SlowingoГрамматика
C1 16 / 20

Күрделі анықтауыш бағыныңқылар қазақша: to whom, whereby, in which case, whatever, whoever

Advanced Relative Clauses

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз ресми анықтауыш құрылымдарды — to whom, the extent to which, whereby, in which case, by which time, at which point — және what, whatever, whoever сияқты атаулық бағыныңқыларды (nominal relatives) қолдана аласыз, сондай-ақ анықтауыш бағыныңқыны тұйық етістікпен және мөлшер сөздерімен біріктіре аласыз.

Негізгі идея

Анықтауыш бағыныңқы (relative clause) — ілгек: ол зат есімге қосымша ақпарат іледі. Күнделікті ағылшын тілінде предлог ілгектің соңында салбырап тұрады: the person I spoke to. Ресми ағылшын тілінде предлог алдыға шығып, қатыстық есімдікке жабысады: the person to whom I spoke. Мағынасы бірдей; тек стиль өзгереді.

Кейбір ресми анықтауыштар бір зат есімге емес, тұтас ойға ілінеді: The train may be cancelled, in which case we'll drive. Мұнда which бүкіл жағдайды — пойыздың тоқтатылуын — меңзейді.

Ал кейбір анықтауыштар өз зат есімін ішінде алып жүреді. What = the thing that; whoever = any person who. Мұндай атаулық бағыныңқыларда бүкіл бағыныңқы зат есім сияқты жұмыс істейді: What she said surprised me.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде анықтауыш бағыныңқы — есімше, ол зат есімнің алдында тұрады: «мен сөйлескен адам», «бүкіл теория негізделген зерттеу». Бізде қатыстық есімдік те, предлог та жоқ. Ең маңыздысы: есімшеге айналғанда зат есімнің септігі жоғалып кетеді: «Мен Алматыда тудым» → «мен туған қала». Ағылшыншада бұл септіктің орнын предлог басады және ол сақталуы тиіс: the city in which I was born / the city I was born in. Жақсы жаңалық: тұтас ойға ілінетін анықтауыштардың қазақша баламалары бар: олай болса = in which case, ол кезде = by which time / at which point. Ал атаулық бағыныңқыларды қазақша кім … сол, не … соны деген қос құрылыммен айтамыз («Кім бірінші бітірсе, сол жеңеді»). Ағылшыншада екінші бөлік жоқ: whoever бүкіл жұмысты өзі атқарады. Топтың бөлігі туралы айтқанда қазақша жаңа сөйлем бастаймыз («… үшеуі де шетелде тұрады»), ал ағылшыншада бағыныңқы of whom / of which арқылы жалғанады.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Мен сөйлескен адамсептік жоғалады, предлог қаладыthe person to whom I spoke / the person I spoke to
Мен туған қала«Алматыда» → есімшеthe city in which I was born
Қызметкерлер акцияны жеңілдікпен сатып алатын схемаәдіс, жүйеa scheme whereby staff can buy shares at a discount
Рейс кешігуі мүмкін, олай болса, ауысып үлгермейміз.егер солай болсаThe flight might be delayed, in which case we'll miss the connection.
Біз түн ортасында ғана жеттік, ол кезде мейрамхана жабылып қалған еді.сол уақытқа дейінWe didn't get there until midnight, by which time the restaurant had closed.
Кім бірінші бітірсе, сол жеңеді.кез келген адамWhoever finishes first wins.
Не қаласаң, соны ал.кез келген нәрсеTake whatever you want.
Оның үш ағасы бар, үшеуі де шетелде тұрады.топтың бөлігі / бәріShe has three brothers, all of whom live abroad.

Құрылым

Предлог + whom / which

Бейресми (предлог соңында)Ресми (предлог алдында)
the person (who) I spoke tothe person to whom I spoke
the company (that) she works forthe company for which she works
the colleagues (who) he relies onthe colleagues on whom he relies
the way (that) the system worksthe way in which the system works

Предлогтан кейін whom (адамдар) не which (заттар), не whose + зат есім қолданыңыз (the writer to whose work I referred). That мұнда ешқашан қойылмайды, ал мұқият ағылшын тілінде предлогтан кейін who сөзінен де қашады.

Әдіске, уақытқа не тұтас жағдайға ілінетін анықтауыштар

АнықтауышМағынасыНеге қатысты
wherebyby which / through whichжүйе, әдіс не келісім
in which caseал егер солай болсаалдыңғы бүкіл сөйлем
by which timeал сол уақытқа дейінуақыт не оқиға
at which pointдәл сол сәттесәт не оқиға

Атаулық бағыныңқылар (зат есім ішінде)

АнықтауышМағынасыМысал
whatthe thing(s) thatWhat I need is sleep.
whateveranything thatTake whatever you want.
whoeverany person who / the person whoWhoever finishes first wins.
whicheverany one that (шектеулі таңдаудан)Choose whichever room you like.
wherever / wheneverany place where / any time thatSit wherever you like.

Тұйық етістікпен және мөлшер сөздерімен келетін анықтауыштар (қайталау)

ҮлгіМысал
зат есім + to + етістікthe person to contact
зат есім + предлог + which/whom + to + етістік (ресми)a place in which to live
мөлшер сөзі + of + whom / whichall of which, neither of whom

Қолданылуы

1Предлог + whom / which

Ресми жазбада предлогты whom не which сөзінің алдына қойыңыз. Кейбір тіркестер дерлік әрқашан осы үлгімен келеді: the extent to which, the speed at which, the way in which, the basis on which. Фразалық етістіктер мұны істей алмайды: олардың шылауы етістікпен бірге қалады (the problem I came across). Екі тәртіп те дұрыс; стильге қарай таңдаңыз (C2-02).

The person to whom this letter is addressed no longer works here.
Бұл хат жолданған адам бұл жерде енді жұмыс істемейді.
«жолданған адам»: септік жоқ, ағылшыншада to whom
This is the research on which the whole theory is based.
Бүкіл теория негізделген зерттеу осы.
«-ға негізделген» → on which
She thanked the colleagues with whom she had worked for twenty years.
Ол жиырма жыл бірге жұмыс істеген әріптестеріне алғыс айтты.
«бірге» → with whom
The study measures the extent to which sleep affects memory.
Зерттеу ұйқының есте сақтауға қаншалықты әсер ететінін өлшейді.
the extent to which = қаншалықты
The speed at which technology changes can be overwhelming.
Технологияның өзгеру жылдамдығы адамды есеңгіретіп жіберуі мүмкін.

2Whereby

Whereby = by which не through which. Ол жүйенің, бағдарламаның, келісімнің не процестің тәсілін не тәртібін енгізеді. Ресми сөз, іскерлік және академиялық жазбада жиі кездеседі.

The company has introduced a scheme whereby staff can buy shares at a discount.
Компания қызметкерлер акцияны жеңілдікпен сатып ала алатын бағдарлама енгізді.
The two sides reached an agreement whereby each would pay half the costs.
Екі тарап шығынның жартысын әрқайсысы төлейтін болып келісті.
Photosynthesis is the process whereby plants turn light into energy.
Фотосинтез
өсімдіктер жарықты энергияға айналдыратын процесс.

3In which case, by which time, at which point

Бұл тіркестер бүкіл жағдайды меңзеп, одан не шығатынын қосады. Олар үтірден кейін келеді. In which case = егер солай болса; by which time = ал сол сәтке дейін (көбіне Past Perfect шағымен); at which point = дәл сол сәтте.

The flight might be delayed, in which case we'll miss the connection.
Рейс кешігуі мүмкін, олай болса, келесі рейске ауысып үлгермейміз.
«олай болса» = in which case
You may find an error on the form, in which case please contact us immediately.
Өтінішті толтырғанда қате байқауыңыз мүмкін, ондай жағдайда бізге дереу хабарласыңыз.
We didn't get there until midnight, by which time the restaurant had closed.
Біз түн ортасында ғана жеттік, ол кезде мейрамхана жабылып қалған еді.
«ол кезде … -ған еді» → by which time + Past Perfect
The talks went on until 3 a.m., by which time everyone was exhausted.
Келіссөз түнгі сағат үшке дейін созылды, ол кезде бәрі әбден шаршап біткен еді.
He started shouting, at which point security asked him to leave.
Ол айқайлай бастады, дәл сол сәтте күзет одан шығып кетуін сұрады.

4Атаулық бағыныңқылар: what және -ever сөздері

Атаулық бағыныңқы өз зат есімін ішінде алып жүреді, сондықтан бүкіл бағыныңқы бастауыш не толықтауыш бола алады. What = the thing(s) that (B2-20). -ever түрлері «кез келген — қайсысы болса да бәрібір» деген мағына қосады. Whichever шектеулі таңдау үшін. Сөйлем басында whatever, whoever және wherever «не / кім / қайда болса да» дегенді де білдіре алады (B2-23).

What surprised me most was how calm she stayed.
Мені ең таң қалдырғаны оның соншалықты сабырлы болғаны еді.
what = the thing that; she → әйел
I'll do what I can to help.
Көмектесу үшін қолымнан келгенін істеймін.
You can order whatever you like; it's my treat.
Не қаласаң, соны ал, мен төлеймін.
«не … соны» → whatever: екінші бөлік жоқ
Whoever designed this app deserves an award.
Бұл қосымшаны кім жасаса, сол марапатқа лайық.
«кім … сол» → whoever
Take whichever seat you prefer.
Қай орын ұнаса, соған отырыңыз.
бос орындардың ішінен
Our dog follows me wherever I go.
Қайда барсам да, итіміз соңымнан қалмайды.
Whatever happens, don't panic.
Не болса да, үрейленбеңіз.
= no matter what happens

5Тұйық етістікпен келетін анықтауыштар (қайталау)

Анықтауыш бағыныңқы to + етістікке дейін қысқаруы мүмкін, әсіресе мақсатты білдіретін зат есімдерден және first, last, only сөздерінен, күшейтпелі шырайдан кейін (B2-09). Ресми стильде тұйық етістіктің алдында предлог + which / whom тұра алады. Тұйық етістіктің алдында who мен that ешқашан қолданылмайды.

If you have questions, the person to contact is Ms Patel.
Сұрақтарыңыз болса, Пател ханыммен хабарласыңыз.
the person to contact = хабарласатын адам
They're looking for a quiet place in which to live.
Олар тұруға тыныш жер іздеп жүр.
ресми = a quiet place to live in
She felt she had nobody with whom to share her worries.
Ол уайымын бөлісетін ешкімі жоқ сияқты сезінді.
ресми = nobody to share them with
He was the last person to leave the building.
Ғимараттан ең соңғы болып шыққан сол.
the last person + to + етістік

6Мөлшер сөзі + of whom / of which (қайталау)

Топтың бір бөлігі туралы айту үшін мөлшер сөзін (all, some, most, many, neither, none, both, half) не санды + of whom (адамдар) не of which (заттар) қолданыңыз. Бұл бағыныңқылар анықтамайтын түрге жатады, сондықтан үтірден кейін келеді (B2-08).

She has three brothers, all of whom live abroad.
Оның үш ағасы бар, үшеуі де шетелде тұрады.
қазақша «үшеуі де» жаңа сөйлем бастайды, ағылшыншада бағыныңқы: all of whom; brothers = ағалар не інілер
We received over 200 applications, most of which were excellent.
Бізге 200-ден астам өтініш келді, олардың көбі өте жақсы еді.
I asked two mechanics, neither of whom could find the problem.
Екі шеберден сұрадым, екеуі де ақаудың себебін таба алмады.
neither of whom: болымсыздық neither сөзінде, етістік болымды
The museum owns thousands of paintings, many of which have never been shown.
Мұражайда мыңдаған сурет бар, олардың көбі ешқашан көрмеге қойылмаған.

Жиі кездесетін қателер

⚠️The man to who I spoke was very helpful.
✅The man to whom I spoke was very helpful. немесе The man (who) I spoke to was very helpful.
Предлогтан кейінгі who сөйлеуде кейде естіледі, бірақ ол екі стильді араластырады: ресми үлгіге whom керек.
❌The flat in that we live is rented.
✅The flat in which we live is rented. немесе The flat (that) we live in is rented.
Предлогтан кейін that тұрмайды.
❌This is the problem about which I came across.
✅This is the problem (that) I came across.
Фразалық етістік шылауын сақтайды.
❌I have two sisters, both of them are doctors.
✅I have two sisters, both of whom are doctors. немесе …sisters, and both of them are doctors.
Сөйлемдерді байланыстыру үшін of whom қолданыңыз.
❌Everything what he said was true.
✅Everything (that) he said was true.
everything/all/something сөздерінен кейін what емес, that қолданыңыз не ештеңе қоймаңыз.
❌The bus may be late, which case we'll walk.
✅The bus may be late, in which case we'll walk.
Тұрақты тіркес: in which case.
❌She needs a friend who to talk to.
✅She needs a friend to talk to. немесе …a friend with whom to talk.
Тұйық етістіктің алдында ешқашан who қойылмайды.
❌Whatever you will decide, I'll support you.
✅Whatever you decide, I'll support you.
whatever/whenever/wherever сөздерінен кейін келешек мағынада осы шақ қолданылады.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Есімшеде септік жоғалады → предлог та жоғалады. «Мен Түркістанда тудым» сөйлеміндегі «-да» жалғауы «мен туған қала» тіркесінде жоқ болып кетеді. Қазақша ойлағанда ағылшыншада да предлог түсіп қалады. Ағылшын тілінде предлог міндетті түрде қалады: не алда (in which), не соңында (was born in).

❌Turkistan is the city which I was born.
✅Turkistan is the city in which I was born. немесе Turkistan is the city where I was born. немесе Turkistan is the city I was born in.
❌Nurlan is the colleague whom I always rely.
✅Nurlan is the colleague on whom I always rely. немесе Nurlan is the colleague I always rely on.

2. «Кім … сол», «не … соны» → Who …, he… Қазақша атаулық бағыныңқыны қос құрылыммен айтамыз: «Кім соңғы келсе, сол ыдыс жуады», «Не керек болса, соны менен ала бер». Ағылшыншада whoever, whatever бүкіл бағыныңқыны зат есімге айналдырады, сондықтан екінші есімдік (he, it) қосылмайды.

❌Who arrives last, he washes the dishes.
✅Whoever arrives last washes the dishes.
❌What you need, you can borrow it from me.
✅You can borrow whatever you need from me.

3. «… жартысы қурап қалды» → half of them + жаңа сөйлем. Қазақша топтың бөлігі туралы ойды үтірден кейін жаңа сөйлеммен жалғай береміз: «Отыз ағаш ектік, жартысы қыста қурап қалды». Ағылшыншада екі толық сөйлемді үтірмен ғана жалғауға болмайды. of which / of whom қолданыңыз не and қосыңыз.

❌We planted thirty trees, half of them died in the winter.
✅We planted thirty trees, half of which died in the winter. немесе We planted thirty trees, and half of them died in the winter.

Шатастырмаңыз

what және which (тұтас ойға қатысты) — What өз зат есімін ішінде алып жүреді (= the thing that). Үтірден кейінгі which алдыңғы бүкіл сөйлемге пікір білдіреді (B2-08).

What she said made everyone laugh.
Оның айтқаны бәрін күлдірді.
what = the thing that
She told a joke, which made everyone laugh.
Ол әзіл айтты, бұл бәрін күлдірді.
which = және бұл

whereby және where — Where орынға (нақты не дерексіз) қатысты; whereby әдіске не тәртіпке қатысты.

This is the office where I first worked.
Мен алғаш жұмыс істеген кеңсе осы.
орын
We have a system whereby new staff are paired with a mentor.
Бізде әр жаңа қызметкерге тәлімгер бекітілетін жүйе бар.
әдіс

whoever және who — Who сөзінің алдында зат есім керек (the person who…). Whoever зат есімді өз ішіне алады.

The person who wins gets a free trip.
Жеңген адам тегін саяхатқа барады.
Whoever wins gets a free trip.
Кім жеңсе, сол тегін саяхатқа барады.
«кім … сол», ағылшыншада бір сөз: whoever

Жазылуы мен айтылуы

  • Whom /huːm/ — who + «m». Бастағы /h/ қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: жай ғана тыныс. /uː/ ұзын дыбыс; қазақ тілінде дауыстының ұзындығы мағына ажыратпайды, сондықтан оны сәл созыңыз.
  • Whereby бір сөз, екпін екінші буынға түседі: /weəˈbaɪ/ (UK), /werˈbaɪ/ (US). Бастағы /w/ үшін ерінді домалақтаңыз; оны в деп айтпаңыз.
  • Whatever, whoever, whichever, wherever, whenever — әрқайсысы бір сөз; екпін -ev- буынына түседі: whatever. Соңғы буынға екпін түсірмеңіз.
  • Екі сөзбен жазылған What ever — эмоциялы сұрақ (What ever happened to him?), атаулық бағыныңқы емес: C1-06 қараңыз.
  • In which case, by which time және at which point алдында қысқа кідіріс болады, жазуда ол үтірмен көрсетіледі.
  • most of which, neither of whom тіркестерінде екпін мөлшер сөзіне түседі: most of which.

Алтын ереже

Ресми ағылшын тілінде предлогты алдыға шығаруға болады; одан кейін whom не which қолданыңыз — ешқашан that емес. Анықтауыш бағыныңқының өзі зат есім болса, what пен -ever сөздерін қолданыңыз. Жаңа сөйлемді бүкіл жағдайға ілу үшін in which case, by which time және at which point қолданыңыз. Есте сақтаңыз: қазақтың есімшесінде жоғалған септік ағылшыншада предлог болып қалады.

Жаттығулар

A. Құрылым

Әр сөйлемді берілген құрылыммен қайта жазыңыз. Мағынасын сақтаңыз.

  1. Предлогты қатыстық есімдіктің алдына қойып, ресми түрде қайта жазыңыз: The woman I sent the email to is my manager.
  2. «whereby» арқылы бір сөйлем етіп қайта жазыңыз: The company has a new scheme. Under this scheme, staff can buy shares at a discount.
  3. «in which case» арқылы бір сөйлем етіп қайта жазыңыз: The flight might be delayed. If that happens, we'll miss our connection.
  4. «by which time» арқылы бір сөйлем етіп қайта жазыңыз: We didn't get there until midnight. The restaurant had already closed then.
  5. «of whom» арқылы бір сөйлем етіп қайта жазыңыз: I asked two mechanics. Neither of them could find the problem.
  6. «Whoever» сөзінен бастап қайта жазыңыз: The person who designed this app deserves an award.
  7. Предлог + «whom» + to + етістік арқылы ресми түрде қайта жазыңыз: She felt she had nobody to share her worries with.

B. Мағына

Жағдайды оқып, жақсырақ сөйлемді таңдаңыз.

  1. Ресми ұсыным хат. Қай сөйлем стильге көбірек сай келеді?
  2. Досыңызға хабарлама. Қайсысы табиғирақ?
  3. Ресми ереже құжаты тәлімгерлік бағдарламаны сипаттайды. Қай нұсқа дәлірек?
  4. Жаңалықтар жиналыста не болғанын сипаттайды. Қай сөйлем келеді?
  5. Үй иесі қонаққа үш бос бөлмені көрсетеді. Қай сөйлем ең жақсы келеді?

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. We interviewed twelve candidates for the post, most of them had several years of experience in the industry.
  2. Everything what the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers.
  3. The house in that my grandparents lived for over fifty years has finally been sold to a young family.
  4. Whatever you will decide about the job offer, your family and friends will support you all the way.
  5. The study measures the extent to which regular exercise improves sleep in adults over the age of sixty.

D. Мәтін ішінде

Хатты оқып, нөмірленген бөліктерді ресмирек әрі байланыстырылған стильде қайта жазыңыз.

Interview invitation
Dear Ms Kovac,
(18) Thank you for your application. We received it on 3 May. (19) The panel has five members. All of them were impressed by your experience, and we would like to invite you to an interview. (20) We use a system. In this system, each candidate gives a ten-minute presentation. (21) Interviews end on 20 May. At that moment the panel will make its decision. (22) Please let us know if you cannot attend. If that happens, we will offer you another date. (23) You may bring any materials that you find useful. (24) The person you should send questions to is Mr Adebayo.
Yours sincerely,
Hana Iqbal
  1. (18) бөлімін анықтамайтын анықтауыш бағыныңқы арқылы бір сөйлемге біріктіріңіз.
  2. (19) бөліміндегі алғашқы екі сөйлемді «all of whom» арқылы біріктіріңіз.
  3. (20) бөлімін «whereby» арқылы бір сөйлемге біріктіріңіз.
  4. (21) бөлімін «at which point» арқылы біріктіріңіз.
  5. (22) бөлімін «in which case» арқылы біріктіріңіз.
  6. (23) сөйлемін -ever сөзімен аяқталатын атаулық бағыныңқы арқылы қайта жазыңыз.
  7. (24) сөйлемін «to whom» арқылы ресми түрде қайта жазыңыз.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Мұғаліміңізге не тәлімгеріңізге 2–3 сөйлемнен тұратын ресми алғыс хат жазыңыз. Предлог + whom тіркесін бір рет, the extent to which не the way in which тіркесін бір рет қолданыңыз.
  2. Бұзылуы мүмкін бір жоспарды 2–3 сөйлеммен сипаттаңыз. in which case тіркесін бір рет, by which time не at which point тіркесін бір рет қолданыңыз.
  3. Өзіңіз білетін адамдар не заттар тобын 2–3 сөйлеммен сипаттаңыз. Мөлшер сөзі + of whom / of which тіркесін бір рет және бір -ever сөзін (whoever, whatever не whichever) қолданыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. B2-08 Non-defining relative clauses қазақша: үтір арқылы қосымша ақпарат
    Анықтамайтын анықтауыш бағыныңқы арқылы біріктіріңіз: My sister is a chef. She lives in Rome.
  2. B2-20 Noun clauses қазақша: that, whether, what. «-ғанын білемін», «ма, жоқ па, білмеймін»
    «What» сөзінен бастап қайта жазыңыз: The thing that surprised me was her calm reaction.
  3. C1-13 Discourse markers қазақша: себеп, мысал, мойындау және қорытынды (given that, namely, albeit)
    «albeit» сөзін қолданып қайта жазыңыз: The project was a success, although it was an expensive one.
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play