, is near the station.

D. Мәтін ішінде

Әр орынға қатыстық сөз (who, whom, which, whose, where, when) немесе мөлшер сөзін жазыңыз.

A family email
Hi Ana! We're having a great time in Edinburgh, 16 it hasn't stopped raining since Monday! We're staying with Uncle Tom, 17 house is right in the old town. His two sons, 18 of 19 study music, play the piano every evening. Yesterday we visited the castle, 20 was built on top of an old volcano. Then Tom's car broke down, 21 meant we had to walk home in the rain!

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Отбасы мүшеңіз немесе досыңыз туралы who немесе whose арқылы қосымша ақпарат беретін бір сөйлем жазыңыз.
  2. Жақында болған бір оқиға туралы жазып, содан кейін оған which арқылы пікір қосыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A2-29 Who, Which, That, Where қазақша: анықтауыш бағыныңқы сөйлемдер (relative clauses)
    A dentist is someone ___ looks after your teeth. …
  2. B1-20 Relative clauses қазақша: whose, where, when және есімдікті түсіріп айту
    That's the woman son plays in my team.
  3. B2-07 Need, needn't have, be supposed to қазақша: «керек», «қажеті жоқ», «тиіс»
    We (needn't bring) our umbrellas — it was sunny all day.
  4. B2-06 Must have, can't have, might have қазақша: өткен туралы болжам
    She (can't see) the message — her phone was off.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. who
  2. which
  3. whose
  4. where
  5. whom
  6. which
  7. Rome, which is the capital of Italy, has nearly three million people. / Rome, which has nearly three million people, is the capital of Italy.

B. Мағына

  1. all the guests
  2. only some of the guests
  3. the fact that he forgot
  4. which

C. Қатені табыңыз

  1. My car, which is very old, broke down again.
  2. She has two daughters, both of whom are lawyers. / She has two daughters, and both of them are lawyers.
  3. The restaurant, which we went to last night, was excellent. / The restaurant we went to last night was excellent.
  4. ✓ Our flat, which has two bedrooms, is near the station.

D. Мәтін ішінде

  1. where
  2. whose
  3. both
  4. whom
  5. which
  6. which

E. Сіздің кезегіңіз

  1. My cousin Lara, who works in a hospital, is coming to visit next week.
  2. My phone fell in the sink, which meant I had to buy a new one.

F. Аралас қайталау

  1. who
  2. whose
  3. needn't have brought / didn't need to bring
  4. can't have seen / couldn't have seen
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play