Phrasal verbs қазақша: turn it off, look after her, run out of — сөз тәртібі
Phrasal Verbs: The Grammar
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз фразалық етістіктің (phrasal verb) төрт түрін тани аласыз, зат есім мен есімдікті дұрыс орынға қоя аласыз (turn it off, look after her, run out of milk), етістіктің қай түрге жататынын сөздіктен анықтай аласыз және фразалық етістік пен ресмирек жай етістіктің арасында таңдау жасай аласыз.
Негізгі идея
Фразалық етістік (phrasal verb) — етістік пен particle деп аталатын шағын сөздің тіркесі (up, off, out, on, down, back, away, over…). Екеуі бірге бір мағына береді: give up = әрекетті тоқтату, find out = білу, анықтау. Кейде мағынасы тура (sit down, go out), бірақ көбіне тура емес (put up with = шыдау). Ең жиі кездесетіндерімен сіз A2-34 сабағында таныстыңыз.
Бұл сабақ екінші қиын жағы туралы: сөз тәртібі. Фразалық етістікті сэндвич деп елестетіңіз. Етістік — нанның үстіңгі тілімі, particle — астыңғы тілімі. Басты сұрақ: толықтауыш қайда тұрады? Кейбір фразалық етістіктердің толықтауышы мүлде жоқ. Кейбірі сэндвич сияқты ашылады: толықтауыш ортасына салынады немесе сэндвичтен кейін тұрады. Кейбірі жабық, ашылмайды, сондықтан толықтауыш әрқашан олардан кейін келеді. Ал бір ереже ешқашан өзгермейді: ажыратылатын етістіктің толықтауышы есімдік болса (it, them, her), ол әрқашан ортасында тұрады: turn it off, ешқашан turn off it емес.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде фразалық етістіктер жоқ, бірақ оларға ішінара ұқсас күрделі етістіктер бар: «лақтырып таста» (throw away), «жазып ал» (write down), «киіп ал» (put on). Бұларда көмекші етістік мағынаға реңк қосады. Ең үлкен айырмашылық — сөз тәртібі. Қазақшада толықтауыш әрқашан етістіктің екі бөлігінің де алдында тұрады: «Оны лақтырып таста». Сондықтан ағылшын фразалық етістігі бір бүтін сөз сияқты сезіліп, есімдікті соңына қою оңай. Ал ағылшыншада ажыратылатын етістіктің есімдігі ортада тұрады: Throw it away. Үш бөлікті етістіктердің соңғы бөлігі кейде қазақ септігіне сәйкес келеді: «көршілеріңізбен» → get on with, бұл көмектеседі. Бірақ «демалысты асыға күтемін» сияқты табыс септігі бар тіркестерде ағылшынша to түсіп қалуы оңай. Тағы бір айырмашылық: қазақша «өсу» мен «өсіру», «ояну» мен «ояту» жұрнақ арқылы ажыратылады; ағылшыншада grow up толықтауышсыз ғана келеді (басқа біреуді өсіру — bring sb up), ал wake up екі жағдайда да бірдей.
| Қазақша | Не болады | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Теледидарды өшір. | зат есім: ортада не соңында | Turn the TV off. / Turn off the TV. |
| Оны өшір. | есімдік: тек ортада | Turn it off. |
| Оны лақтырып таста. | есімдік: тек ортада | Throw it away. |
| Итке кім қарап жүр? | толықтауыш соңында | Who's looking after the dog? |
| Кофеміз таусылды. | үш бөлікті етістік | We've run out of coffee. |
| Демалысты асыға күтемін. | to түсіп қалмасын | I'm looking forward to the holidays. |
| Көршілеріңізбен тіл табысасыз ба? | -мен ≈ with | Do you get on with your neighbours? |
| Мен шағын қалада өстім. | толықтауыш жоқ | I grew up in a small town. |
| Мені әжем өсірді. | басқа біреуді өсіру | My grandmother brought me up. |
Құрылым
Төрт түрі
| Түрі | Толықтауыш бар ма? | Үлгі | Мысалдар |
|---|---|---|---|
| 1. салт (intransitive) | толықтауыш жоқ | етістік + particle | get up, break down, grow up, set off |
| 2. ажыратылатын (separable) | толықтауыш бар | етістік + толықтауыш + particle немесе етістік + particle + зат есім | turn the TV off / turn off the TV |
| 3. ажыратылмайтын (inseparable) | толықтауыш бар | етістік + particle + толықтауыш | look after her, get over it, run into him |
| 4. үш бөлікті (three-part) | толықтауыш бар | етістік + particle + предлог + толықтауыш | look forward to it, run out of milk |
Толықтауышы бар етістік — сабақты (transitive); толықтауышы жоқ етістік — салт (intransitive).
Ажыратылатын етістіктер: толықтауыш қайда тұрады
| Толықтауыш | Ортада | Соңында |
|---|---|---|
| қысқа зат есім | Turn the lights off. ✅ | Turn off the lights. ✅ |
| есімдік | Turn them off. ✅ | ❌ Turn off them. |
| ұзын тіркес | мүмкін, бірақ түсіну қиын | Turn off all the lights in the house. ✅ |
Ажыратылмайтын және үш бөлікті етістіктер: толықтауыш әрқашан соңында
| Етістік | Зат есім толықтауыш | Есімдік толықтауыш |
|---|---|---|
| look after | She looks after her grandmother. | She looks after her. |
| get over | He got over the flu quickly. | He got over it quickly. |
| get on with | I get on with my colleagues. | I get on with them. |
| put up with | I can't put up with this noise. | I can't put up with it. |
Сөздік түрін қалай көрсетеді (sb = somebody, біреу; sth = something, бір нәрсе)
| Сөздіктегі жазба | Ол не айтады |
|---|---|
| turn sth off / turn off sth | ажыратылатын: толықтауыш ортада да, соңында да тұра алады |
| look after sb/sth | ажыратылмайтын: толықтауыш тек particle-ден кейін |
| get up | салт: толықтауыш жоқ |
| run out of sth | үш бөлікті: толықтауыш соңында |
Қолданылуы
1Салт фразалық етістіктер: толықтауыш жоқ
Бұл етістіктер толықтауышсыз-ақ толық. Particle-дан кейін тек уақыт немесе орын келуі мүмкін.
2Зат есіммен келетін ажыратылатын етістіктер
Толықтауыш зат есім болса, оны әдетте ортаға да, соңына да қоюға болады. Толықтауыш ұзын болса, тыңдаушы түсінуі үшін оны соңына қойыңыз.
3Есімдікпен келетін ажыратылатын етістіктер
Толықтауыш есімдік болса (it, them, him, her, me, us, you), ол етістік пен particle-дің ортасында тұруы міндетті.
4Ажыратылмайтын фразалық етістіктер
Бұл етістіктерде particle предлог сияқты жұмыс істейді: толықтауыш, зат есім болсын, есімдік болсын, әрқашан одан кейін келеді. Сұрақтарда және анықтауыш бағыныңқыларда particle етістікпен бірге қалады.
5Үш бөлікті фразалық етістіктер
Етістік + particle + предлог. Үш бөлік бірге тұрады, ал толықтауыш әрқашан соңында болады. Look forward to тіркесінен кейін зат есім немесе -ing формасы келеді (B1-19 қараңыз).
6Бір фразалық етістік, екі түр
Кейбір фразалық етістіктер бір мағынада салт, басқа мағынада ажыратылатын болады. Толықтауышты қайда қою керегін шешпес бұрын мағынасын тексеріңіз.
7Фразалық етістік пе, ресми жай етістік пе?
Фразалық етістіктер ауызекі сөйлеуге, достарға жазылған хаттарға және бейресми жазуға тән. Ресми жазуда көбіне ұқсас мағыналы жай етістік таңдалады. Екеуі де дұрыс ағылшын тілі; таңдау стильге байланысты.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Оны киіп ал» → put on it. Қазақшада толықтауыш әрқашан етістіктің алдында тұрады, ал етістіктің бөліктері бір-бірінен ажырамайды. Сондықтан ағылшын фразалық етістігін бір бүтін сөз ретінде қабылдап, есімдікті соңына қою оңай. Ажыратылатын етістікте есімдік ортада тұрады.
2. «Әжем мені өсірді» → grew me up. Қазақша «өсу» мен «өсіру» бір түбірден жасалады, жұрнақ қана өзгереді. Ағылшыншада grow up — салт етістік, толықтауыш алмайды. Басқа біреуді өсіріп-тәрбиелеу үшін bring sb up қолданылады.
3. «Туған күнін асыға күтеді» → to түсіп қалады. Қазақшада «асыға күту» табыс септігімен келеді, ешқандай қосымша сөз жоқ. Ағылшыншада look forward to — үш бөлікті етістік, to міндетті.
Шатастырмаңыз
Particle және кәдімгі предлог — бір шағын сөз particle (етістіктің бөлігі) де, предлог (орын тіркесінің бөлігі) де бола алады. Тексеру: есімдікті ортаға қоюға бола ма?
get up және wake up — Get up (төсектен тұру) толықтауыш алмайды. Wake up салт та (I woke up), ажыратылатын да (Wake me up) бола алады. Қазақшада: «тұру», «ояну» және «ояту».
Particle-дердің мағынасы — бұл сабақ сөз тәртібі туралы. up, down, out, off және басқа particle-дердің мағынасы туралы B2-25 сабағын, бірге қолданылатын сөздер туралы T-03 сабағын қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Фразалық етістіктердің көбінде негізгі екпін particle-ға түседі: give up, turn it off, set off.
- Үш бөлікті етістіктерде екпін әдетте particle-ге түседі: look forward to, run out of, put up with. Соңғы предлог әлсіз айтылады: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/.
- Ортадағы есімдік екпінсіз әрі қысқа: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. Сөздерді бөліп айтпай, бір ағынмен айтыңыз.
- Сөздердің ұласуына назар аударыңыз: turn it off /ˈtɜːn ɪt ˈɒf/ бір сөз сияқты естіледі. /ɜː/ дыбысы (turn) қазақ тілінде жоқ: еріндер босаңсыған күйде, тіл ортада тұрады; оны «ө» немесе «ер» деп айтпаңыз.
- Фразалық етістіктерден жасалған зат есімдер бірге немесе дефиспен жазылады және екпін бірінші бөлікке түседі: a breakdown, a takeoff, a check-in. Етістіктер екі сөз болып жазылады: to break down, to check in.
Алтын ереже
Сұраңыз: фразалық етістіктің толықтауышы бар ма, және ол орнын ауыстыра ала ма? Ажыратылатын етістікте есімдік ортада тұрады (turn it off). Ажыратылмайтын және үш бөлікті етістіктер толықтауышты соңында сақтайды (look after her, run out of it). Есте сақтаңыз: қазақша «оны» алдында тұрса да, ағылшыншада it ортаға кіреді.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз немесе зат есімді есімдікпен ауыстырыңыз.
-
Дұрыс ретпен қойыңыз: off / please / it / turn
-
Дұрыс ретпен қойыңыз: after / she / them / looks
-
Дұрыс ретпен қойыңыз: out / we / sugar / of / ran
-
Зат есімді есімдікпен ауыстырыңыз: Turn down the music.
-
Зат есімді есімдікпен ауыстырыңыз: I came across this photo yesterday.
-
Зат есімді есімдікпен ауыстырыңыз: Can you put away the toys?
B. Мағына
Дұрыс нұсқаны таңдаңыз.
-
Есепке ресмирек етістікті таңдаңыз: We need to find out the cause. …
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: "The plane took off." …
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: She … after a year.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: In "The cat ran up the tree", up is a ….
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
I'll pick up you at the station.
-
Can you look my cat after this weekend?
-
I can't put up this noise.
-
Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Мәтін ішінде
Жақшадағы етістікті дұрыс түрде және дұрыс сөз тәртібімен жазыңыз.
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Таңертеңгі әдеттеріңіз туралы get up, put on немесе turn off арқылы екі сөйлем жазыңыз. Біреуінде есімдік қолданыңыз.
-
Тіл табысатын бір адамыңыз туралы бір сөйлем және шыдай алмайтын бір нәрсе туралы бір сөйлем жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-19 Gerund қазақша: -ing формасы бастауыш ретінде және предлогтан кейін I'm looking forward to (see) you next week.
-
A2-15 Give me the book пе, give it to me ме? Екі толықтауышты етістіктер қазақша Дұрыс жауапты таңдаңыз: Here's your book. I'll tomorrow.
-
B1-27 So that, in order to, because of, due to қазақша: мақсат, себеп және нәтиже I looked the word up ___ check the spelling. …
Жауаптар
A. Құрылым
- Please turn it off. / Turn it off, please.
- She looks after them.
- We ran out of sugar.
- Turn it down.
- I came across it yesterday.
- Can you put them away?
B. Мағына
- discover
- intransitive
- gave it up
- preposition
C. Қатені табыңыз
- I'll pick you up at the station.
- Can you look after my cat this weekend?
- I can't put up with this noise.
- ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Мәтін ішінде
- pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
- run out of
- throw it away
- looking after
- get on with
E. Сіздің кезегіңіз
- I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
- I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.
F. Аралас қайталау
- seeing
- give it to you
- to
