Күрделі анықтауыш бағыныңқылар қазақша: to whom, whereby, in which case, whatever, whoever
Advanced Relative Clauses
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз ресми анықтауыш құрылымдарды — to whom, the extent to which, whereby, in which case, by which time, at which point — және what, whatever, whoever сияқты атаулық бағыныңқыларды (nominal relatives) қолдана аласыз, сондай-ақ анықтауыш бағыныңқыны тұйық етістікпен және мөлшер сөздерімен біріктіре аласыз.
Негізгі идея
Анықтауыш бағыныңқы (relative clause) — ілгек: ол зат есімге қосымша ақпарат іледі. Күнделікті ағылшын тілінде предлог ілгектің соңында салбырап тұрады: the person I spoke to. Ресми ағылшын тілінде предлог алдыға шығып, қатыстық есімдікке жабысады: the person to whom I spoke. Мағынасы бірдей; тек стиль өзгереді.
Кейбір ресми анықтауыштар бір зат есімге емес, тұтас ойға ілінеді: The train may be cancelled, in which case we'll drive. Мұнда which бүкіл жағдайды — пойыздың тоқтатылуын — меңзейді.
Ал кейбір анықтауыштар өз зат есімін ішінде алып жүреді. What = the thing that; whoever = any person who. Мұндай атаулық бағыныңқыларда бүкіл бағыныңқы зат есім сияқты жұмыс істейді: What she said surprised me.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде анықтауыш бағыныңқы — есімше, ол зат есімнің алдында тұрады: «мен сөйлескен адам», «бүкіл теория негізделген зерттеу». Бізде қатыстық есімдік те, предлог та жоқ. Ең маңыздысы: есімшеге айналғанда зат есімнің септігі жоғалып кетеді: «Мен Алматыда тудым» → «мен туған қала». Ағылшыншада бұл септіктің орнын предлог басады және ол сақталуы тиіс: the city in which I was born / the city I was born in. Жақсы жаңалық: тұтас ойға ілінетін анықтауыштардың қазақша баламалары бар: олай болса = in which case, ол кезде = by which time / at which point. Ал атаулық бағыныңқыларды қазақша кім … сол, не … соны деген қос құрылыммен айтамыз («Кім бірінші бітірсе, сол жеңеді»). Ағылшыншада екінші бөлік жоқ: whoever бүкіл жұмысты өзі атқарады. Топтың бөлігі туралы айтқанда қазақша жаңа сөйлем бастаймыз («… үшеуі де шетелде тұрады»), ал ағылшыншада бағыныңқы of whom / of which арқылы жалғанады.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Мен сөйлескен адам | септік жоғалады, предлог қалады | the person to whom I spoke / the person I spoke to |
| Мен туған қала | «Алматыда» → есімше | the city in which I was born |
| Қызметкерлер акцияны жеңілдікпен сатып алатын схема | әдіс, жүйе | a scheme whereby staff can buy shares at a discount |
| Рейс кешігуі мүмкін, олай болса, ауысып үлгермейміз. | егер солай болса | The flight might be delayed, in which case we'll miss the connection. |
| Біз түн ортасында ғана жеттік, ол кезде мейрамхана жабылып қалған еді. | сол уақытқа дейін | We didn't get there until midnight, by which time the restaurant had closed. |
| Кім бірінші бітірсе, сол жеңеді. | кез келген адам | Whoever finishes first wins. |
| Не қаласаң, соны ал. | кез келген нәрсе | Take whatever you want. |
| Оның үш ағасы бар, үшеуі де шетелде тұрады. | топтың бөлігі / бәрі | She has three brothers, all of whom live abroad. |
Құрылым
Предлог + whom / which
| Бейресми (предлог соңында) | Ресми (предлог алдында) |
|---|---|
| the person (who) I spoke to | the person to whom I spoke |
| the company (that) she works for | the company for which she works |
| the colleagues (who) he relies on | the colleagues on whom he relies |
| the way (that) the system works | the way in which the system works |
Предлогтан кейін whom (адамдар) не which (заттар), не whose + зат есім қолданыңыз (the writer to whose work I referred). That мұнда ешқашан қойылмайды, ал мұқият ағылшын тілінде предлогтан кейін who сөзінен де қашады.
Әдіске, уақытқа не тұтас жағдайға ілінетін анықтауыштар
| Анықтауыш | Мағынасы | Неге қатысты |
|---|---|---|
| whereby | by which / through which | жүйе, әдіс не келісім |
| in which case | ал егер солай болса | алдыңғы бүкіл сөйлем |
| by which time | ал сол уақытқа дейін | уақыт не оқиға |
| at which point | дәл сол сәтте | сәт не оқиға |
Атаулық бағыныңқылар (зат есім ішінде)
| Анықтауыш | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| what | the thing(s) that | What I need is sleep. |
| whatever | anything that | Take whatever you want. |
| whoever | any person who / the person who | Whoever finishes first wins. |
| whichever | any one that (шектеулі таңдаудан) | Choose whichever room you like. |
| wherever / whenever | any place where / any time that | Sit wherever you like. |
Тұйық етістікпен және мөлшер сөздерімен келетін анықтауыштар (қайталау)
| Үлгі | Мысал |
|---|---|
| зат есім + to + етістік | the person to contact |
| зат есім + предлог + which/whom + to + етістік (ресми) | a place in which to live |
| мөлшер сөзі + of + whom / which | all of which, neither of whom |
Қолданылуы
1Предлог + whom / which
Ресми жазбада предлогты whom не which сөзінің алдына қойыңыз. Кейбір тіркестер дерлік әрқашан осы үлгімен келеді: the extent to which, the speed at which, the way in which, the basis on which. Фразалық етістіктер мұны істей алмайды: олардың шылауы етістікпен бірге қалады (the problem I came across). Екі тәртіп те дұрыс; стильге қарай таңдаңыз (C2-02).
2Whereby
Whereby = by which не through which. Ол жүйенің, бағдарламаның, келісімнің не процестің тәсілін не тәртібін енгізеді. Ресми сөз, іскерлік және академиялық жазбада жиі кездеседі.
3In which case, by which time, at which point
Бұл тіркестер бүкіл жағдайды меңзеп, одан не шығатынын қосады. Олар үтірден кейін келеді. In which case = егер солай болса; by which time = ал сол сәтке дейін (көбіне Past Perfect шағымен); at which point = дәл сол сәтте.
4Атаулық бағыныңқылар: what және -ever сөздері
Атаулық бағыныңқы өз зат есімін ішінде алып жүреді, сондықтан бүкіл бағыныңқы бастауыш не толықтауыш бола алады. What = the thing(s) that (B2-20). -ever түрлері «кез келген — қайсысы болса да бәрібір» деген мағына қосады. Whichever шектеулі таңдау үшін. Сөйлем басында whatever, whoever және wherever «не / кім / қайда болса да» дегенді де білдіре алады (B2-23).
5Тұйық етістікпен келетін анықтауыштар (қайталау)
Анықтауыш бағыныңқы to + етістікке дейін қысқаруы мүмкін, әсіресе мақсатты білдіретін зат есімдерден және first, last, only сөздерінен, күшейтпелі шырайдан кейін (B2-09). Ресми стильде тұйық етістіктің алдында предлог + which / whom тұра алады. Тұйық етістіктің алдында who мен that ешқашан қолданылмайды.
6Мөлшер сөзі + of whom / of which (қайталау)
Топтың бір бөлігі туралы айту үшін мөлшер сөзін (all, some, most, many, neither, none, both, half) не санды + of whom (адамдар) не of which (заттар) қолданыңыз. Бұл бағыныңқылар анықтамайтын түрге жатады, сондықтан үтірден кейін келеді (B2-08).
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Есімшеде септік жоғалады → предлог та жоғалады. «Мен Түркістанда тудым» сөйлеміндегі «-да» жалғауы «мен туған қала» тіркесінде жоқ болып кетеді. Қазақша ойлағанда ағылшыншада да предлог түсіп қалады. Ағылшын тілінде предлог міндетті түрде қалады: не алда (in which), не соңында (was born in).
2. «Кім … сол», «не … соны» → Who …, he… Қазақша атаулық бағыныңқыны қос құрылыммен айтамыз: «Кім соңғы келсе, сол ыдыс жуады», «Не керек болса, соны менен ала бер». Ағылшыншада whoever, whatever бүкіл бағыныңқыны зат есімге айналдырады, сондықтан екінші есімдік (he, it) қосылмайды.
3. «… жартысы қурап қалды» → half of them + жаңа сөйлем. Қазақша топтың бөлігі туралы ойды үтірден кейін жаңа сөйлеммен жалғай береміз: «Отыз ағаш ектік, жартысы қыста қурап қалды». Ағылшыншада екі толық сөйлемді үтірмен ғана жалғауға болмайды. of which / of whom қолданыңыз не and қосыңыз.
Шатастырмаңыз
what және which (тұтас ойға қатысты) — What өз зат есімін ішінде алып жүреді (= the thing that). Үтірден кейінгі which алдыңғы бүкіл сөйлемге пікір білдіреді (B2-08).
whereby және where — Where орынға (нақты не дерексіз) қатысты; whereby әдіске не тәртіпке қатысты.
whoever және who — Who сөзінің алдында зат есім керек (the person who…). Whoever зат есімді өз ішіне алады.
Жазылуы мен айтылуы
- Whom /huːm/ — who + «m». Бастағы /h/ қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: жай ғана тыныс. /uː/ ұзын дыбыс; қазақ тілінде дауыстының ұзындығы мағына ажыратпайды, сондықтан оны сәл созыңыз.
- Whereby бір сөз, екпін екінші буынға түседі: /weəˈbaɪ/ (UK), /werˈbaɪ/ (US). Бастағы /w/ үшін ерінді домалақтаңыз; оны в деп айтпаңыз.
- Whatever, whoever, whichever, wherever, whenever — әрқайсысы бір сөз; екпін -ev- буынына түседі: whatever. Соңғы буынға екпін түсірмеңіз.
- Екі сөзбен жазылған What ever — эмоциялы сұрақ (What ever happened to him?), атаулық бағыныңқы емес: C1-06 қараңыз.
- In which case, by which time және at which point алдында қысқа кідіріс болады, жазуда ол үтірмен көрсетіледі.
- most of which, neither of whom тіркестерінде екпін мөлшер сөзіне түседі: most of which.
Алтын ереже
Ресми ағылшын тілінде предлогты алдыға шығаруға болады; одан кейін whom не which қолданыңыз — ешқашан that емес. Анықтауыш бағыныңқының өзі зат есім болса, what пен -ever сөздерін қолданыңыз. Жаңа сөйлемді бүкіл жағдайға ілу үшін in which case, by which time және at which point қолданыңыз. Есте сақтаңыз: қазақтың есімшесінде жоғалған септік ағылшыншада предлог болып қалады.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді берілген құрылыммен қайта жазыңыз. Мағынасын сақтаңыз.
-
Предлогты қатыстық есімдіктің алдына қойып, ресми түрде қайта жазыңыз: The woman I sent the email to is my manager.
-
«whereby» арқылы бір сөйлем етіп қайта жазыңыз: The company has a new scheme. Under this scheme, staff can buy shares at a discount.
-
«in which case» арқылы бір сөйлем етіп қайта жазыңыз: The flight might be delayed. If that happens, we'll miss our connection.
-
«by which time» арқылы бір сөйлем етіп қайта жазыңыз: We didn't get there until midnight. The restaurant had already closed then.
-
«of whom» арқылы бір сөйлем етіп қайта жазыңыз: I asked two mechanics. Neither of them could find the problem.
-
«Whoever» сөзінен бастап қайта жазыңыз: The person who designed this app deserves an award.
-
Предлог + «whom» + to + етістік арқылы ресми түрде қайта жазыңыз: She felt she had nobody to share her worries with.
B. Мағына
Жағдайды оқып, жақсырақ сөйлемді таңдаңыз.
-
Ресми ұсыным хат. Қай сөйлем стильге көбірек сай келеді?стиль: предлог + whom — ресми үлгі
-
Досыңызға хабарлама. Қайсысы табиғирақ?стиль: ресми үлгі хабарламада қатқыл естіледі
-
Ресми ереже құжаты тәлімгерлік бағдарламаны сипаттайды. Қай нұсқа дәлірек?whereby = by which: әдіс не тәртіп; where орынға қатысты
-
Жаңалықтар жиналыста не болғанын сипаттайды. Қай сөйлем келеді?бұл шынымен дәл сол сәтте болды; in which case = егер солай болса
-
Үй иесі қонаққа үш бос бөлмені көрсетеді. Қай сөйлем ең жақсы келеді?whichever = шектеулі таңдаудың кез келгені
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
We interviewed twelve candidates for the post, most of them had several years of experience in the industry.
-
Everything what the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers.
-
The house in that my grandparents lived for over fifty years has finally been sold to a young family.
-
Whatever you will decide about the job offer, your family and friends will support you all the way.
-
The study measures the extent to which regular exercise improves sleep in adults over the age of sixty.
D. Мәтін ішінде
Хатты оқып, нөмірленген бөліктерді ресмирек әрі байланыстырылған стильде қайта жазыңыз.
Dear Ms Kovac,
(18) Thank you for your application. We received it on 3 May. (19) The panel has five members. All of them were impressed by your experience, and we would like to invite you to an interview. (20) We use a system. In this system, each candidate gives a ten-minute presentation. (21) Interviews end on 20 May. At that moment the panel will make its decision. (22) Please let us know if you cannot attend. If that happens, we will offer you another date. (23) You may bring any materials that you find useful. (24) The person you should send questions to is Mr Adebayo.
Yours sincerely,
Hana Iqbal
-
(18) бөлімін анықтамайтын анықтауыш бағыныңқы арқылы бір сөйлемге біріктіріңіз.
-
(19) бөліміндегі алғашқы екі сөйлемді «all of whom» арқылы біріктіріңіз.
-
(20) бөлімін «whereby» арқылы бір сөйлемге біріктіріңіз.
-
(21) бөлімін «at which point» арқылы біріктіріңіз.
-
(22) бөлімін «in which case» арқылы біріктіріңіз.
-
(23) сөйлемін -ever сөзімен аяқталатын атаулық бағыныңқы арқылы қайта жазыңыз.
-
(24) сөйлемін «to whom» арқылы ресми түрде қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Мұғаліміңізге не тәлімгеріңізге 2–3 сөйлемнен тұратын ресми алғыс хат жазыңыз. Предлог + whom тіркесін бір рет, the extent to which не the way in which тіркесін бір рет қолданыңыз.
-
Бұзылуы мүмкін бір жоспарды 2–3 сөйлеммен сипаттаңыз. in which case тіркесін бір рет, by which time не at which point тіркесін бір рет қолданыңыз.
-
Өзіңіз білетін адамдар не заттар тобын 2–3 сөйлеммен сипаттаңыз. Мөлшер сөзі + of whom / of which тіркесін бір рет және бір -ever сөзін (whoever, whatever не whichever) қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B2-08 Non-defining relative clauses қазақша: үтір арқылы қосымша ақпарат Анықтамайтын анықтауыш бағыныңқы арқылы біріктіріңіз: My sister is a chef. She lives in Rome.
-
B2-20 Noun clauses қазақша: that, whether, what. «-ғанын білемін», «ма, жоқ па, білмеймін» «What» сөзінен бастап қайта жазыңыз: The thing that surprised me was her calm reaction.
-
C1-13 Discourse markers қазақша: себеп, мысал, мойындау және қорытынды (given that, namely, albeit) «albeit» сөзін қолданып қайта жазыңыз: The project was a success, although it was an expensive one.
