SlowingoГрамматика
B1 30 / 39

Phrasal verbs қазақша: turn it off, look after her, run out of — сөз тәртібі

Phrasal Verbs: The Grammar

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз фразалық етістіктің (phrasal verb) төрт түрін тани аласыз, зат есім мен есімдікті дұрыс орынға қоя аласыз (turn it off, look after her, run out of milk), етістіктің қай түрге жататынын сөздіктен анықтай аласыз және фразалық етістік пен ресмирек жай етістіктің арасында таңдау жасай аласыз.

Негізгі идея

Фразалық етістік (phrasal verb) — етістік пен particle деп аталатын шағын сөздің тіркесі (up, off, out, on, down, back, away, over…). Екеуі бірге бір мағына береді: give up = әрекетті тоқтату, find out = білу, анықтау. Кейде мағынасы тура (sit down, go out), бірақ көбіне тура емес (put up with = шыдау). Ең жиі кездесетіндерімен сіз A2-34 сабағында таныстыңыз.

Бұл сабақ екінші қиын жағы туралы: сөз тәртібі. Фразалық етістікті сэндвич деп елестетіңіз. Етістік — нанның үстіңгі тілімі, particle — астыңғы тілімі. Басты сұрақ: толықтауыш қайда тұрады? Кейбір фразалық етістіктердің толықтауышы мүлде жоқ. Кейбірі сэндвич сияқты ашылады: толықтауыш ортасына салынады немесе сэндвичтен кейін тұрады. Кейбірі жабық, ашылмайды, сондықтан толықтауыш әрқашан олардан кейін келеді. Ал бір ереже ешқашан өзгермейді: ажыратылатын етістіктің толықтауышы есімдік болса (it, them, her), ол әрқашан ортасында тұрады: turn it off, ешқашан turn off it емес.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде фразалық етістіктер жоқ, бірақ оларға ішінара ұқсас күрделі етістіктер бар: «лақтырып таста» (throw away), «жазып ал» (write down), «киіп ал» (put on). Бұларда көмекші етістік мағынаға реңк қосады. Ең үлкен айырмашылық — сөз тәртібі. Қазақшада толықтауыш әрқашан етістіктің екі бөлігінің де алдында тұрады: «Оны лақтырып таста». Сондықтан ағылшын фразалық етістігі бір бүтін сөз сияқты сезіліп, есімдікті соңына қою оңай. Ал ағылшыншада ажыратылатын етістіктің есімдігі ортада тұрады: Throw it away. Үш бөлікті етістіктердің соңғы бөлігі кейде қазақ септігіне сәйкес келеді: «көршілеріңізбен» → get on with, бұл көмектеседі. Бірақ «демалысты асыға күтемін» сияқты табыс септігі бар тіркестерде ағылшынша to түсіп қалуы оңай. Тағы бір айырмашылық: қазақша «өсу» мен «өсіру», «ояну» мен «ояту» жұрнақ арқылы ажыратылады; ағылшыншада grow up толықтауышсыз ғана келеді (басқа біреуді өсіру — bring sb up), ал wake up екі жағдайда да бірдей.

ҚазақшаНе боладыАғылшынша
Теледидарды өшір.зат есім: ортада не соңындаTurn the TV off. / Turn off the TV.
Оны өшір.есімдік: тек ортадаTurn it off.
Оны лақтырып таста.есімдік: тек ортадаThrow it away.
Итке кім қарап жүр?толықтауыш соңындаWho's looking after the dog?
Кофеміз таусылды.үш бөлікті етістікWe've run out of coffee.
Демалысты асыға күтемін.to түсіп қалмасынI'm looking forward to the holidays.
Көршілеріңізбен тіл табысасыз ба?-мен ≈ withDo you get on with your neighbours?
Мен шағын қалада өстім.толықтауыш жоқI grew up in a small town.
Мені әжем өсірді.басқа біреуді өсіруMy grandmother brought me up.

Құрылым

Төрт түрі

ТүріТолықтауыш бар ма?ҮлгіМысалдар
1. салт (intransitive)толықтауыш жоқетістік + particleget up, break down, grow up, set off
2. ажыратылатын (separable)толықтауыш баретістік + толықтауыш + particle немесе етістік + particle + зат есімturn the TV off / turn off the TV
3. ажыратылмайтын (inseparable)толықтауыш баретістік + particle + толықтауышlook after her, get over it, run into him
4. үш бөлікті (three-part)толықтауыш баретістік + particle + предлог + толықтауышlook forward to it, run out of milk

Толықтауышы бар етістік — сабақты (transitive); толықтауышы жоқ етістік — салт (intransitive).

Ажыратылатын етістіктер: толықтауыш қайда тұрады

ТолықтауышОртадаСоңында
қысқа зат есімTurn the lights off. ✅Turn off the lights. ✅
есімдікTurn them off. ✅❌ Turn off them.
ұзын тіркесмүмкін, бірақ түсіну қиынTurn off all the lights in the house. ✅

Ажыратылмайтын және үш бөлікті етістіктер: толықтауыш әрқашан соңында

ЕтістікЗат есім толықтауышЕсімдік толықтауыш
look afterShe looks after her grandmother.She looks after her.
get overHe got over the flu quickly.He got over it quickly.
get on withI get on with my colleagues.I get on with them.
put up withI can't put up with this noise.I can't put up with it.

Сөздік түрін қалай көрсетеді (sb = somebody, біреу; sth = something, бір нәрсе)

Сөздіктегі жазбаОл не айтады
turn sth off / turn off sthажыратылатын: толықтауыш ортада да, соңында да тұра алады
look after sb/sthажыратылмайтын: толықтауыш тек particle-ден кейін
get upсалт: толықтауыш жоқ
run out of sthүш бөлікті: толықтауыш соңында

Қолданылуы

1Салт фразалық етістіктер: толықтауыш жоқ

Бұл етістіктер толықтауышсыз-ақ толық. Particle-дан кейін тек уақыт немесе орын келуі мүмкін.

What time do you usually get up?
Әдетте сағат нешеде тұрасыз?
get up: толықтауыш жоқ
Our car broke down on the motorway.
Көлігіміз тасжолда бұзылып қалды.
break down = бұзылу; motorway (Ұлыбритания), highway (АҚШ)
I grew up in a small fishing town.
Мен балықшылар тұратын шағын қалада өстім.
«өстім» → grew up, толықтауыш жоқ
We set off before sunrise to avoid the heat.
Ыстыққа қалмау үшін күн шықпай жолға шықтық.
set off = жолға шығу

2Зат есіммен келетін ажыратылатын етістіктер

Толықтауыш зат есім болса, оны әдетте ортаға да, соңына да қоюға болады. Толықтауыш ұзын болса, тыңдаушы түсінуі үшін оны соңына қойыңыз.

Can you turn the heating down?
Жылытуды азайтып жібере аласыз ба?
turn down the heating деп те айтуға болады
Please fill in this form.
Мына анкетаны толтырыңызшы.
fill this form in деп те айтуға болады
She picked up the kids from school.
Ол балаларды мектептен алып келді.
pick up = барып алу
I need to give back all the books I borrowed last term.
Өткен семестрде алған кітаптарымның бәрін қайтаруым керек.
ұзын толықтауыш соңында

3Есімдікпен келетін ажыратылатын етістіктер

Толықтауыш есімдік болса (it, them, him, her, me, us, you), ол етістік пен particle-дің ортасында тұруы міндетті.

I don't know this word, so I'll look it up.
Бұл сөзді білмеймін, сондықтан сөздіктен қарап шығамын.
look it up: it ортада
Your shoes are wet. Take them off.
Аяқ киімің су болып қалыпты. Шешіп таста.
«шешіп таста» → take them off; қазақшада «оларды» айтылмайды, ағылшыншада them міндетті
If you don't need the old sofa, why don't you give it away?
Ескі диван керек болмаса, оны біреуге беріп жібермейсің бе?
give it away
He called me back an hour later.
Ол бір сағаттан кейін маған қайта қоңырау шалды.
call me back: me ортада
Can you wake me up at seven?
Мені сағат жетіде оятып жібере аласыз ба?
«оятып» сабақты, бірақ ағылшыншада бәрібір wake up: wake me up

4Ажыратылмайтын фразалық етістіктер

Бұл етістіктерде particle предлог сияқты жұмыс істейді: толықтауыш, зат есім болсын, есімдік болсын, әрқашан одан кейін келеді. Сұрақтарда және анықтауыш бағыныңқыларда particle етістікпен бірге қалады.

Who's looking after the dog while you're away?
Сен жоқта итке кім қарап жүр?
look after = қарау, күтім жасау
It took her months to get over the break-up.
Ажырасудан кейін есін жиюға оған бірнеше ай керек болды.
get over = есін жию, арылу; her: әйел адам
I ran into an old friend at the airport.
Әуежайда ескі досыма кездейсоқ жолығып қалдым.
run into = кездейсоқ жолығу
Don't worry about the complaint. I'll deal with it.
Шағым туралы уайымдама. Оны өзім шешемін.
deal with it: it соңында
What are you looking for?
Не іздеп жүрсің?
сұрақта particle етістікпен бірге, сөйлемнің соңында

5Үш бөлікті фразалық етістіктер

Етістік + particle + предлог. Үш бөлік бірге тұрады, ал толықтауыш әрқашан соңында болады. Look forward to тіркесінен кейін зат есім немесе -ing формасы келеді (B1-19 қараңыз).

We've run out of coffee again.
Кофеміз тағы таусылып қалды.
қазақшада бастауыш «кофе», ағылшыншада we; of міндетті
I'm really looking forward to the holidays.
Демалысты шынымен асыға күтіп жүрмін.
«демалысты» (табыс септігі) → to the holidays
Do you get on with your neighbours?
Көршілеріңізбен тіл табысасыз ба?
«-мен» → with
I can't put up with his rude comments any more.
Оның дөрекі сөздеріне енді шыдай алмаймын.
put up with = шыдау; his: ер адам
She came up with a brilliant idea for the campaign.
Ол науқанға керемет идея ойлап тапты.
come up with = ойлап табу

6Бір фразалық етістік, екі түр

Кейбір фразалық етістіктер бір мағынада салт, басқа мағынада ажыратылатын болады. Толықтауышты қайда қою керегін шешпес бұрын мағынасын тексеріңіз.

The plane took off on time.
Ұшақ уақытында ұшып көтерілді.
салт: жерден көтерілу
Take off your jacket if you're hot.
Ыстық болса, күртешеңді шешіп таста.
ажыратылатын: шешу
The lift broke down again.
Лифт тағы бұзылып қалды.
салт: істен шығу; lift (Ұлыбритания), elevator (АҚШ)
The firefighters broke the door down.
Өрт сөндірушілер есікті сындырып кірді.
ажыратылатын: сындырып құлату

7Фразалық етістік пе, ресми жай етістік пе?

Фразалық етістіктер ауызекі сөйлеуге, достарға жазылған хаттарға және бейресми жазуға тән. Ресми жазуда көбіне ұқсас мағыналы жай етістік таңдалады. Екеуі де дұрыс ағылшын тілі; таңдау стильге байланысты.

Can you find out what time the shop opens?
Дүкен сағат нешеде ашылатынын біліп бере аласыз ба?
ресми: discover
The meeting has been put off until Friday.
Жиналыс жұмаға қалдырылды.
ресми: postponed; «қалдырылды» ырықсыз етіс → has been put off
The committee has postponed the decision.
Комитет шешімді кейінге қалдырды.
ресми
She turned down the job offer.
Ол жұмыс ұсынысынан бас тартты.
ресми: rejected / declined
Prices have gone up again.
Бағалар тағы өсті.
ресми: increased

Жиі кездесетін қателер

❌I took off it.
✅I took it off.
Ажыратылатын етістікте есімдік ортада тұрады.
❌Can you pick up me at six?
✅Can you pick me up at six?
Есімдік ортада.
❌She looks her little brother after.
✅She looks after her little brother.
look after ажыратылмайды.
❌We've run out milk.
✅We've run out of milk.
Үш бөлікті етістіктің үш бөлігі де сақталады.
❌She came up a great idea.
✅She came up with a great idea.
come up with — үш бөлікті етістік.
❌My car broke down it.
✅My car broke down.
break down (= істен шығу) толықтауыш алмайды.
❌Please wake up me at seven.
✅Please wake me up at seven.
wake sb up ажыратылады: есімдік ортада.
⚠️I gave all the old clothes that didn't fit me any more away.
✅I gave away all the old clothes that didn't fit me any more.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ ұзын толықтауышты соңында түсіну әлдеқайда оңай.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Оны киіп ал» → put on it. Қазақшада толықтауыш әрқашан етістіктің алдында тұрады, ал етістіктің бөліктері бір-бірінен ажырамайды. Сондықтан ағылшын фразалық етістігін бір бүтін сөз ретінде қабылдап, есімдікті соңына қою оңай. Ажыратылатын етістікте есімдік ортада тұрады.

❌Here's your coat. Put on it.
✅Here's your coat. Put it on.
❌Erlan's number is on this card. Write down it.
✅Erlan's number is on this card. Write it down.

2. «Әжем мені өсірді» → grew me up. Қазақша «өсу» мен «өсіру» бір түбірден жасалады, жұрнақ қана өзгереді. Ағылшыншада grow up — салт етістік, толықтауыш алмайды. Басқа біреуді өсіріп-тәрбиелеу үшін bring sb up қолданылады.

❌My grandmother grew me up in a village near Taraz.
✅My grandmother brought me up in a village near Taraz.

3. «Туған күнін асыға күтеді» → to түсіп қалады. Қазақшада «асыға күту» табыс септігімен келеді, ешқандай қосымша сөз жоқ. Ағылшыншада look forward to — үш бөлікті етістік, to міндетті.

❌Dana is looking forward her birthday party.
✅Dana is looking forward to her birthday party.

Шатастырмаңыз

Particle және кәдімгі предлог — бір шағын сөз particle (етістіктің бөлігі) де, предлог (орын тіркесінің бөлігі) де бола алады. Тексеру: есімдікті ортаға қоюға бола ма?

She looked up the word in the dictionary.
Ол сөзді сөздіктен қарап шықты.
фразалық етістік: she looked it up
She looked up the chimney.
Ол мұржаның ішінен жоғары қарады.
предлог + орын: мұнда she looked it up деуге болмайды

get up және wake up — Get up (төсектен тұру) толықтауыш алмайды. Wake up салт та (I woke up), ажыратылатын да (Wake me up) бола алады. Қазақшада: «тұру», «ояну» және «ояту».

I woke up at six but didn't get up until seven.
Сағат алтыда ояндым, бірақ жетіге дейін төсектен тұрмадым.
ояну және төсектен тұру
The noise woke the baby up.
Шу сәбиді оятып жіберді.
«оятты» → woke the baby up

Particle-дердің мағынасы — бұл сабақ сөз тәртібі туралы. up, down, out, off және басқа particle-дердің мағынасы туралы B2-25 сабағын, бірге қолданылатын сөздер туралы T-03 сабағын қараңыз.

Жазылуы мен айтылуы

  • Фразалық етістіктердің көбінде негізгі екпін particle-ға түседі: give up, turn it off, set off.
  • Үш бөлікті етістіктерде екпін әдетте particle-ге түседі: look forward to, run out of, put up with. Соңғы предлог әлсіз айтылады: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/.
  • Ортадағы есімдік екпінсіз әрі қысқа: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. Сөздерді бөліп айтпай, бір ағынмен айтыңыз.
  • Сөздердің ұласуына назар аударыңыз: turn it off /ˈtɜːn ɪt ˈɒf/ бір сөз сияқты естіледі. /ɜː/ дыбысы (turn) қазақ тілінде жоқ: еріндер босаңсыған күйде, тіл ортада тұрады; оны «ө» немесе «ер» деп айтпаңыз.
  • Фразалық етістіктерден жасалған зат есімдер бірге немесе дефиспен жазылады және екпін бірінші бөлікке түседі: a breakdown, a takeoff, a check-in. Етістіктер екі сөз болып жазылады: to break down, to check in.

Алтын ереже

Сұраңыз: фразалық етістіктің толықтауышы бар ма, және ол орнын ауыстыра ала ма? Ажыратылатын етістікте есімдік ортада тұрады (turn it off). Ажыратылмайтын және үш бөлікті етістіктер толықтауышты соңында сақтайды (look after her, run out of it). Есте сақтаңыз: қазақша «оны» алдында тұрса да, ағылшыншада it ортаға кіреді.

Жаттығулар

A. Құрылым

Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз немесе зат есімді есімдікпен ауыстырыңыз.

  1. Дұрыс ретпен қойыңыз: off / please / it / turn
  2. Дұрыс ретпен қойыңыз: after / she / them / looks
  3. Дұрыс ретпен қойыңыз: out / we / sugar / of / ran
  4. Зат есімді есімдікпен ауыстырыңыз: Turn down the music.
  5. Зат есімді есімдікпен ауыстырыңыз: I came across this photo yesterday.
  6. Зат есімді есімдікпен ауыстырыңыз: Can you put away the toys?

B. Мағына

Дұрыс нұсқаны таңдаңыз.

  1. Есепке ресмирек етістікті таңдаңыз: We need to find out the cause. …
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: "The plane took off." …
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: She … after a year.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: In "The cat ran up the tree", up is a ….

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. I'll pick up you at the station.
  2. Can you look my cat after this weekend?
  3. I can't put up this noise.
  4. Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Мәтін ішінде

Жақшадағы етістікті дұрыс түрде және дұрыс сөз тәртібімен жазыңыз.

Moving day
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Таңертеңгі әдеттеріңіз туралы get up, put on немесе turn off арқылы екі сөйлем жазыңыз. Біреуінде есімдік қолданыңыз.
  2. Тіл табысатын бір адамыңыз туралы бір сөйлем және шыдай алмайтын бір нәрсе туралы бір сөйлем жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. B1-19 Gerund қазақша: -ing формасы бастауыш ретінде және предлогтан кейін
    I'm looking forward to (see) you next week.
  2. A2-15 Give me the book пе, give it to me ме? Екі толықтауышты етістіктер қазақша
    Дұрыс жауапты таңдаңыз: Here's your book. I'll tomorrow.
  3. B1-27 So that, in order to, because of, due to қазақша: мақсат, себеп және нәтиже
    I looked the word up ___ check the spelling. …
Жауаптар

A. Құрылым

  1. Please turn it off. / Turn it off, please.
  2. She looks after them.
  3. We ran out of sugar.
  4. Turn it down.
  5. I came across it yesterday.
  6. Can you put them away?

B. Мағына

  1. discover
  2. intransitive
  3. gave it up
  4. preposition

C. Қатені табыңыз

  1. I'll pick you up at the station.
  2. Can you look after my cat this weekend?
  3. I can't put up with this noise.
  4. ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Мәтін ішінде

  1. pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
  2. run out of
  3. throw it away
  4. looking after
  5. get on with

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
  2. I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.

F. Аралас қайталау

  1. seeing
  2. give it to you
  3. to
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play