Relative clauses қазақша: whose, where, when және есімдікті түсіріп айту
Relative Clauses: Whose, Where, When and Leaving Out the Pronoun
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз whose, where, when және why сөздерімен анықтауыш бағыныңқы сөйлем (defining relative clause) құра аласыз, есімдік толықтауыш болғанда оны түсіріп айта аласыз және предлогты бағыныңқы сөйлемнің соңына қоя аласыз.
Негізгі идея
Анықтауыш бағыныңқы сөйлем — зат есімнен кейін тұрып, сөйлеуші қайсысын меңзеп тұрғанын дәл айтатын шағын сөйлем: the woman who lives next door, the café where we met. Онсыз тыңдаушы «Қай әйел? Қай кафе?» деп сұрайды.
Сыдырмамен біріктірілген екі сөйлемді елестетіңіз. This is the café. We met there. Сыдырма жабылады, қайталанатын there сөзі түсіп қалады, ал оның орнына where келеді: This is the café where we met. Әр қатыстық сөз бір нәрсенің орнын басады: who / which / that адамның немесе заттың A2-29, whose тәуелдік сөздің (his, her, its, their), where орын тіркесінің (there, in it), when уақыт тіркесінің (then, on that day), why себептің.
Қатыстық сөз сол орынды алып қойғандықтан, оны басқа сөзбен қайта толтыруға болмайды: the book that I bought it қате. Ал қатыстық сөз толықтауыш болса, ағылшын тілі оны көбіне мүлдем түсіріп айтады: the book I bought.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде қатыстық есімдіктер жоқ. Анықтауыш бағыныңқы сөйлемнің жұмысын зат есімнің алдында тұратын есімше атқарады: «мен кеше сатып алған кітап», «біз танысқан кафе», «біз адасып қалған күн». Ағылшыншада бағыныңқы сөйлем зат есімнен кейін тұрады және оны who, which, that, whose, where, when сөздерінің бірі бастайды. Жақсы жаңалық: қазақ есімшесі де есімдіксіз келеді, сондықтан the book I bought сияқты есімдіксіз үлгі сізге табиғи көрінуі мүмкін.
Қиындықтар да осы жерден шығады. Қазақша «қарындасы ауруханада істейтін досым» деп тәуелдік жалғауды бағыныңқы бөліктің ішінде сақтаймыз, ал ағылшыншада оның орнына whose келеді. Қазақшада бастауышқа қатысты есімшеде де есімдік жоқ («телефонды көтерген әйел»), ал ағылшыншада бастауыш болған who / that міндетті. Сонымен қатар «біз тұратын пәтер» деген есімшеде предлог жоқ, ал ағылшыншада live in тіркесіндегі in соңында қалады.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| мен кеше сатып алған кітап | есімше, есімдік жоқ | the book (that) I bought yesterday |
| біз танысқан кафе | орын → where | the café where we met |
| қарындасы жаңа ауруханада жұмыс істейтін досым | тәуелдік жалғау → whose | a friend whose sister works at the new hospital |
| Венецияда адасып қалған күніміз | уақыт → when | the day when we got lost in Venice |
| біз тұрып жатқан пәтер | предлог жоқ | the flat we're living in |
| телефонды көтерген әйел | бастауыш → who міндетті | the woman who answered the phone |
Құрылым
Қатыстық сөздер
| Сөз | Нені алмастырады | Мысал |
|---|---|---|
| who / that | адамды (бастауыш немесе толықтауыш) | the man who called |
| which / that | затты (бастауыш немесе толықтауыш) | the bus that goes to the airport |
| whose | his / her / its / their + зат есім | the girl whose bike was stolen |
| where | there / in it / at it… (орын) | the hotel where we stayed |
| when | then / on that day… (уақыт) | the year when we met |
| why | for that reason (себеп) | the reason why I left |
| whom | толықтауыш болған адамды (ресми) | the candidate whom we interviewed |
Бағыныңқы сөйлем құру
| Екі сөйлем | Бір сөйлем |
|---|---|
| That's the man. His dog bit me. | That's the man whose dog bit me. |
| This is the café. We met there. | This is the café where we met. |
| I remember the day. We moved on that day. | I remember the day (when) we moved. |
| She's the person. I spoke to her. | She's the person (who / that) I spoke to. |
Бастауыш па, толықтауыш па? Есімдікті түсіруге бола ма?
| Есімдіктің қызметі | Мысал | Түсіруге бола ма? |
|---|---|---|
| бастауыш | the man who called you | Жоқ |
| толықтауыш | the man (who) you called | Иә |
Тексеру: қатыстық сөзден кейін бірден жаңа бастауыш келсе (who you called), есімдік — толықтауыш, оны түсіруге болады.
Қолданылуы
1Whose: тәуелдік
Whose his, her, its, their сөздерінің орнын басады және одан кейін әрдайым зат есім келеді. Ол адамдар үшін де, заттар, компаниялар мен жерлер үшін де қолданылады.
2Where: орындар
Where сөзін A2-29 сабағында көрдіңіз; мұнда басты тексеруді үйренеміз. Бағыныңқы сөйлем орынсыз да толық болса, where қолданыңыз: we stayed ✓, I can work quietly ✓. Етістікке орын толықтауыш ретінде керек болса (visit, see, like), that / which қолданыңыз немесе ештеңе қоймаңыз. Where «in / at / on which» дегенді білдіреді.
3When: уақыт
Уақытты білдіретін зат есімнен (day, year, time, moment) кейін when қолданыңыз. Оның орнына that қоюға немесе оны түсіруге де болады.
4Why: себеп
The reason тіркесінен кейін why, that қолданыңыз немесе ештеңе қоймаңыз.
5Толықтауыш болған есімдікті түсіру
Who, which немесе that бағыныңқы сөйлемнің толықтауышы болса, оны түсіруге болады. Бұл сөйлеуде өте жиі кездеседі. Бастауыш болса, ол қалуы керек.
6Предлог соңында
Күнделікті ағылшын тілінде етістікке тиесілі предлог (talk to, live in, work for) бағыныңқы сөйлемнің соңына шығады, ал есімдік әдетте түсіп қалады.
7Who және whom (қысқаша)
Whom — who сөзінің ресми толықтауыш түрі. Ол негізінен ресми жазбаларда қолданылады. Предлогтан кейін бірден стандартты ағылшын тілінде who емес, whom келеді (to whom). Күнделікті сөйлеуде who, that қолданыңыз немесе есімдікті түсіріңіз. Толығырақ C1-15 сабағында.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Ұлы құрамада ойнайтын адам» → who his. Қазақшада тәуелдік жалғау есімшелі бөліктің ішінде қалады: «ұлы ұлттық құрамада ойнайтын бір кісіні танимын». Ағылшыншада who + his емес, бір ғана whose сөзі керек.
2. «Жатақханада тұратын студенттер» → бастауыш есімдік түсіп қалады. Қазақ есімшесінде есімдік жоқ, сондықтан ағылшыншада да оны түсіріп айтқыңыз келеді. Бірақ қатыстық сөз бағыныңқы сөйлемнің бастауышы болса, ол міндетті.
3. «Дана жұмыс істейтін компания» → предлог түсіп қалады. Қазақ есімшесінде предлогтың орны жоқ, мағынасы септіктен түсінікті. Ағылшыншада етістікке тиесілі предлог (work for, talk to) бағыныңқы сөйлемнің соңында қалады.
4. «Маған ең ұнайтын қала» → where. Қазақша «қала» деген сөз орынды білдіретіндіктен, ағылшыншада where сұранып тұрады. Бірақ like, visit, see етістіктеріне толықтауыш керек: орын бағыныңқы сөйлемнің толықтауышы болса, that / which қолданыңыз немесе ештеңе қоймаңыз.
Шатастырмаңыз
whose және who's — whose = тәуелдік A2-13; who's = who is немесе who has. Олар бірдей айтылады.
Орын үшін where және which / that — Бағыныңқы сөйлем орынсыз да толық болса, where қолданыңыз. Орын бағыныңқы сөйлемнің бастауышы немесе толықтауышы болса, which / that қолданыңыз (немесе ештеңе қоймаңыз).
Анықтауыш және анықтауыш емес бағыныңқы — Бұл сабақ қайсысын меңзеп тұрғанымызды анықтайтын бағыныңқы сөйлемдер туралы (үтірсіз). Тек қосымша ақпарат беретін, үтірмен бөлінетін бағыныңқы сөйлемдер B2-08 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- whose пен who's екеуі де /huːz/ болып айтылады. /h/ дыбысы қазақтың х дыбысынан жұмсақ: тамақты қыспай, жай ғана дем шығарыңыз. /uː/ созылыңқы.
- Қатыстық бағыныңқыдағы that әдетте әлсіз айтылады: /ðət/ (the car that I bought). /ð/ үшін тілдің ұшын тістердің арасына қойып, дауыспен айтыңыз; оны з немесе д деп айтпаңыз.
- Анықтауыш бағыныңқы сөйлем үтірмен бөлінбейді: The man who called you is here.
- Сөйлегенде зат есім мен оның бағыныңқы сөйлемі үзіліссіз, бір бірлік болып айтылады: the woman I work with.
Алтын ереже
Қатыстық сөз бағыныңқы сөйлемнің бір бөлігінің орнын басады, сондықтан ол орынды ешқашан екі рет толтырмаңыз. Есімдік толықтауыш болса, оны түсіруге болады: the film (that) we saw. Where сөзін бағыныңқы сөйлем орынсыз да толық болғанда ғана қолданыңыз. Қазақша есімшеден аударғанда whose, бастауыш болған who және соңындағы предлогты ұмытпаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөйлемді толықтырыңыз немесе екі сөйлемді біріктіріңіз.
-
That's the actor films I love.
-
Is this the beach you lost your ring?
-
I'll never forget the day my son was born.
-
whose арқылы біріктіріңіз: I know a woman. Her husband is a chef.
-
Біріктіріңіз: The man was very friendly. I met him at the party.
-
Предлогты соңына қойып біріктіріңіз: This is the flat. We live in it.
-
Күнделікті ағылшын тілінде қайта жазыңыз: the people with whom I work
B. Мағына
Сұраққа жауап беріңіз немесе дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Есімдікті түсіруге бола ма? "the bus that goes to the centre" …
-
Есімдікті түсіруге бола ма? "the cake that you made" …
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: That's the museum … we visited last summer.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: That's the museum … we saw the dinosaur bones.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Here's the colleague … organising the trip.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
The laptop that I bought it last week has stopped working.
-
The town where I visited was crowded.
-
That's the girl who her bag was stolen.
-
The woman answered the phone was very helpful.
-
The reason I'm late is the traffic.
D. Мәтін ішінде
Мәтінді оқып, әр орынға дұрыс қатыстық сөзді жазыңыз.
My grandmother grew up in a small village 18 everybody knew everybody. She often talks about the year 19 the river flooded the main street. Her best friend was a girl 20 father owned the only shop. That shop, she says, was a little room 21 all the village news started! The friend 22 she shared all her secrets with still writes to her today.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңіз үшін маңызды бір жерді where арқылы сипаттаңыз.
-
Таныс адамдарыңыз туралы екі сөйлем жазыңыз: біреуі whose арқылы, біреуі қатыстық есімдіксіз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-19 Gerund қазақша: -ing формасы бастауыш ретінде және предлогтан кейін I'm interested in (learn) Spanish.
-
B1-12 Reported Speech қазақша: төлеу сөзді ағылшынша қалай жеткіземіз? "I'm tired," she said. Жеткізіңіз.
-
A2-13 Mine, yours, whose қазақша: «менікі», «сенікі», «кімдікі?» ___ is this coat? Is it yours? …
Жауаптар
A. Құрылым
- whose
- where
- when / that
- I know a woman whose husband is a chef.
- The man I met at the party was very friendly. / The man who I met at the party was very friendly. / The man that I met at the party was very friendly. / The man whom I met at the party was very friendly.
- This is the flat we live in. / This is the flat that we live in. / This is the flat which we live in.
- the people I work with / the people who I work with / the people that I work with
B. Мағына
- no
- yes
- that
- where
- who's
C. Қатені табыңыз
- The laptop I bought last week has stopped working. / The laptop that I bought last week has stopped working. / The laptop which I bought last week has stopped working.
- The town I visited was crowded. / The town that I visited was crowded. / The town which I visited was crowded.
- That's the girl whose bag was stolen.
- The woman who answered the phone was very helpful. / The woman that answered the phone was very helpful.
- ✓ The reason I'm late is the traffic.
D. Мәтін ішінде
- where
- when / that
- whose
- where
- who / that / whom
E. Сіздің кезегіңіз
- The park near my flat is the place where I go to think.
- I have a cousin whose dog can open doors. The colleague I sit next to is very funny.
F. Аралас қайталау
- learning
- She said she was tired. / She said that she was tired.
- Whose
