Relative clauses oʻzbekcha: whose, where, when va olmoshni tushirib qoldirish («men oʻqigan kitob»)
Relative Clauses: Whose, Where, When and Leaving Out the Pronoun
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz whose, where, when va why bilan aniqlovchi relative clause (nisbiy ergash gap) tuza olasiz, olmosh toʻldiruvchi boʻlsa uni tushirib qoldirasiz va predlogni ergash gap oxiriga qoʻyasiz.
Asosiy gʻoya
Aniqlovchi relative clause bu otdan keyin qoʻyilib, aynan qaysi biri nazarda tutilganini aytadigan kichik gap: the woman who lives next door, the café where we met. Usiz tinglovchi «Qaysi ayol? Qaysi kafe?» deb soʻraydi.
Ikki gapni bogʻlovchi zamokni (molniyani) tasavvur qiling. This is the café. We met there. Zamok yopiladi, takrorlangan there tushib qoladi, uning oʻrnini esa nisbiy soʻz where egallaydi: This is the café where we met. Har bir nisbiy soʻz bitta narsaning oʻrnini egallaydi: who / which / that kishi yoki narsaning A2-29, whose egalik soʻzining (his, her, its, their), where joyning (there, in it), when vaqtning (then, on that day), why sababning.
Nisbiy soʻz bu oʻrinni allaqachon egallagani uchun, uni boshqa soʻz yana toʻldira olmaydi: the book that I bought it notoʻgʻri. Nisbiy soʻz toʻldiruvchi boʻlsa esa, ingliz tili uni koʻpincha butunlay tushirib qoldiradi: the book I bought.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbekchada bunday gaplar otdan oldin keladi va sifatdosh bilan yasaladi: «biz uchrashgan kafe», «men oʻqiyotgan kitob». Inglizchadagi who / which / that kabi nisbiy olmosh bu gaplarda ishlatilmaydi. Shuning uchun oʻzbekchadan qaraganda, inglizchadagi har bir nisbiy soʻz yangi narsa. Uchta joyga ayniqsa eʼtibor bering. Birinchisi: oʻzbekcha «-gan» joy uchun ham bir xil ishlaydi («biz turgan mehmonxona», «men koʻrgan shahar»), inglizchada esa where faqat gap joysiz ham toʻliq boʻlsa ishlatiladi. Ikkinchisi: egalikni oʻzbekchada -si koʻrsatadi («opasi ishlaydigan dugonam»), inglizchada esa bitta whose. Uchinchisi: oʻzbekcha sifatdoshli gapda koʻpincha koʻmakchi kerak boʻlmaydi («siz tinglayotgan qoʻshiq»), inglizchada esa feʼlning predlogi gap oxirida qoladi: the song you were listening to.
| Oʻzbekcha | Usul | Inglizcha |
|---|---|---|
| Biz birinchi marta uchrashuvga chiqqan restoran | -gan sifatdosh, otdan oldin | the restaurant where we had our first date |
| Hozir oʻqiyotgan kitobim | sifatdosh; olmosh yoʻq | the book (that) I'm reading at the moment |
| Telefonni koʻtargan ayol | sifatdosh ega haqida | the woman who answered the phone |
| Opasi yangi kasalxonada ishlaydigan dugonam | egalik qoʻshimchasi -si | a friend whose sister works at the new hospital |
| Venetsiyada adashib qolgan kunimiz | vaqt | the day when we got lost in Venice |
| Siz tinglayotgan qoʻshiq | koʻmakchi yoʻq | the song you were listening to |
Tuzilish
Nisbiy soʻzlar
| Soʻz | Nimaning oʻrnini egallaydi | Misol |
|---|---|---|
| who / that | kishi (ega yoki toʻldiruvchi) | the man who called |
| which / that | narsa (ega yoki toʻldiruvchi) | the bus that goes to the airport |
| whose | his / her / its / their + ot | the girl whose bike was stolen |
| where | there / in it / at it… (joy) | the hotel where we stayed |
| when | then / on that day… (vaqt) | the year when we met |
| why | for that reason (sabab) | the reason why I left |
| whom | toʻldiruvchi boʻlgan kishi (rasmiy) | the candidate whom we interviewed |
Gap tuzish
| Ikki gap | Bitta gap |
|---|---|
| That's the man. His dog bit me. | That's the man whose dog bit me. |
| This is the café. We met there. | This is the café where we met. |
| I remember the day. We moved on that day. | I remember the day (when) we moved. |
| She's the person. I spoke to her. | She's the person (who / that) I spoke to. |
Egami yoki toʻldiruvchimi? Olmoshni tushirib qoldirsa boʻladimi?
| Olmoshning vazifasi | Misol | Tushirib qoldirsa boʻladimi? |
|---|---|---|
| ega | the man who called you | Yoʻq |
| toʻldiruvchi | the man (who) you called | Ha |
Sinov: nisbiy soʻzdan keyin darhol yangi ega kelsa (who you called), olmosh toʻldiruvchi va uni tushirib qoldirish mumkin.
Qoʻllanish
1Whose — egalik
Whose his, her, its, their oʻrnini egallaydi va undan keyin doim ot keladi. U kishilar uchun ham, narsalar, kompaniyalar va joylar uchun ham ishlaydi.
2Where — joylar
Where bilan A2-29 da tanishgansiz; mana asosiy sinov. Ergash gap joysiz ham toʻliq boʻlsa, where ishlating: we stayed ✓, I can work quietly ✓. Agar feʼlga joy toʻldiruvchi sifatida kerak boʻlsa (visit, see, like), that / which ishlating yoki hech narsa qoʻymang. Where «in / at / on which» degani.
3When — vaqtlar
Vaqt otidan (day, year, time, moment) keyin when ishlating. That ham ishlatish yoki soʻzni tushirib qoldirish mumkin.
4Why — sabablar
The reason dan keyin why, that ishlating yoki hech narsa qoʻymang.
5Toʻldiruvchi olmoshni tushirib qoldirish
Who, which yoki that ergash gapning toʻldiruvchisi boʻlsa, uni tushirib qoldirish mumkin. Bu nutqda juda keng tarqalgan. Ega boʻlsa, u qolishi shart.
6Predlog oxirida
Kundalik ingliz tilida feʼlga tegishli predlog (talk to, live in, work for) ergash gap oxiriga oʻtadi, olmosh esa odatda tushirib qoldiriladi.
7Who va whom (qisqacha)
Whom who ning rasmiy toʻldiruvchi shakli. U asosan rasmiy yozuvda ishlatiladi. Bevosita predlogdan keyin standart ingliz tilida who emas, whom keladi (to whom). Kundalik nutqda who, that ishlating yoki olmosh qoʻymang. Batafsil C1-15 da.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «-gan» joy → har doim where. Oʻzbekchada «biz turgan shahar» ham, «menga yoqqan shahar» ham bir xil sifatdosh bilan quriladi. Shuning uchun inglizchada har bir joydan keyin where qoʻyamiz. Agar feʼl joyni toʻldiruvchi sifatida talab qilsa (like, visit, see, love), that / which ishlating yoki hech narsa qoʻymang.
2. «Oʻgʻli … boʻlgan qoʻshnim» → who his son. Oʻzbekchada egalikni otning oʻzidagi -i / -si koʻrsatadi. Inglizchaga oʻgirganda who + his / her qilib yuboramiz. Inglizchada buning hammasi bitta soʻz: whose.
3. Koʻmakchisiz sifatdosh → predlog tushib qoladi. «Buxoroga birga borgan doʻstim», «bir xonada oʻtiradigan hamkasbim» kabi gaplarda oʻzbekchada predlogga oʻxshash soʻz koʻrinmaydi. Inglizchada esa feʼlning predlogi (with, to, for, about) ergash gap oxirida qolishi shart.
Adashtirmang
whose va who's — whose = egalik A2-13; who's = who is yoki who has. Ular bir xil eshitiladi.
Joylar uchun where va which / that — Ergash gap joysiz ham toʻliq boʻlsa, where ishlating. Joy ergash gapning egasi yoki toʻldiruvchisi boʻlsa, which / that ishlating yoki hech narsa qoʻymang.
Aniqlovchi va aniqlovchi boʻlmagan ergash gaplar — Bu dars qaysi biri ekanini aniqlab beradigan gaplar haqida (vergulsiz). Faqat qoʻshimcha maʼlumot beradigan, vergulli gaplar B2-08 da.
Imlo va talaffuz
- whose va who's ikkalasi ham /huːz/ deb aytiladi. Unli uzun /uː/. Oxiridagi /z/ ni jarangli ayting: uni /s/ qilib yuborish oson, chunki oʻzbekchada soʻz oxiridagi jarangli undoshlar koʻpincha jarangsizlashadi.
- Relative clause dagi that odatda kuchsiz: /ðət/ (the car that I bought). /ð/ uchun til uchini tishlar orasiga qoʻying; uni «z» yoki «d» bilan almashtirmang.
- Aniqlovchi relative clause atrofida vergul qoʻyilmaydi: The man who called you is here.
- Nutqda ot va uning relative clause i pauzasiz, bitta guruh boʻlib aytiladi: the woman I work with.
Oltin qoida
Nisbiy soʻz ergash gapning bitta qismi oʻrnini egallaydi, shuning uchun bu oʻrinni ikki marta toʻldirmang. Olmosh toʻldiruvchi boʻlsa, uni tushirib qoldirishingiz mumkin: the film (that) we saw. where ni faqat ergash gap joysiz ham toʻliq boʻlsa ishlating. Esda tuting: «opasi» → whose sister, «-gan joy» esa har doim ham where emas.
Mashqlar
A. Tuzilish
Nisbiy soʻzni yozing yoki gaplarni bogʻlang.
-
That's the actor films I love.
-
Is this the beach you lost your ring?
-
I'll never forget the day my son was born.
-
whose bilan bogʻlang: I know a woman. Her husband is a chef.
-
Bogʻlang: The man was very friendly. I met him at the party.
-
Predlogni oxiriga qoʻyib bogʻlang: This is the flat. We live in it.
-
Kundalik ingliz tilida qayta yozing: the people with whom I work
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Olmoshni tushirib qoldirsa boʻladimi? "the bus that goes to the centre" …
-
Olmoshni tushirib qoldirsa boʻladimi? "the cake that you made" …
-
Toʻgʻri javobni tanlang: That's the museum … we visited last summer.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: That's the museum … we saw the dinosaur bones.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: Here's the colleague … organising the trip.
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
The laptop that I bought it last week has stopped working.
-
The town where I visited was crowded.
-
That's the girl who her bag was stolen.
-
The woman answered the phone was very helpful.
-
The reason I'm late is the traffic.
D. Kontekstda
Matnni toʻldiring. Har bir boʻsh oʻringa bitta nisbiy soʻz yozing yoki hech narsa qoʻymang.
My grandmother grew up in a small village 18 everybody knew everybody. She often talks about the year 19 the river flooded the main street. Her best friend was a girl 20 father owned the only shop. That shop, she says, was a little room 21 all the village news started! The friend 22 she shared all her secrets with still writes to her today.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Siz uchun muhim boʻlgan bir joyni where li ergash gap bilan tasvirlang.
-
Tanish odamlaringiz haqida ikkita gap yozing: biri whose bilan, biri nisbiy olmoshsiz.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B1-19 Gerund oʻzbekcha: -ing shakli ot vazifasida va predloglardan keyin (look forward to seeing) I'm interested in (learn) Spanish.
-
B1-12 Reported Speech oʻzbekcha: oʻzgalar gapi ingliz tilida («… dedi») "I'm tired," she said. Yetkazing.
-
A2-13 Mine, yours, whose oʻzbekcha: meniki, sizniki, kimniki? ___ is this coat? Is it yours? …
Javoblar
A. Tuzilish
- whose
- where
- when / that
- I know a woman whose husband is a chef.
- The man I met at the party was very friendly. / The man who I met at the party was very friendly. / The man that I met at the party was very friendly. / The man whom I met at the party was very friendly.
- This is the flat we live in. / This is the flat that we live in. / This is the flat which we live in.
- the people I work with / the people who I work with / the people that I work with
B. Maʼno
- no
- yes
- that
- where
- who's
C. Xatoni toping
- The laptop I bought last week has stopped working. / The laptop that I bought last week has stopped working. / The laptop which I bought last week has stopped working.
- The town I visited was crowded. / The town that I visited was crowded. / The town which I visited was crowded.
- That's the girl whose bag was stolen.
- The woman who answered the phone was very helpful. / The woman that answered the phone was very helpful.
- ✓ The reason I'm late is the traffic.
D. Kontekstda
- where
- when / that
- whose
- where
- who / that / whom
E. Sizning navbatingiz
- The park near my flat is the place where I go to think.
- I have a cousin whose dog can open doors. The colleague I sit next to is very funny.
F. Aralash takrorlash
- learning
- She said she was tired. / She said that she was tired.
- Whose
