SlowingoГрамматика
B1 22 / 39

Relative clauses қазақша: whose, where, when және есімдікті түсіріп айту

Relative Clauses: Whose, Where, When and Leaving Out the Pronoun

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз whose, where, when және why сөздерімен анықтауыш бағыныңқы сөйлем (defining relative clause) құра аласыз, есімдік толықтауыш болғанда оны түсіріп айта аласыз және предлогты бағыныңқы сөйлемнің соңына қоя аласыз.

Негізгі идея

Анықтауыш бағыныңқы сөйлем — зат есімнен кейін тұрып, сөйлеуші қайсысын меңзеп тұрғанын дәл айтатын шағын сөйлем: the woman who lives next door, the café where we met. Онсыз тыңдаушы «Қай әйел? Қай кафе?» деп сұрайды.

Сыдырмамен біріктірілген екі сөйлемді елестетіңіз. This is the café. We met there. Сыдырма жабылады, қайталанатын there сөзі түсіп қалады, ал оның орнына where келеді: This is the café where we met. Әр қатыстық сөз бір нәрсенің орнын басады: who / which / that адамның немесе заттың A2-29, whose тәуелдік сөздің (his, her, its, their), where орын тіркесінің (there, in it), when уақыт тіркесінің (then, on that day), why себептің.

Қатыстық сөз сол орынды алып қойғандықтан, оны басқа сөзбен қайта толтыруға болмайды: the book that I bought it қате. Ал қатыстық сөз толықтауыш болса, ағылшын тілі оны көбіне мүлдем түсіріп айтады: the book I bought.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде қатыстық есімдіктер жоқ. Анықтауыш бағыныңқы сөйлемнің жұмысын зат есімнің алдында тұратын есімше атқарады: «мен кеше сатып алған кітап», «біз танысқан кафе», «біз адасып қалған күн». Ағылшыншада бағыныңқы сөйлем зат есімнен кейін тұрады және оны who, which, that, whose, where, when сөздерінің бірі бастайды. Жақсы жаңалық: қазақ есімшесі де есімдіксіз келеді, сондықтан the book I bought сияқты есімдіксіз үлгі сізге табиғи көрінуі мүмкін.

Қиындықтар да осы жерден шығады. Қазақша «қарындасы ауруханада істейтін досым» деп тәуелдік жалғауды бағыныңқы бөліктің ішінде сақтаймыз, ал ағылшыншада оның орнына whose келеді. Қазақшада бастауышқа қатысты есімшеде де есімдік жоқ («телефонды көтерген әйел»), ал ағылшыншада бастауыш болған who / that міндетті. Сонымен қатар «біз тұратын пәтер» деген есімшеде предлог жоқ, ал ағылшыншада live in тіркесіндегі in соңында қалады.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
мен кеше сатып алған кітапесімше, есімдік жоқthe book (that) I bought yesterday
біз танысқан кафеорын → wherethe café where we met
қарындасы жаңа ауруханада жұмыс істейтін досымтәуелдік жалғау → whosea friend whose sister works at the new hospital
Венецияда адасып қалған күнімізуақыт → whenthe day when we got lost in Venice
біз тұрып жатқан пәтерпредлог жоқthe flat we're living in
телефонды көтерген әйелбастауыш → who міндеттіthe woman who answered the phone

Құрылым

Қатыстық сөздер

СөзНені алмастырадыМысал
who / thatадамды (бастауыш немесе толықтауыш)the man who called
which / thatзатты (бастауыш немесе толықтауыш)the bus that goes to the airport
whosehis / her / its / their + зат есімthe girl whose bike was stolen
wherethere / in it / at it… (орын)the hotel where we stayed
whenthen / on that day… (уақыт)the year when we met
whyfor that reason (себеп)the reason why I left
whomтолықтауыш болған адамды (ресми)the candidate whom we interviewed

Бағыныңқы сөйлем құру

Екі сөйлемБір сөйлем
That's the man. His dog bit me.That's the man whose dog bit me.
This is the café. We met there.This is the café where we met.
I remember the day. We moved on that day.I remember the day (when) we moved.
She's the person. I spoke to her.She's the person (who / that) I spoke to.

Бастауыш па, толықтауыш па? Есімдікті түсіруге бола ма?

Есімдіктің қызметіМысалТүсіруге бола ма?
бастауышthe man who called youЖоқ
толықтауышthe man (who) you calledИә

Тексеру: қатыстық сөзден кейін бірден жаңа бастауыш келсе (who you called), есімдік — толықтауыш, оны түсіруге болады.

Қолданылуы

1Whose: тәуелдік

Whose his, her, its, their сөздерінің орнын басады және одан кейін әрдайым зат есім келеді. Ол адамдар үшін де, заттар, компаниялар мен жерлер үшін де қолданылады.

I've got a friend whose sister works at the new hospital.
Менің қарындасы жаңа ауруханада жұмыс істейтін бір досым бар.
«қарындасы» → whose sister
We need a babysitter whose English is really good.
Бізге ағылшын тілін өте жақсы білетін бала күтуші керек.
whose English
Students whose essays are late will lose marks.
Эссесін кешіктірген студенттердің бағасы төмендетіледі.
marks (UK), points (US)
It's a company whose products are sold all over the world.
Бұл өнімдері бүкіл әлемде сатылатын компания.
заттар үшін де whose

2Where: орындар

Where сөзін A2-29 сабағында көрдіңіз; мұнда басты тексеруді үйренеміз. Бағыныңқы сөйлем орынсыз да толық болса, where қолданыңыз: we stayed ✓, I can work quietly ✓. Етістікке орын толықтауыш ретінде керек болса (visit, see, like), that / which қолданыңыз немесе ештеңе қоймаңыз. Where «in / at / on which» дегенді білдіреді.

This is the restaurant where we had our first date.
Бұл біздің алғашқы кездесуіміз өткен мейрамхана.
«we had our first date» толық → where
Do you know a shop where I can buy a good umbrella?
Жақсы қолшатыр сатып алуға болатын дүкен білесің бе?
The village where my grandparents lived has changed a lot.
Атам мен әжем тұрған ауыл қатты өзгеріп кетті.
I need a room where I can work quietly.
Маған тыныш жұмыс істей алатын бөлме керек.

3When: уақыт

Уақытты білдіретін зат есімнен (day, year, time, moment) кейін when қолданыңыз. Оның орнына that қоюға немесе оны түсіруге де болады.

Do you remember the day when we got lost in Venice?
Венецияда адасып қалған күніміз есіңде ме?
Summer is the time when hotels are most expensive.
Қонақүйлер ең қымбат болатын кез жаз мезгілі.
That was the moment I realised my mistake.
Дәл сол сәтте қатемді түсіндім.
when түсіп қалған

4Why: себеп

The reason тіркесінен кейін why, that қолданыңыз немесе ештеңе қоймаңыз.

The reason why I called was to say sorry.
Қоңырау шалуымның себебі кешірім сұрау еді.
That's the reason I didn't apply.
Өтініш бермеуімнің себебі осы.
why түсіп қалған
Nobody knows the reason that the meeting was cancelled.
Жиналыстың неге болмай қалғанын ешкім білмейді.

5Толықтауыш болған есімдікті түсіру

Who, which немесе that бағыныңқы сөйлемнің толықтауышы болса, оны түсіруге болады. Бұл сөйлеуде өте жиі кездеседі. Бастауыш болса, ол қалуы керек.

The book I'm reading at the moment is brilliant.
Қазір оқып жүрген кітабым керемет.
that түсіп қалған: I = жаңа бастауыш
Is this the phone you wanted?
Сен қалаған телефон осы ма?
Everyone I met at the conference was really friendly.
Конференцияда танысқан адамдардың бәрі өте ашық-жарқын болды.
The film we saw last night was too long.
Кеше кешке көрген фильміміз тым ұзақ болды.
The woman who answered the phone was very helpful.
Телефонды көтерген әйел көп көмектесті.
бастауыш: who қалуы керек

6Предлог соңында

Күнделікті ағылшын тілінде етістікке тиесілі предлог (talk to, live in, work for) бағыныңқы сөйлемнің соңына шығады, ал есімдік әдетте түсіп қалады.

That's the guy I was telling you about.
Мен саған айтқан жігіт осы.
about соңында
The flat we're living in is quite small.
Біз тұрып жатқан пәтер біршама шағын.
in соңында; flat (UK), apartment (US)
This is the company I used to work for.
Бұл мен бұрын жұмыс істеген компания.
for соңында
Is that the song you were listening to?
Сен тыңдап отырған ән осы ма?
to соңында

7Who және whom (қысқаша)

Whom — who сөзінің ресми толықтауыш түрі. Ол негізінен ресми жазбаларда қолданылады. Предлогтан кейін бірден стандартты ағылшын тілінде who емес, whom келеді (to whom). Күнделікті сөйлеуде who, that қолданыңыз немесе есімдікті түсіріңіз. Толығырақ C1-15 сабағында.

The person to whom this letter is addressed has moved.
Бұл хат жолданған адам басқа жерге көшіп кеткен.
ресми
The person this letter is addressed to has moved.
Бұл хат жолданған адам басқа жерге көшіп кеткен.
күнделікті
The manager whom I contacted never replied.
Мен хабарласқан менеджер жауап бермеді.
ресми; күнделікті: the manager I contacted

Жиі кездесетін қателер

❌The book that I bought it is boring.
✅The book (that) I bought is boring.
that «it» сөзінің орнын басып тұр
❌The man who he lives next door is a pilot.
✅The man who lives next door is a pilot.
who — бастауыш: екінші бастауыш керек емес
❌The city where I visited last year was beautiful.
✅The city (that) I visited last year was beautiful.
visit толықтауыш талап етеді: that / which қолданыңыз немесе ештеңе қоймаңыз
❌That's the girl who her bag was stolen.
✅That's the girl whose bag was stolen.
тәуелдік = whose
❌The man spoke to me was rude.
✅The man who spoke to me was rude.
бастауыш болған есімдікті түсіруге болмайды
❌The hotel where we stayed in was lovely.
✅The hotel where we stayed was lovely. немесе The hotel we stayed in was lovely.
where сөзінің ішінде «in» бар
❌The person with that I work is kind.
✅The person I work with is kind. немесе The person with whom I work is kind.
предлогтан кейін that келмейді

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Ұлы құрамада ойнайтын адам» → who his. Қазақшада тәуелдік жалғау есімшелі бөліктің ішінде қалады: «ұлы ұлттық құрамада ойнайтын бір кісіні танимын». Ағылшыншада who + his емес, бір ғана whose сөзі керек.

❌I know a man who his son plays for the national team.
✅I know a man whose son plays for the national team.

2. «Жатақханада тұратын студенттер» → бастауыш есімдік түсіп қалады. Қазақ есімшесінде есімдік жоқ, сондықтан ағылшыншада да оны түсіріп айтқыңыз келеді. Бірақ қатыстық сөз бағыныңқы сөйлемнің бастауышы болса, ол міндетті.

❌The students live in this dormitory get free breakfast.
✅The students who live in this dormitory get free breakfast. немесе The students that live in this dormitory get free breakfast.

3. «Дана жұмыс істейтін компания» → предлог түсіп қалады. Қазақ есімшесінде предлогтың орны жоқ, мағынасы септіктен түсінікті. Ағылшыншада етістікке тиесілі предлог (work for, talk to) бағыныңқы сөйлемнің соңында қалады.

❌The company Dana works is in Almaty.
✅The company Dana works for is in Almaty.
❌The friend I was talking was Erlan.
✅The friend I was talking to was Erlan.

4. «Маған ең ұнайтын қала» → where. Қазақша «қала» деген сөз орынды білдіретіндіктен, ағылшыншада where сұранып тұрады. Бірақ like, visit, see етістіктеріне толықтауыш керек: орын бағыныңқы сөйлемнің толықтауышы болса, that / which қолданыңыз немесе ештеңе қоймаңыз.

❌Shymkent is the city where I like most.
✅Shymkent is the city I like most. немесе Shymkent is the city that I like most.

Шатастырмаңыз

whose және who's — whose = тәуелдік A2-13; who's = who is немесе who has. Олар бірдей айтылады.

That's the student whose phone rang in the exam.
Емтихан кезінде телефоны шырылдаған студент сол.
whose: тәуелдік
That's the student who's always late.
Үнемі кешігіп жүретін студент сол.
who's = who is

Орын үшін where және which / that — Бағыныңқы сөйлем орынсыз да толық болса, where қолданыңыз. Орын бағыныңқы сөйлемнің бастауышы немесе толықтауышы болса, which / that қолданыңыз (немесе ештеңе қоймаңыз).

That's the museum where we saw the dinosaur bones.
Бұл біз динозаврдың сүйектерін көрген мұражай.
«we saw the bones» толық
That's the museum that we visited.
Бұл біз аралаған мұражай.
нені аралады? → мұражайды: толықтауыш

Анықтауыш және анықтауыш емес бағыныңқы — Бұл сабақ қайсысын меңзеп тұрғанымызды анықтайтын бағыныңқы сөйлемдер туралы (үтірсіз). Тек қосымша ақпарат беретін, үтірмен бөлінетін бағыныңқы сөйлемдер B2-08 сабағында.

Жазылуы мен айтылуы

  • whose пен who's екеуі де /huːz/ болып айтылады. /h/ дыбысы қазақтың х дыбысынан жұмсақ: тамақты қыспай, жай ғана дем шығарыңыз. /uː/ созылыңқы.
  • Қатыстық бағыныңқыдағы that әдетте әлсіз айтылады: /ðət/ (the car that I bought). /ð/ үшін тілдің ұшын тістердің арасына қойып, дауыспен айтыңыз; оны з немесе д деп айтпаңыз.
  • Анықтауыш бағыныңқы сөйлем үтірмен бөлінбейді: The man who called you is here.
  • Сөйлегенде зат есім мен оның бағыныңқы сөйлемі үзіліссіз, бір бірлік болып айтылады: the woman I work with.

Алтын ереже

Қатыстық сөз бағыныңқы сөйлемнің бір бөлігінің орнын басады, сондықтан ол орынды ешқашан екі рет толтырмаңыз. Есімдік толықтауыш болса, оны түсіруге болады: the film (that) we saw. Where сөзін бағыныңқы сөйлем орынсыз да толық болғанда ғана қолданыңыз. Қазақша есімшеден аударғанда whose, бастауыш болған who және соңындағы предлогты ұмытпаңыз.

Жаттығулар

A. Құрылым

Сөйлемді толықтырыңыз немесе екі сөйлемді біріктіріңіз.

  1. That's the actor films I love.
  2. Is this the beach you lost your ring?
  3. I'll never forget the day my son was born.
  4. whose арқылы біріктіріңіз: I know a woman. Her husband is a chef.
  5. Біріктіріңіз: The man was very friendly. I met him at the party.
  6. Предлогты соңына қойып біріктіріңіз: This is the flat. We live in it.
  7. Күнделікті ағылшын тілінде қайта жазыңыз: the people with whom I work

B. Мағына

Сұраққа жауап беріңіз немесе дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Есімдікті түсіруге бола ма? "the bus that goes to the centre" …
  2. Есімдікті түсіруге бола ма? "the cake that you made" …
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: That's the museum … we visited last summer.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: That's the museum … we saw the dinosaur bones.
  5. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Here's the colleague … organising the trip.

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. The laptop that I bought it last week has stopped working.
  2. The town where I visited was crowded.
  3. That's the girl who her bag was stolen.
  4. The woman answered the phone was very helpful.
  5. The reason I'm late is the traffic.

D. Мәтін ішінде

Мәтінді оқып, әр орынға дұрыс қатыстық сөзді жазыңыз.

My grandmother's village
My grandmother grew up in a small village 18 everybody knew everybody. She often talks about the year 19 the river flooded the main street. Her best friend was a girl 20 father owned the only shop. That shop, she says, was a little room 21 all the village news started! The friend 22 she shared all her secrets with still writes to her today.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Өзіңіз үшін маңызды бір жерді where арқылы сипаттаңыз.
  2. Таныс адамдарыңыз туралы екі сөйлем жазыңыз: біреуі whose арқылы, біреуі қатыстық есімдіксіз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. B1-19 Gerund қазақша: -ing формасы бастауыш ретінде және предлогтан кейін
    I'm interested in (learn) Spanish.
  2. B1-12 Reported Speech қазақша: төлеу сөзді ағылшынша қалай жеткіземіз?
    "I'm tired," she said. Жеткізіңіз.
  3. A2-13 Mine, yours, whose қазақша: «менікі», «сенікі», «кімдікі?»
    ___ is this coat? Is it yours? …
Жауаптар

A. Құрылым

  1. whose
  2. where
  3. when / that
  4. I know a woman whose husband is a chef.
  5. The man I met at the party was very friendly. / The man who I met at the party was very friendly. / The man that I met at the party was very friendly. / The man whom I met at the party was very friendly.
  6. This is the flat we live in. / This is the flat that we live in. / This is the flat which we live in.
  7. the people I work with / the people who I work with / the people that I work with

B. Мағына

  1. no
  2. yes
  3. that
  4. where
  5. who's

C. Қатені табыңыз

  1. The laptop I bought last week has stopped working. / The laptop that I bought last week has stopped working. / The laptop which I bought last week has stopped working.
  2. The town I visited was crowded. / The town that I visited was crowded. / The town which I visited was crowded.
  3. That's the girl whose bag was stolen.
  4. The woman who answered the phone was very helpful. / The woman that answered the phone was very helpful.
  5. ✓ The reason I'm late is the traffic.

D. Мәтін ішінде

  1. where
  2. when / that
  3. whose
  4. where
  5. who / that / whom

E. Сіздің кезегіңіз

  1. The park near my flat is the place where I go to think.
  2. I have a cousin whose dog can open doors. The colleague I sit next to is very funny.

F. Аралас қайталау

  1. learning
  2. She said she was tired. / She said that she was tired.
  3. Whose
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play