SlowingoGrammatika
B1 22 / 39

Relative clauses oʻzbekcha: whose, where, when va olmoshni tushirib qoldirish («men oʻqigan kitob»)

Relative Clauses: Whose, Where, When and Leaving Out the Pronoun

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz whose, where, when va why bilan aniqlovchi relative clause (nisbiy ergash gap) tuza olasiz, olmosh toʻldiruvchi boʻlsa uni tushirib qoldirasiz va predlogni ergash gap oxiriga qoʻyasiz.

Asosiy gʻoya

Aniqlovchi relative clause bu otdan keyin qoʻyilib, aynan qaysi biri nazarda tutilganini aytadigan kichik gap: the woman who lives next door, the café where we met. Usiz tinglovchi «Qaysi ayol? Qaysi kafe?» deb soʻraydi.

Ikki gapni bogʻlovchi zamokni (molniyani) tasavvur qiling. This is the café. We met there. Zamok yopiladi, takrorlangan there tushib qoladi, uning oʻrnini esa nisbiy soʻz where egallaydi: This is the café where we met. Har bir nisbiy soʻz bitta narsaning oʻrnini egallaydi: who / which / that kishi yoki narsaning A2-29, whose egalik soʻzining (his, her, its, their), where joyning (there, in it), when vaqtning (then, on that day), why sababning.

Nisbiy soʻz bu oʻrinni allaqachon egallagani uchun, uni boshqa soʻz yana toʻldira olmaydi: the book that I bought it notoʻgʻri. Nisbiy soʻz toʻldiruvchi boʻlsa esa, ingliz tili uni koʻpincha butunlay tushirib qoldiradi: the book I bought.

Oʻzbek va ingliz tillari

Oʻzbekchada bunday gaplar otdan oldin keladi va sifatdosh bilan yasaladi: «biz uchrashgan kafe», «men oʻqiyotgan kitob». Inglizchadagi who / which / that kabi nisbiy olmosh bu gaplarda ishlatilmaydi. Shuning uchun oʻzbekchadan qaraganda, inglizchadagi har bir nisbiy soʻz yangi narsa. Uchta joyga ayniqsa eʼtibor bering. Birinchisi: oʻzbekcha «-gan» joy uchun ham bir xil ishlaydi («biz turgan mehmonxona», «men koʻrgan shahar»), inglizchada esa where faqat gap joysiz ham toʻliq boʻlsa ishlatiladi. Ikkinchisi: egalikni oʻzbekchada -si koʻrsatadi («opasi ishlaydigan dugonam»), inglizchada esa bitta whose. Uchinchisi: oʻzbekcha sifatdoshli gapda koʻpincha koʻmakchi kerak boʻlmaydi («siz tinglayotgan qoʻshiq»), inglizchada esa feʼlning predlogi gap oxirida qoladi: the song you were listening to.

OʻzbekchaUsulInglizcha
Biz birinchi marta uchrashuvga chiqqan restoran-gan sifatdosh, otdan oldinthe restaurant where we had our first date
Hozir oʻqiyotgan kitobimsifatdosh; olmosh yoʻqthe book (that) I'm reading at the moment
Telefonni koʻtargan ayolsifatdosh ega haqidathe woman who answered the phone
Opasi yangi kasalxonada ishlaydigan dugonamegalik qoʻshimchasi -sia friend whose sister works at the new hospital
Venetsiyada adashib qolgan kunimizvaqtthe day when we got lost in Venice
Siz tinglayotgan qoʻshiqkoʻmakchi yoʻqthe song you were listening to

Tuzilish

Nisbiy soʻzlar

SoʻzNimaning oʻrnini egallaydiMisol
who / thatkishi (ega yoki toʻldiruvchi)the man who called
which / thatnarsa (ega yoki toʻldiruvchi)the bus that goes to the airport
whosehis / her / its / their + otthe girl whose bike was stolen
wherethere / in it / at it… (joy)the hotel where we stayed
whenthen / on that day… (vaqt)the year when we met
whyfor that reason (sabab)the reason why I left
whomtoʻldiruvchi boʻlgan kishi (rasmiy)the candidate whom we interviewed

Gap tuzish

Ikki gapBitta gap
That's the man. His dog bit me.That's the man whose dog bit me.
This is the café. We met there.This is the café where we met.
I remember the day. We moved on that day.I remember the day (when) we moved.
She's the person. I spoke to her.She's the person (who / that) I spoke to.

Egami yoki toʻldiruvchimi? Olmoshni tushirib qoldirsa boʻladimi?

Olmoshning vazifasiMisolTushirib qoldirsa boʻladimi?
egathe man who called youYoʻq
toʻldiruvchithe man (who) you calledHa

Sinov: nisbiy soʻzdan keyin darhol yangi ega kelsa (who you called), olmosh toʻldiruvchi va uni tushirib qoldirish mumkin.

Qoʻllanish

1Whose — egalik

Whose his, her, its, their oʻrnini egallaydi va undan keyin doim ot keladi. U kishilar uchun ham, narsalar, kompaniyalar va joylar uchun ham ishlaydi.

I've got a friend whose sister works at the new hospital.
Opasi yangi kasalxonada ishlaydigan bir dugonam bor.
«opasi» → whose sister
We need a babysitter whose English is really good.
Bizga ingliz tili juda yaxshi boʻlgan enaga kerak.
Students whose essays are late will lose marks.
Inshosini kechiktirgan talabalarning bali kamaytiriladi.
marks (UK), points (US)
It's a company whose products are sold all over the world.
Bu mahsulotlari butun dunyoda sotiladigan kompaniya.
narsa uchun whose

2Where — joylar

Where bilan A2-29 da tanishgansiz; mana asosiy sinov. Ergash gap joysiz ham toʻliq boʻlsa, where ishlating: we stayed ✓, I can work quietly ✓. Agar feʼlga joy toʻldiruvchi sifatida kerak boʻlsa (visit, see, like), that / which ishlating yoki hech narsa qoʻymang. Where «in / at / on which» degani.

This is the restaurant where we had our first date.
Bu biz birinchi marta uchrashuvga chiqqan restoran.
Do you know a shop where I can buy a good umbrella?
Yaxshi soyabon sotib olsa boʻladigan doʻkonni bilasizmi?
The village where my grandparents lived has changed a lot.
Bobom va buvim yashagan qishloq ancha oʻzgarib ketdi.
I need a room where I can work quietly.
Menga tinchgina ishlay oladigan xona kerak.

3When — vaqtlar

Vaqt otidan (day, year, time, moment) keyin when ishlating. That ham ishlatish yoki soʻzni tushirib qoldirish mumkin.

Do you remember the day when we got lost in Venice?
Venetsiyada adashib qolgan kunimizni eslaysizmi?
Summer is the time when hotels are most expensive.
Yoz mehmonxonalar eng qimmat boʻladigan payt.
That was the moment I realised my mistake.
Aynan oʻsha paytda xato qilganimni tushundim.
when tushirib qoldirilgan

4Why — sabablar

The reason dan keyin why, that ishlating yoki hech narsa qoʻymang.

The reason why I called was to say sorry.
Qoʻngʻiroq qilishimning sababi uzr soʻrash edi.
That's the reason I didn't apply.
Ariza topshirmaganimning sababi shu.
why tushirib qoldirilgan
Nobody knows the reason that the meeting was cancelled.
Yigʻilish nega bekor qilinganini hech kim bilmaydi.

5Toʻldiruvchi olmoshni tushirib qoldirish

Who, which yoki that ergash gapning toʻldiruvchisi boʻlsa, uni tushirib qoldirish mumkin. Bu nutqda juda keng tarqalgan. Ega boʻlsa, u qolishi shart.

The book I'm reading at the moment is brilliant.
Hozir oʻqiyotgan kitobim ajoyib.
Is this the phone you wanted?
Siz xohlagan telefon shumi?
Everyone I met at the conference was really friendly.
Konferensiyada tanishgan odamlarimning hammasi juda samimiy edi.
The film we saw last night was too long.
Kecha kechqurun koʻrgan filmimiz juda uzun edi.
The woman who answered the phone was very helpful.
Telefonni koʻtargan ayol juda yordam berdi.
ega: who qolishi shart

6Predlog oxirida

Kundalik ingliz tilida feʼlga tegishli predlog (talk to, live in, work for) ergash gap oxiriga oʻtadi, olmosh esa odatda tushirib qoldiriladi.

That's the guy I was telling you about.
Men sizga aytib bergan yigit shu.
about oxirida
The flat we're living in is quite small.
Biz yashayotgan kvartira ancha kichkina.
flat (UK), apartment (US)
This is the company I used to work for.
Bu men ilgari ishlagan kompaniya.
Is that the song you were listening to?
Siz tinglayotgan qoʻshiq shumi?
«tinglamoq», lekin listen to

7Who va whom (qisqacha)

Whom who ning rasmiy toʻldiruvchi shakli. U asosan rasmiy yozuvda ishlatiladi. Bevosita predlogdan keyin standart ingliz tilida who emas, whom keladi (to whom). Kundalik nutqda who, that ishlating yoki olmosh qoʻymang. Batafsil C1-15 da.

The person to whom this letter is addressed has moved.
Bu xat yozilgan odam boshqa joyga koʻchib ketgan.
rasmiy
The person this letter is addressed to has moved.
Bu xat yozilgan odam boshqa joyga koʻchib ketgan.
kundalik
The manager whom I contacted never replied.
Men murojaat qilgan menejer javob bermadi.
rasmiy; kundalik: the manager I contacted

Keng tarqalgan xatolar

❌The book that I bought it is boring.
✅The book (that) I bought is boring.
that «it» oʻrnini allaqachon egallagan
❌The man who he lives next door is a pilot.
✅The man who lives next door is a pilot.
who ega: ikkinchi ega kerak emas
❌The city where I visited last year was beautiful.
✅The city (that) I visited last year was beautiful.
visit toʻldiruvchi talab qiladi: that / which ishlating yoki hech narsa qoʻymang
❌That's the girl who her bag was stolen.
✅That's the girl whose bag was stolen.
egalik = whose
❌The man spoke to me was rude.
✅The man who spoke to me was rude.
ega olmoshini tushirib qoldirib boʻlmaydi
❌The hotel where we stayed in was lovely.
✅The hotel where we stayed was lovely. yoki The hotel we stayed in was lovely.
where ning ichida «in» bor
❌The person with that I work is kind.
✅The person I work with is kind. yoki The person with whom I work is kind.
predlogdan keyin that kelmaydi

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. «-gan» joy → har doim where. Oʻzbekchada «biz turgan shahar» ham, «menga yoqqan shahar» ham bir xil sifatdosh bilan quriladi. Shuning uchun inglizchada har bir joydan keyin where qoʻyamiz. Agar feʼl joyni toʻldiruvchi sifatida talab qilsa (like, visit, see, love), that / which ishlating yoki hech narsa qoʻymang.

❌Samarkand is the city where I liked most.
✅Samarkand is the city (that) I liked most.
like nimani? → shaharni: toʻldiruvchi.

2. «Oʻgʻli … boʻlgan qoʻshnim» → who his son. Oʻzbekchada egalikni otning oʻzidagi -i / -si koʻrsatadi. Inglizchaga oʻgirganda who + his / her qilib yuboramiz. Inglizchada buning hammasi bitta soʻz: whose.

❌I have a neighbour who his son plays football professionally.
✅I have a neighbour whose son plays football professionally.

3. Koʻmakchisiz sifatdosh → predlog tushib qoladi. «Buxoroga birga borgan doʻstim», «bir xonada oʻtiradigan hamkasbim» kabi gaplarda oʻzbekchada predlogga oʻxshash soʻz koʻrinmaydi. Inglizchada esa feʼlning predlogi (with, to, for, about) ergash gap oxirida qolishi shart.

❌The friend I travelled to Bukhara is from Andijan.
✅The friend I travelled to Bukhara with is from Andijan.
travel with someone → with oxirida.
❌The colleague I share an office is very quiet.
✅The colleague I share an office with is very quiet.

Adashtirmang

whose va who's — whose = egalik A2-13; who's = who is yoki who has. Ular bir xil eshitiladi.

That's the student whose phone rang in the exam.
Imtihonda telefoni jiringlagan talaba oʻsha.
egalik
That's the student who's always late.
Doim kechikadigan talaba oʻsha.
who's = who is

Joylar uchun where va which / that — Ergash gap joysiz ham toʻliq boʻlsa, where ishlating. Joy ergash gapning egasi yoki toʻldiruvchisi boʻlsa, which / that ishlating yoki hech narsa qoʻymang.

That's the museum where we saw the dinosaur bones.
Biz dinozavr suyaklarini koʻrgan muzey oʻsha.
«we saw the bones» toʻliq
That's the museum that we visited.
Biz borgan muzey oʻsha.
visited nimani? → muzeyni: toʻldiruvchi

Aniqlovchi va aniqlovchi boʻlmagan ergash gaplar — Bu dars qaysi biri ekanini aniqlab beradigan gaplar haqida (vergulsiz). Faqat qoʻshimcha maʼlumot beradigan, vergulli gaplar B2-08 da.

Imlo va talaffuz

  • whose va who's ikkalasi ham /huːz/ deb aytiladi. Unli uzun /uː/. Oxiridagi /z/ ni jarangli ayting: uni /s/ qilib yuborish oson, chunki oʻzbekchada soʻz oxiridagi jarangli undoshlar koʻpincha jarangsizlashadi.
  • Relative clause dagi that odatda kuchsiz: /ðət/ (the car that I bought). /ð/ uchun til uchini tishlar orasiga qoʻying; uni «z» yoki «d» bilan almashtirmang.
  • Aniqlovchi relative clause atrofida vergul qoʻyilmaydi: The man who called you is here.
  • Nutqda ot va uning relative clause i pauzasiz, bitta guruh boʻlib aytiladi: the woman I work with.

Oltin qoida

Nisbiy soʻz ergash gapning bitta qismi oʻrnini egallaydi, shuning uchun bu oʻrinni ikki marta toʻldirmang. Olmosh toʻldiruvchi boʻlsa, uni tushirib qoldirishingiz mumkin: the film (that) we saw. where ni faqat ergash gap joysiz ham toʻliq boʻlsa ishlating. Esda tuting: «opasi» → whose sister, «-gan joy» esa har doim ham where emas.

Mashqlar

A. Tuzilish

Nisbiy soʻzni yozing yoki gaplarni bogʻlang.

  1. That's the actor films I love.
  2. Is this the beach you lost your ring?
  3. I'll never forget the day my son was born.
  4. whose bilan bogʻlang: I know a woman. Her husband is a chef.
  5. Bogʻlang: The man was very friendly. I met him at the party.
  6. Predlogni oxiriga qoʻyib bogʻlang: This is the flat. We live in it.
  7. Kundalik ingliz tilida qayta yozing: the people with whom I work

B. Maʼno

Toʻgʻri javobni tanlang.

  1. Olmoshni tushirib qoldirsa boʻladimi? "the bus that goes to the centre" …
  2. Olmoshni tushirib qoldirsa boʻladimi? "the cake that you made" …
  3. Toʻgʻri javobni tanlang: That's the museum … we visited last summer.
  4. Toʻgʻri javobni tanlang: That's the museum … we saw the dinosaur bones.
  5. Toʻgʻri javobni tanlang: Here's the colleague … organising the trip.

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. The laptop that I bought it last week has stopped working.
  2. The town where I visited was crowded.
  3. That's the girl who her bag was stolen.
  4. The woman answered the phone was very helpful.
  5. The reason I'm late is the traffic.

D. Kontekstda

Matnni toʻldiring. Har bir boʻsh oʻringa bitta nisbiy soʻz yozing yoki hech narsa qoʻymang.

My grandmother's village
My grandmother grew up in a small village 18 everybody knew everybody. She often talks about the year 19 the river flooded the main street. Her best friend was a girl 20 father owned the only shop. That shop, she says, was a little room 21 all the village news started! The friend 22 she shared all her secrets with still writes to her today.

E. Sizning navbatingiz

Ingliz tilida yozing.

  1. Siz uchun muhim boʻlgan bir joyni where li ergash gap bilan tasvirlang.
  2. Tanish odamlaringiz haqida ikkita gap yozing: biri whose bilan, biri nisbiy olmoshsiz.

F. Aralash takrorlash

Oldingi darslarni takrorlang.

  1. B1-19 Gerund oʻzbekcha: -ing shakli ot vazifasida va predloglardan keyin (look forward to seeing)
    I'm interested in (learn) Spanish.
  2. B1-12 Reported Speech oʻzbekcha: oʻzgalar gapi ingliz tilida («… dedi»)
    "I'm tired," she said. Yetkazing.
  3. A2-13 Mine, yours, whose oʻzbekcha: meniki, sizniki, kimniki?
    ___ is this coat? Is it yours? …
Javoblar

A. Tuzilish

  1. whose
  2. where
  3. when / that
  4. I know a woman whose husband is a chef.
  5. The man I met at the party was very friendly. / The man who I met at the party was very friendly. / The man that I met at the party was very friendly. / The man whom I met at the party was very friendly.
  6. This is the flat we live in. / This is the flat that we live in. / This is the flat which we live in.
  7. the people I work with / the people who I work with / the people that I work with

B. Maʼno

  1. no
  2. yes
  3. that
  4. where
  5. who's

C. Xatoni toping

  1. The laptop I bought last week has stopped working. / The laptop that I bought last week has stopped working. / The laptop which I bought last week has stopped working.
  2. The town I visited was crowded. / The town that I visited was crowded. / The town which I visited was crowded.
  3. That's the girl whose bag was stolen.
  4. The woman who answered the phone was very helpful. / The woman that answered the phone was very helpful.
  5. ✓ The reason I'm late is the traffic.

D. Kontekstda

  1. where
  2. when / that
  3. whose
  4. where
  5. who / that / whom

E. Sizning navbatingiz

  1. The park near my flat is the place where I go to think.
  2. I have a cousin whose dog can open doors. The colleague I sit next to is very funny.

F. Aralash takrorlash

  1. learning
  2. She said she was tired. / She said that she was tired.
  3. Whose
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play