Non-Defining Relative Clauses кыргызча: үтүр менен кошумча маалымат
Non-Defining Relative Clauses
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз адам, нерсе, жер же убакыт жөнүндө үтүр менен кошумча маалымат кошо аласыз – My sister, who lives in Oslo, is a pilot – үтүрлөр маанини кантип өзгөртөрүн түшүнөсүз, бүтүн сүйлөм жөнүндө пикир айтуу үчүн which колдоно аласыз жана some of whom / most of which тизмектерин колдоно аласыз.
Негизги ой
Аныктооч багыныңкы сүйлөм (relative clause) эки башка ишти аткара алат.
Аныктоочу (defining) багыныңкы сүйлөм (A2-29, B1-20) кайсынысы экенин айтат. Ансыз угуучу сиз ким же эмне жөнүндө айтып жатканыңызды билбейт: The woman who called you is my boss. Кайсы аял? Сизге чалган аял.
Кошумча маалымат берүүчү (non-defining) багыныңкы сүйлөм мурунтан эле түшүнүктүү болгон нерсе жөнүндө кошумча маалымат берет. Сахнадагы актерду элестетиңиз: ал бир азга көрүүчүлөргө бурулуп, кыска бир сөз айтат да, кайра оюнга кайтат. Спектаклге ал сөз милдеттүү эмес, бирок бир нерсе кошот: My boss, who is from Ireland, called today. Менин бир гана жетекчим бар; багыныңкы сүйлөм ал жөнүндө кошумча айтып жатат. Аны алып салсаңыз, сүйлөмдүн мааниси толук сакталат.
Үтүрлөр ошол «четке айтылган сөздү» белгилейт. Оозеки кепте алар кыска тыным болуп калат, үн бир аз төмөндөйт. Бул багыныңкы сүйлөм өзүнчө пикир болгондуктан, анын эрежелери катуураак: that колдонулбайт, байланыштыруучу сөз эч качан түшүрүлбөйт.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча аныктооч атоочтук түрүндө зат атоочтун алдында турат: «Торонтодо жашаган агам». Бул форма англисчедеги эки маанини тең берет: агам бирөө болсо да, бир нечеөө болсо да, сүйлөм ошол бойдон калат. Англисчеде айырманы үтүрлөр көрсөтөт, ал эми багыныңкы сүйлөм зат атоочтон кийин келип, who / which / whose менен башталат. Кошумча маалыматты кыргызча көбүнчө өзүнчө сүйлөм же бул, ал, алардын көбү, ал жерде деген сөздөр менен кошобуз; англисчеде алардын ордуна байланыштыруучу сөз керек: which, most of whom, where.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Торонтодо жашаган агам архитектор болуп иштейт. | My brother, who lives in Toronto, is an architect. | кыргызча атоочтук зат атоочтун алдында, үтүр жок; англисче үтүрлөр «агам бирөө» дегенди көрсөтөт |
| Ал айдоочулук сынагынан дагы өтө албай калды, бул баарын таң калтырды. | He failed his driving test again, which surprised everyone. | «бул» → which (this эмес) |
| Элүүгө жакын адам арыз берди, алардын көбүнүн тажрыйбасы жок болчу. | About fifty people applied, most of whom had no experience. | «алардын көбү» → most of whom (адамдар) / most of which (нерселер) |
| Былтыр пайдасы эки эсе өскөн компания 200 кызматкер алып жатат. | The company, whose profits doubled last year, is hiring 200 people. | «-сы» (анын) → whose |
| Брайтондо түшкү тамак ичтик, ал жерде бөлөм кафе кармайт. | We had lunch in Brighton, where my cousin runs a café. | «ал жерде» → where |
| Сизге чалган аял менин жетекчим. | The woman who called you is my boss. | Бул жерде да ушундай: кайсы аял экенин аныктайт, үтүр жок |
Кыскасы: кошумча маалымат → үтүрлөр + who / which / whose / where / when (that жок); «…, бул…» → , which…; «алардын көбү / экөө тең» → most of whom / both of whom; «-сы» менен ээлик → whose.
Түзүлүшү
Кошумча маалымат берүүчү багыныңкы сүйлөмдөгү байланыштыруучу сөздөр
| Сөз | Эмнени билдирет | Мисал |
|---|---|---|
| who | адамдар (ээ же толуктооч) | My uncle, who is a chef, cooked dinner. |
| whom | адамдар (толуктооч; расмий) | The director, whom I met last year, has retired. |
| which | нерселер, жаныбарлар, бүтүн сүйлөм | The museum, which opened in 2019, is free. |
| whose | ээлик (адамдар жана нерселер) | Our neighbour, whose dog barks all night, is moving. |
| where | жерлер | We stayed in Porto, where my parents met. |
| when | убакыт | I'll call you on Friday, when I'm less busy. |
Эрежелер
| Эреже | ✅ | ❌ |
|---|---|---|
| Багыныңкы сүйлөмдүн эки жагында үтүр (сүйлөмдүн аягында болсо бир үтүр) | My car, which is ten years old, still runs well. | My car which is ten years old still runs well. |
| that жок | Paris, which I love, is expensive. | Paris, that I love, is expensive. |
| Байланыштыруучу сөз түшүрүлбөйт | The film, which I saw yesterday, was great. | The film, I saw yesterday, was great. |
Сан / чектөөчү сөз + of whom / of which
| Сөз | Адамдар | Нерселер |
|---|---|---|
| some / many / most / all / none / both / neither / one / two… | + of whom | + of which |
| Мисал | I have three brothers, all of whom live abroad. | She wrote five novels, two of which became films. |
Бүтүн сүйлөм жөнүндө пикир
| Негизги сүйлөм | , which … (бүтүн сүйлөм жөнүндө) |
|---|---|
| The train was cancelled, | which meant we had to take a taxi. |
Колдонулушу
1Аныктоочу жана кошумча маалымат берүүчү – үтүр маанини өзгөртөт
Үтүр жок болсо, багыныңкы сүйлөм кайсынысы экенин аныктайт. Үтүр менен болсо, мурунтан белгилүү болгон нерсе жөнүндө маалымат кошот. Мааниси башка болушу мүмкүн. Кыргызча эки сүйлөм тең бирдей которулат, айырманы түшүндүрүп айтуу керек.
2Кошумча маалымат кошуу – who, which, whom
Адамдар үчүн who, нерселер үчүн which колдонуңуз. Расмий жазууда адам толуктооч болсо, whom колдонулат; сүйлөшүүдө адамдардын көбү who дешет. Багыныңкы сүйлөм сүйлөмдүн ортосунда же аягында келе алат.
3Бүтүн сүйлөм жөнүндө which
Which бир зат атооч жөнүндө гана эмес, мурунку сүйлөмдүн бүтүн ою жөнүндө пикир айта алат. Мындай багыныңкы сүйлөм өзү пикир айткан сүйлөмдөн кийин, үтүрдөн соң келет. Бул жерде what колдонулбайт. Кыргызча мындай учурда «бул», «ушул» дейбиз.
4Сан / чектөөчү сөз + of whom / of which
Сандан же чектөөчү сөздөн кийин адамдар үчүн of whom, нерселер үчүн of which колдонуңуз. Бул эки ойду бир жылмакай сүйлөмгө бириктирет жана жазууда көп колдонулат. Кыргызча «алардын көбү», «экөө тең», «бири да» дейбиз.
5Кошумча маалымат берүүчү whose, where жана when
Whose ээликти, where жер жөнүндө маалыматты, when убакыт жөнүндө маалыматты кошот.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «…, бул…» → , this / it… Кыргызча мурунку ой жөнүндө пикирди «бул» менен жаңы сүйлөм кылып айтабыз: «Нарындан келчү автобус төрт саатка кечикти, бул бизди тойго кечиктирди». Ошондуктан англисчеде үтүрдөн кийин this же it коюп, эки толук сүйлөмдү үтүр менен эле бириктирип коюу оңой. Англисчеде мындай байланыш үчүн which керек (же чекит коюп, жаңы сүйлөм баштаңыз).
2. «Алардын көбү» → , most of them… Кыргызча «Соң-Көлгө бараткан туристтер он бир өлкөдөн келишкен, алардын көбү буга чейин атка минген эмес» деп үтүрдөн кийин жаңы сүйлөмдү баштай беребиз. Англисчеде most of them work деген толук сүйлөмдү үтүр менен гана улоого болбойт. most of whom / some of which колдонуңуз, же and кошуңуз.
3. «Атасы…» → who + his / her. Кыргызча ээлик зат атоочко жалганган -ы / -сы менен көрсөтүлөт: «Атасы Ошто такси айдаган классташым Бакыт…». Ошондуктан англисчеде who his father деп who менен his экөөнү тең коюп коюшат. Англисчеде экөөнүн ордуна бир эле сөз турат: whose.
4. Үтүрсүз жазуу. Кыргызча «Ошто жыйырма жылдан бери хирург болуп иштеген атамды мектептеги кесип күнүнө чакырдык» деген сүйлөмдө үтүр жок, жана ал табигый угулат. Англисчеде үтүрсүз жазылган багыныңкы сүйлөм «кайсы ата» экенин аныктайт, демек сизде бир нече ата бар деп түшүнүлөт. Атаңыз бирөө гана, ошондуктан багыныңкы сүйлөм кошумча маалымат: үтүрлөр керек.
Чаташтырбаңыз
аныктоочу жана кошумча маалымат берүүчү – A2-29 жана B1-20 караңыз.
which (бир зат атооч) жана which (бүтүн сүйлөм)
which жана what – which мурунку нерсеге шилтеме берет; what «…ган нерсе» дегенди билдирет, анын алдында эч нерсе жок. B2-20 караңыз.
Whom же which алдында предлог келген расмий түзүлүштөр (the colleague to whom I spoke) C1-15 сабагында. Үтүр жөнүндө башка эрежелер B2-27 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- Оозеки кепте кошумча маалымат берүүчү багыныңкы сүйлөмдүн алдында жана артында кыска тыным болот, ал бир аз төмөнүрөөк жана тезирээк айтылат: My brother | who lives in Toronto | is an architect.
- Аныктоочу багыныңкы сүйлөмдө тыным жок: My brother who lives in Toronto is an architect бир бүтүн катары айтылат.
- Багыныңкы сүйлөм сүйлөмдүн ортосунда болсо, эки үтүр керек: бири алдында, бири артында. Экинчи үтүрдү унутпаңыз.
- whose (ээлик) жана who's (= who is / who has) бирдей угулат: /huːz/. Who's that? / The man whose car… Узун /uː/ кыргыздын «уу» тыбышына жакын, бул сизге жеңил. Башындагы h – жөн гана дем, кыргыздын катуу х тыбышы эмес.
- whom /huːm/ – расмий, оозеки кепте сейрек.
- which /wɪtʃ/: башындагы /w/ кыргыз тилинде жок; эриндерди тегеректеп, тиштерди эринге тийгизбей айтыңыз («вич» эмес).
Алтын эреже
Кошумча маалыматпы? Аны үтүрлөрдүн ортосуна коюп, who / whom / which / whose / where / when колдонуңуз – that эмес – жана байланыштыруучу сөздү эч качан түшүрбөңүз. Эсиңизде болсун: «…, бул…» = , which…; «алардын көбү» = most of whom / most of which.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Жетишпеген сөздү жазыңыз же тапшырманы аткарыңыз.
-
My best friend, lives next door, is a nurse.
-
The castle, was built in 1250, is now a hotel.
-
Our teacher, husband is a famous chef, invited us to dinner.
-
We went to Lisbon, we ate the best seafood of our lives.
-
The company has 300 employees, most of work from home.
-
I've read his three books, none of I enjoyed.
-
Сүйлөмдөрдү кошумча маалымат катары бириктириңиз: Rome has nearly three million people. It is the capital of Italy.
B. Мааниси
Сүйлөмдүн маанисин аныктаңыз.
-
Ким ооруп калды? «The guests, who ate the fish, got sick.»
-
Ким ооруп калды? «The guests who ate the fish got sick.»the ones who ate the fish
-
«He forgot my birthday, which hurt me» сүйлөмүндө which эмнени билдирет?
-
Туура жоопту тандаңыз: I missed the bus, … meant I was late.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
My car, that is very old, broke down again.
-
She has two daughters, both of them are lawyers.
-
The restaurant, we went to last night, was excellent.
-
Our flat, which has two bedrooms, is near the station.flat (UK) = apartment (US)
D. Текстте
Катты толуктаңыз. Ар бир боштукка байланыштыруучу сөз (who, whom, which, whose, where, when) же чектөөчү сөз керек.
Hi Ana! We're having a great time in Edinburgh, 16 it hasn't stopped raining since Monday! We're staying with Uncle Tom, 17 house is right in the old town. His two sons, 18 of 19 study music, play the piano every evening. Yesterday we visited the castle, 20 was built on top of an old volcano. Then Tom's car broke down, 21 meant we had to walk home in the rain!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Үй-бүлө мүчөсү же досуңуз жөнүндө who же whose менен кошумча маалымат кошуп, бир сүйлөм жазыңыз.
-
Жакында болгон бир окуя жөнүндө жазып, андан кийин ал жөнүндө which менен пикир айтыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A2-29 Who, Which, That жана Where кыргызча: аныктооч багыныңкы сүйлөм (relative clauses) A dentist is someone ___ looks after your teeth. …
-
B1-20 Relative Clauses кыргызча: whose, where, when жана ат атоочту түшүрүү (the book I bought) That's the woman son plays in my team.
-
B2-07 Need, Needn't Have, Be Supposed To кыргызча: милдет жана зарылдык тереңирээк We (needn't bring) our umbrellas — it was sunny all day.
-
B2-06 Must Have, Can't Have, Might Have кыргызча: өткөн жөнүндө логикалык божомол She (can't see) the message — her phone was off.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- who
- which
- whose
- where
- whom
- which
- Rome, which is the capital of Italy, has nearly three million people. / Rome, which has nearly three million people, is the capital of Italy.
B. Мааниси
- all the guests
- only some of the guests
- the fact that he forgot
- which
C. Катаны табыңыз
- My car, which is very old, broke down again.
- She has two daughters, both of whom are lawyers. / She has two daughters, and both of them are lawyers.
- The restaurant, which we went to last night, was excellent. / The restaurant we went to last night was excellent.
- ✓ Our flat, which has two bedrooms, is near the station.
D. Текстте
- where
- whose
- both
- whom
- which
- which
E. Сиздин кезегиңиз
- My cousin Lara, who works in a hospital, is coming to visit next week.
- My phone fell in the sink, which meant I had to buy a new one.
F. Аралаш кайталоо
- who
- whose
- needn't have brought / didn't need to bring
- can't have seen / couldn't have seen
