Англис этиштеринин толуктоочтору кыргызча: I saw her leave же I saw that, certain to, afraid to же afraid of
Complementation: That, Infinitive, -ing and Their Meanings
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз тандоо маанини өзгөрткөн учурларда that-сүйлөм, to-инфинитив, -ing формасы жана толуктооч + этиштин негизги формасы ортосунан туурасын тандай аласыз (I saw that… / I saw her…, afraid to / afraid of), He is certain to win сыяктуу «көтөрүү» (raising) түзүлүштөрүн колдоно аласыз жана I believe him to be honest сыяктуу расмий үлгүлөрдү пайдалана аласыз.
Негизги ой
Этишти же сын атоочту толуктаган сөздөр анын толуктоочу (complement) деп аталат. Көп этиштер жана сын атоочтор толуктоочтун бирден ашык түрүн кабыл алат, жана ар бир түр өз маанисин алып келет.
Этишти же сын атоочту жөнөкөй кесме катары, ал эми толуктоочторду ар кандай соустар катары элестетиңиз: that-сүйлөм, to-инфинитив, -ing формасы, толуктооч + негизги форма. Кесме ошол эле бойдон калат, бирок ар бир соус башка тамак жасайт. I saw her leave – көз үчүн тамак: сиз анын болуп жатканын көрдүңүз. I saw that she had left – акыл үчүн тамак: сиз муну түшүндүңүз, мүмкүн, бош столду көрүп.
Айрым үлгүлөр бүтүндөй сүйлөмдүн түзүлүшүн да өзгөртөт. It is certain that he will win сүйлөмү He is certain to win болуп калышы мүмкүн: that-сүйлөмдүн ээси негизги сүйлөмгө «көтөрүлөт». Бул «көтөрүү» расмий жана журналисттик англисчеде абдан көп кездешет, бирок айрым сөздөр менен гана иштейт – certain, likely, seem, appear, happen – башкалары менен иштебейт.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча толуктоочтун түрүн көбүнчө этиштин формасы көрсөтөт: -ганын («анын таксиге отурганын көрдүм»), -ышын («келишиңди каалайм»), -ганга («сураганга батынган жокмун»). Бир эле -ганын формасы көз менен көргөндү да, кийин түшүнгөндү да билдирет: «Ашкананы сырдаганыңды көрүп турам». Англисчеде бул экөө ар башка: see her get… (көздөн өткөн окуя) жана see that… (түшүнүк). Кыргызча «каалоо» этиши бүтүндөй сүйлөмдү -ышын формасында алат («Директор ар бир мугалимдин сабакка даярданышын каалайт»); англисчеде want этишинен кийин that-сүйлөм эмес, толуктооч + to-инфинитив келет. Жөндөмөлөр да предлогдорго дал келбейт: «-дан коркуу» → afraid of, «-га тоскоол болуу» → prevent… from. Англисче «көтөрүү» түзүлүшү кыргызча жок; ага жакын маанини «сөзсүз», «окшойт», «кокусунан» сыяктуу сөздөр берет. Ал эми «себеби» деген сөз кыргызча «себеп» да, «анткени» да – англисчеде the reason кийин because эмес, that келет.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Анын таксиге отурганын көрдүм. | I saw her get into a taxi. | көз менен көрдүм → толуктооч + негизги форма |
| Ашкананы сырдаганыңды көрүп турам. | I see that you've painted the kitchen. | натыйжаны байкадым → that-сүйлөм; кыргызча экөө тең «-ганын» |
| Жаңы мыйзам сөзсүз каршылыкка учурайт. | The new law is certain to face opposition. | кыргызча тактооч; англисче «көтөрүү»: is certain to |
| Ал жолугушуубузду унутуп калган окшойт. | She seems to have forgotten our meeting. | «окшойт» этиштен кийин; англисче seems to have + үчүнчү форма |
| Ээсин кокусунан тааныйм. | I happen to know the owner. | «кокусунан» → happen to |
| Жумуштан ажырап калуудан корктум. | I was afraid of losing my job. | «-дан коркуу» → afraid of + -ing |
| Жамгыр беттешти бүтүрүүбүзгө тоскоол болду. | The rain prevented us from finishing the match. | «-га тоскоол болуу» → prevent + толуктооч + from + -ing |
| Баарынын убагында келиши маанилүү. | It's important for everyone to arrive on time. | кыргызча «-ышы»; англисче for + толуктооч + to |
| Анын чынчыл экенине ишенебиз. | We believe that he is honest. / We believe him to be honest. | нейтралдуу that; расмий: толуктооч + to be |
| Кечиккенимдин себеби – поезд жокко чыгарылды. | The reason I'm late is that the train was cancelled. | «себеби» = себеп да, анткени да; англисче the reason … is that |
Кыскасы: кыргызча -ганын көрдүм англисчеде эки башка нерсе: saw her do / doing (көзүңүз менен) же saw that (акылыңыз менен); «каалайм» → want somebody to do, that эмес; «-дан коркуу» → afraid of; «-га тоскоол болуу» → prevent from; «себеби» → the reason is that.
Түзүлүшү
Бир эле сөз, ар башка толуктоочтор
| Сөз | Үлгү | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|---|
| see / hear / feel | толуктооч + негизги форма / -ing | түз кабылдоо | I heard the door open. |
| see / hear / feel | that-сүйлөм | билим, угуп калуу, ишеним | I heard that the company had closed. |
| sure / certain | ээ + to-инфинитив | сүйлөөчү ишенет | She's sure to pass. |
| sure / certain | of + -ing / that-сүйлөм | ээ ишенет | She's sure (that) she'll pass. |
| afraid | to-инфинитив | жасоого коркот (тандоо) | I was afraid to say anything. |
| afraid | of + -ing | бир нерсе болуп калат деп коркуу | I was afraid of falling. |
| sorry | to-инфинитив | азыркы кырдаал же жаңылык үчүн өкүнүч | Sorry to hear that. |
| sorry | for / about + -ing | өткөн аракет үчүн кечирим | Sorry for keeping you waiting. |
Көтөрүү: бир эле нерсени айтуунун эки жолу
| It + that-сүйлөм | Ээ + to-инфинитив |
|---|---|
| It is certain that he will win. | He is certain to win. |
| It is likely that prices will rise. | Prices are likely to rise. |
| It seems that she is tired. | She seems to be tired. |
| It (so) happens that I know her. | I happen to know her. |
| It seems that there is a problem. | There seems to be a problem. |
That-сүйлөм жана толуктооч + to-инфинитив (расмий)
| Нейтралдуу | Расмий | Туюк мамиле (жаңылыктар, баяндамалар) |
|---|---|---|
| I believe (that) he is honest. | I believe him to be honest. | He is believed to be honest. |
| We consider that the risk is low. | We consider the risk to be low. | The risk is considered to be low. |
Колдонулушу
1Кабылдообу же билимби?
See, hear, feel, notice жана watch этиштеринен кийин толуктооч + негизги форма же -ing сезим органдары аркылуу түз кабылдоону билдирет (C1-18). That-сүйлөм билимди билдирет: сиз бир нерсени түшүндүңүз, сизге айтышты же сиз ишенесиз. That-сүйлөм менен окуяны өзүңүз такыр көрбөшүңүз да мүмкүн. Кыргызча экөөнө тең көбүнчө -ганын формасы колдонулат, ошондуктан англисчеде маанини өзүңүз тандайсыз.
2Көтөрүү: certain to, likely to, seem to, happen to
Certain жана likely (B2-26) менен, ошондой эле seem, appear, happen менен that-сүйлөмдүн ээси негизги сүйлөмгө «көтөрүлүп», андан кийин to-инфинитив келиши мүмкүн. Мааниси ошол эле бойдон калат. Sure жана bound көтөрүлгөн үлгүдө гана колдонулат: He's bound to win, It is bound that… эмес. Өткөн чак үчүн to have + үчүнчү форма, ал эми азыр болуп жаткан аракет үчүн to be + -ing колдонуңуз. There да көтөрүлө алат: There seems to be… Eager, keen жана reluctant сыяктуу сын атоочтор окшош көрүнөт, бирок алар ээнин өз мамилесин сүрөттөйт жана It… that варианты жок. Кыргызча мындай түзүлүш жок: «сөзсүз», «окшойт», «кокусунан» сыяктуу сөздөрдү колдонобуз.
3Толуктоочу маанини өзгөрткөн сын атоочтор
Sure жана certain менен to-инфинитив сүйлөөчүнүн ишенимин берет; of + -ing же that-сүйлөм ээнин ишенимин берет. Afraid to сиз тандай турган бир нерсени жасоого коркконуңузду билдирет; afraid of + -ing бир нерсе болуп калат деп коркконуңузду билдирет. Sorry to азыркы көз ирмемге же жаңы эле уккан жаңылыкка тиешелүү; sorry for / about + -ing жасалган нерсе үчүн кечирим сурайт. Кыргызча «-дан коркуу» англисчеде afraid of болот, from эмес.
4Prevent from, for + толуктооч + to, the reason (that / why)
Prevent, stop, discourage, ban жана prohibit этиштери толуктооч + from + -ing алат. Stop жана prevent менен бейрасмий британ англисчесинде from көп учурда түшүп калат. To-инфинитивге өзүнүн ээси керек болгондо, for + толуктооч + to-инфинитив колдонуңуз: сын атоочтордон, зат атоочтордон жана айрым этиштерден кийин. The reason сөзүнөн кийин that, why келет же эч сөз келбейт; кылдат жазууда because келбейт. Кыргызча «-га тоскоол болду» дейбиз, ошондуктан prevent… to деп айтып коюу оңой.
5Believe that he is… же believe him to be…?
Believe, consider, know, find, assume, suppose, report жана understand сыяктуу ой жана билдирүү этиштери адатта that-сүйлөм алат. Расмий жазууда алардын көбү толуктооч + to-инфинитив да алат, көбүнчө to be же to have + үчүнчү форма. Бул үлгү туюк мамиледе көбүрөөк кездешет (B2-12). Say жана think актив мамиледе адатта толуктооч + to-инфинитив албайт. Кыргызча «аны чынчыл деп эсептейбиз» дейбиз: бул жерде -ны толуктоочу бар, ошондуктан англисчеде да say him… деп айтып коюу оңой.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «-ганын көрдүм» → saw that. Кыргызча «Анын эшикти ачканын көрдүм» көз менен көргөн окуяны да, кийин түшүнгөн нерсени да билдире алат. Ошондуктан көз менен көргөн окуяны айтканда да англисчеде saw that… деп айтып коюу оңой. Бул грамматикалык жактан туура, бирок saw that «түшүндүм, байкадым» дегенди билдирет. Окуяны өз көзүңүз менен көргөн болсоңуз, saw + толуктооч + негизги форма / -ing колдонуңуз.
2. «Мугалимдердин даярданышын каалайт» → want that. Кыргызча «каалоо» этиши бүтүндөй сүйлөмдү -ышын формасы менен алат: «Директор ар бир мугалимдин ачык сабакка алдын ала даярданышын каалайт». Ошондуктан англисчеде want that… деп айтуу оңой. Англисчеде want, would like, expect сыяктуу этиштерден кийин толуктооч + to-инфинитив келет.
3. «-дан коркуу» → afraid from. Кыргызча коркунучтун булагы чыгыш жөндөмөсүндө (-дан) турат: «Ал тоодо адашып калуудан коркчу». Чыгыш жөндөмөсүн көбүнчө from менен байланыштырабыз, ошондуктан afraid from чыгып калат. Англисчеде afraid of (+ -ing же зат атооч) колдонулат.
4. «Себеби – …» → the reason is because. Кыргызча «себеби» – «себеп» деген зат атооч да, «анткени» деген байланыштыргыч да: «Кечиккенибиздин себеби – Ош базарынын жанында тыгын болду», «Келе алган жокмун, себеби ооруп калдым». Ошондуктан англисчеде the reason… is because… деп айтуу абдан табигый сезилет. Оозеки кепте бул көп кездешет, бирок кылдат жазууда the reason … is that… колдонуңуз.
Чаташтырбаңыз
see + толуктооч + негизги форма жана see that – Биринчиси – көзүңүз көргөн нерсе; экинчиси – сиз түшүнгөн нерсе.
afraid to жана afraid of + -ing – Afraid to: сиз аракет кылбоону тандайсыз. Afraid of + -ing: сиз өзүңүз тандабаган окуядан коркосуз.
sure to жана sure (that) – Ким ишенет? To менен – сүйлөөчү; that менен – ээ.
Жазылышы жана айтылышы
- Көтөрүлгөн үлгүлөрдөгү to алсыз /tə/ айтылат: He's certain to win /hiːz ˈsɜːtn tə wɪn/. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан /tuː/ деп толук айтпаңыз.
- Certain /ˈsɜːtn/ (UK), /ˈsɜːrtn/ (US): экинчи муун абдан кыска, /t/ дан кийин дээрлик үндүү жок. /ɜː/ тыбышы кыргыз тилинде жок: ал ө да, э да эмес; эриндер томолоктолбойт, тил ортодо бош турат. Басым биринчи муунда – кыргызча адатка салып аны акыркы муунга жылдырбаңыз.
- That-сүйлөмдүн же to-инфинитив толуктоочтун алдына үтүр коюлбайт: She felt that it was unfair. Кыргызча «…деп ойлойм» тизмегинин алдына да үтүр коюлбайт – бул жерде да ушундай.
- Оозеки кепте көп колдонулган этиштерден кийин that көбүнчө түшүп калат (I heard (that) she left), бирок расмий жазууда the reason жана the fact сыяктуу зат атоочтордон кийин адатта сакталат.
Алтын эреже
Бир сөз бирден ашык толуктоочту кабыл алса, ар бир үлгү өз маанисин алып жүрөт: кабылдаганыңыз үчүн – толуктооч + негизги форма, билгениңиз же ишенгениңиз үчүн – that-сүйлөм. Sure to жана certain to сүйлөөчүнүн ишенимин көрсөтөт, ал эми It is certain that… сүйлөмү He is certain to… болуп калышы мүмкүн. Believe же consider этиштеринен кийин толуктооч + to-инфинитивди расмий стилде гана колдонуңуз, say этишинен кийин колдонбоңуз. Эсиңизде болсун: кыргызча «-ганын көрдүм» англисчеде көз менен көрсөңүз saw her do, ал эми «каалайм» – want somebody to do.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Ар бир сүйлөмдү берилген үлгү менен кайра жазыңыз. Маанисин сактаңыз.
-
«Interest rates» деп баштап, көтөрүү менен кайра жазыңыз: It is likely that interest rates will rise again before the end of the year.
-
«The company» деп баштап, көтөрүү менен кайра жазыңыз (азыр болуп жаткан аракет): It appears that the company is preparing a takeover bid.
-
«Someone» деп баштап, көтөрүү менен кайра жазыңыз (мурунку аракет): It seems that someone has opened the parcel before it reached us.
-
Расмий стилде толуктооч + to-инфинитив менен кайра жазыңыз: The committee considered that the proposal was far too expensive.
-
«The castle» деп баштап, туюк мамиледеги билдирүү кылып кайра жазыңыз: People say that the castle is haunted.
-
«for» + толуктооч + to-инфинитив менен кайра жазыңыз: It is essential that every visitor wears a helmet on site.
-
«prevent» менен кайра жазыңыз: Because of the strike, many commuters could not get to work.
B. Мааниси
Контекстке жакшыраак ылайык келген сүйлөмдү тандаңыз. Эскертүү себебин түшүндүрөт.
-
Кесиптешиңиз жумуш боюнча аңгемелешүүдөн ийгиликтүү өтөрүнө ишенерин айтат. Кайсы сүйлөм анын өз ишенимин билдирет?sure to = the speaker is sure; sure that = the subject is sure
-
Күбөнүн көрсөтмөсү: күбө өз көзү менен көргөнүн гана сүрөттөшү керек. Кайсы сүйлөм ылайыктуу?object + base form = direct perception
-
Кошунаңызга кат: бороондон кийин үйгө келип, алардын тосмосу жерде жатканын көрдүңүз. Кайсы сүйлөм так?that-clause = you realised it; you did not watch it fall
-
Кызматкер жумуштан кыскартылып калуудан – өзү көзөмөлдөй албаган нерседен – корккону жөнүндө айтат. Кайсы сүйлөм туура келет?afraid of + -ing = fear that something may happen; afraid to = too scared to act
-
Расмий мүнөздөмө кат. Кайсы сүйлөм ылайыктуураак?find + object + to be is formal
-
Расмий жазуу жүзүндөгү баяндама. Кылдат жазууда кайсы сүйлөм артык көрүлөт?the reason is because is common in speech; careful writing uses that
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө толуктоочко байланышкан бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Heavy snow on the mountain roads prevented the rescue team to reach the village until late on Sunday evening.
-
The new manager seems that she is far more willing to listen to complaints than her predecessor was.
-
Considering how well the first book sold, it is likely the sequel to become a bestseller within weeks of its release.
-
Several of her former colleagues say her to be the most talented engineer the company has ever employed.
-
There seems to have been a misunderstanding about the date, so we have moved the meeting to the following Thursday.
D. Текстте
Жаңылык макаласын оңдоңуз. Ар бир номерленген сүйлөмдү берилген үлгү менен кайра жазыңыз.
(19) It is certain that the new footbridge will open next spring, officials confirmed yesterday. Last winter, engineers feared that storms (20) would mean that the workers could not finish on time. (21) It now seems that the project is several weeks ahead of schedule. At a press conference, the mayor said: (22) "It is important that residents know the real costs." (23) People believe that the chief engineer, Dana Okafor, is the youngest person ever to lead such a project. (24) "By chance, I know her personally," the mayor added, "and I can tell you that she has earned it."
-
(19) сүйлөмүн «The new footbridge» деп баштап, көтөрүү менен кайра жазыңыз.
-
(20) бөлүгүн «would» деп баштап, «prevent» менен кайра жазыңыз.
-
(21) сүйлөмүн «The project» деп баштап, көтөрүү менен кайра жазыңыз.
-
(22) сүйлөмүн «for» + толуктооч + to-инфинитив менен кайра жазыңыз.
-
(23) сүйлөмүн «The chief engineer» деп баштап, расмий туюк мамиледеги билдирүү кылып кайра жазыңыз.
-
(24) сүйлөмүнүн биринчи бөлүгүн «happen» менен кайра жазыңыз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Шаарыңызда же иш тармагыңызда боло турган өзгөрүүлөр жөнүндө жаңылык стилинде кыска абзац (3 сүйлөм) жазыңыз. Шарттар: жок дегенде эки көтөрүү түзүлүшү (likely to, certain to, seem to, appear to), алардын бири to have + үчүнчү форма же there seems to be менен.
-
Бир эле окуя жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз. Шарттар: бири see же hear + толуктооч + негизги форма же -ing менен (сиз аны кабылдадыңыз), экинчиси see же hear + that-сүйлөм менен (сиз ал жөнүндө билдиңиз).
-
Кесиптешиңизге расмий мүнөздөмө (2–3 сүйлөм) жазыңыз. Шарттар: find + толуктооч + to be; believe же consider + толуктооч + to-инфинитив; бир сын атооч + for + толуктооч + to-инфинитив.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B2-12 It is said that… жана He is said to… кыргызча: «дешет», «имиш» англисче «The painting» деп баштап, «thought» менен туюк мамиледеги билдирүү кылып кайра жазыңыз: People think that the painting was stolen in 1990.
-
C1-18 Этиштин татаал үлгүлөрү кыргызча: see him do, find it hard, regard as, I'd appreciate it if «The suspect» деп баштап, туюк мамиле менен кайра жазыңыз: Someone saw the suspect leave the building at midnight.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- Interest rates are likely to rise again before the end of the year.
- The company appears to be preparing a takeover bid.
- Someone seems to have opened the parcel before it reached us.
- The committee considered the proposal to be far too expensive.
- The castle is said to be haunted.
- It is essential for every visitor to wear a helmet on site.
- The strike prevented many commuters from getting to work.
B. Мааниси
- Nadia is sure that she'll get the job.
- I saw the man take the bag from the car.
- I saw that your fence had fallen down in the storm.
- I was afraid of losing my job.
- I have always found him to be entirely honest and reliable.
- The reason for the delay is that the supplier went bankrupt.
C. Катаны табыңыз
- Heavy snow on the mountain roads prevented the rescue team from reaching the village until late on Sunday evening.
- The new manager seems to be far more willing to listen to complaints than her predecessor was. / It seems that the new manager is far more willing to listen to complaints than her predecessor was.
- Considering how well the first book sold, the sequel is likely to become a bestseller within weeks of its release. / Considering how well the first book sold, it is likely that the sequel will become a bestseller within weeks of its release.
- Several of her former colleagues say that she is the most talented engineer the company has ever employed. / Several of her former colleagues say she is the most talented engineer the company has ever employed.
- ✓ There seems to have been a misunderstanding about the date, so we have moved the meeting to the following Thursday.
D. Текстте
- The new footbridge is certain to open next spring.
- would prevent the workers from finishing on time
- The project now seems to be several weeks ahead of schedule.
- It is important for residents to know the real costs.
- The chief engineer, Dana Okafor, is believed to be the youngest person ever to lead such a project.
- I happen to know her personally.
E. Сиздин кезегиңиз
- House prices in Brenmouth are likely to rise again this year. The council appears to have approved plans for 400 new homes, but there seems to be little agreement about where they will go. The new railway station is certain to make the area even more popular.
- Last night I heard the neighbours moving furniture until midnight. This morning I heard that they are leaving the building next week.
- I have always found Ms Varga to be hard-working and reliable. I consider her to be an excellent candidate for the post. It would be a loss for our team to see her go, but I believe her to be ready for this new challenge.
F. Аралаш кайталоо
- The painting is thought to have been stolen in 1990.
- The suspect was seen to leave the building at midnight. / The suspect was seen leaving the building at midnight.
