Татаал аныктооч багыныңкы сүйлөмдөр кыргызча: to whom, whereby, in which case, whatever
Advanced Relative Clauses
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз расмий аныктооч багыныңкы сүйлөмдөрдү (relative clauses) колдоно аласыз – to whom, the extent to which, whereby, in which case, by which time, at which point – ошондой эле what, whatever жана whoever сыяктуу атоочтук маанидеги аныктоочторду (nominal relatives) колдонуп, аныктоочторду инфинитив жана сан-өлчөм сөздөрү менен айкалыштыра аласыз.
Негизги ой
Аныктооч багыныңкы сүйлөм – илгич: ал зат атоочко кошумча маалымат илет. Күнүмдүк англисчеде предлог илгичтин аягында салаңдап калат: the person I spoke to. Расмий англисчеде предлог алдыга жылып, аныктооч ат атоочту кармап турат: the person to whom I spoke. Мааниси бирдей, стиль гана өзгөрөт.
Кээ бир расмий аныктоочтор бир зат атоочко эмес, бүтүндөй бир ойго илинет: The train may be cancelled, in which case we'll drive. Бул жерде which мурунку бүтүн кырдаалды – поезддин жокко чыгарылышын – көрсөтөт.
Башка аныктоочтор өз зат атоочун ичинде алып жүрөт. What = the thing that; whoever = any person who. Мындай атоочтук аныктоочтордо (nominal relatives) бүт багыныңкы сүйлөм зат атооч катары иштейт: What she said surprised me.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча англисчедей who / which менен башталып, зат атоочтон кийин келген аныктооч багыныңкы сүйлөм колдонулбайт: анын ордуна зат атоочтун алдында атоочтук (participle) турат: «мен кат жөнөткөн аял», «биз жашаган батир». Кыргызча мындай тизмекте жөндөмө мүчөсү түшүп калат: «кесиптештери менен иштеди» → «ал бирге иштеген кесиптештер», «батирде жашайбыз» → «биз жашаган батир». Ошондуктан англисчеде да предлогду жоготуп коюу оңой (the flat we live). Англисчеде предлог сөзсүз калат: же аягында (the flat we live in), же расмий стилде which / whom алдында (the flat in which we live). Бүтүн кырдаалга илинген in which case, by which time, at which point кыргызча өзүнчө сүйлөм же «андай болсо», «ошол убакка чейин», «ошондо» сыяктуу сөздөр менен берилет. Whoever / whatever түзүлүшүн кыргызча «ким … -са, ошол» деп эки бөлүк менен айтабыз; англисчеде экинчи бөлүк (ошол = he) жок.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Ал жыйырма жыл бирге иштеген кесиптештерине ыраазычылык билдирди. | She thanked the colleagues with whom she had worked for twenty years. | атоочтук зат атоочтун алдында, «менен» түшүп калат; англисче багыныңкы сүйлөм артында, with сакталат |
| Биз жашаган батир ижарада. | The flat in which we live is rented. / The flat we live in is rented. | «-да» түшүп калат; англисче in калат |
| Бул – бүт теория негизделген изилдөө. | This is the research on which the whole theory is based. | «-га негизделген» → based on which |
| Рейс кечигиши мүмкүн, андай болсо кийинки рейске үлгүрбөй калабыз. | The flight might be delayed, in which case we'll miss the connection. | «андай болсо» → in which case (бүт кырдаал) |
| Түн ортосунда гана жеттик, ошол убакка чейин ресторан жабылып калыптыр. | We didn't get there until midnight, by which time the restaurant had closed. | «ошол убакка чейин» → by which time + Past Perfect (өткөн чактын аткарылган түрү) |
| Ал кыйкыра баштады, ошондо күзөт аны чыгып кетүүнү сурады. | He started shouting, at which point security asked him to leave. | «ошондо» → at which point |
| Мени эң таң калтырган нерсе – анын токтоо бойдон калганы. | What surprised me most was how calm she stayed. | «-ган нерсе» → what (= the thing that) |
| Бул тиркемени ким иштеп чыкса, ошол сыйлыкка татыктуу. | Whoever designed this app deserves an award. | «ким … -са, ошол» → whoever; ошол которулбайт |
| Анын үч агасы бар, алардын баары чет өлкөдө жашайт. | She has three brothers, all of whom live abroad. | кыргызча өзүнчө сүйлөм; англисче бир сүйлөм: all of whom |
Кыскасы: кыргызча атоочтук алдында турат жана жөндөмө түшүп калат, ал эми англисче предлог сакталат – аягында же расмий стилде whom / which алдында (that эмес). «Андай болсо / ошол убакка чейин / ошондо» → in which case / by which time / at which point; «-ган нерсе» → what; «ким … -са, ошол» → whoever (ошол жок); «алардын баары / көбү» бир сүйлөмдүн ичинде → all / most of whom / which.
Түзүлүшү
Предлог + whom / which
| Бейрасмий (предлог аягында) | Расмий (предлог алдыда) |
|---|---|
| the person (who) I spoke to | the person to whom I spoke |
| the company (that) she works for | the company for which she works |
| the colleagues (who) he relies on | the colleagues on whom he relies |
| the way (that) the system works | the way in which the system works |
Предлогдон кийин whom (адамдар) же which (нерселер), же whose + зат атооч колдонуңуз (the writer to whose work I referred). Бул жерде that эч качан мүмкүн эмес, ал эми кылдат англисчеде предлогдон кийин who колдонулбайт.
Ыкмага, убакытка же бүтүн кырдаалга илинген аныктоочтор
| Аныктооч | Мааниси | Эмнеге илинет |
|---|---|---|
| whereby | by which / through which | система, ыкма же келишим |
| in which case | and if that happens | мурунку бүт сүйлөм |
| by which time | and before that time | убакыт же окуя |
| at which point | and at that moment | учур же окуя |
Атоочтук аныктоочтор (зат атооч ичинде)
| Аныктооч | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| what | the thing(s) that | What I need is sleep. |
| whatever | anything that | Take whatever you want. |
| whoever | any person who / the person who | Whoever finishes first wins. |
| whichever | any one that (чектелген тандоодон) | Choose whichever room you like. |
| wherever / whenever | any place where / any time that | Sit wherever you like. |
Инфинитив жана сан-өлчөм сөздөрү менен аныктоочтор (кайталоо)
| Үлгү | Мисал |
|---|---|
| зат атооч + to-инфинитив | the person to contact |
| зат атооч + предлог + which/whom + to-инфинитив (расмий) | a place in which to live |
| сан-өлчөм сөзү + of + whom / which | all of which, neither of whom |
Колдонулушу
1Предлог + whom / which
Расмий жазууда предлогду whom же which сөзүнүн алдына коюңуз. Кээ бир туюнтмалар дээрлик дайыма ушул үлгү менен колдонулат: the extent to which, the speed at which, the way in which, the basis on which. Фразалык этиштер муну кыла албайт: алардын бөлүкчөсү этиш менен калат (the problem I came across). Эки тартип тең туура; стилге карап тандаңыз (C2-02 караңыз). Кыргызча бул жерде атоочтук колдонобуз: «кат жөнөтүлгөн адам», «негизделген изилдөө».
2Whereby
Whereby = by which же through which. Ал система, программа, келишим же процесстин ыкмасын же тартибин киргизет. Расмий сөз, бизнес жана илимий жазууда көп колдонулат. Кыргызча көбүнчө «… тартиби», «… боюнча» же атоочтук менен беребиз.
3In which case, by which time, at which point
Бул тизмектер мурунку бүтүн кырдаалга кайрылат жана андан эмне келип чыкканын кошот. Алар үтүрдөн кийин келет. In which case = эгер ошондой болсо; by which time = ошол учурга чейин (көбүнчө Past Perfect менен); at which point = так ошол учурда. Кыргызча «андай болсо», «ошол убакка чейин», «ошондо» дейбиз.
4Атоочтук аныктоочтор: what жана -ever сөздөрү
Атоочтук аныктооч өз зат атоочун ичинде камтыйт, ошондуктан бүт багыныңкы сүйлөм ээ же толуктооч боло алат. What = the thing(s) that (B2-20 караңыз). -ever формалары «кайсы болсо да – айырмасы жок» деген маанини кошот. Whichever чектелген тандоо үчүн. Сүйлөмдүн башында whatever, whoever жана wherever «no matter what / who / where» дегенди да билдириши мүмкүн (B2-23 караңыз). Кыргызча «-ган нерсе», «эмне … -са», «ким … -са, ошол», «кайда … -са» дейбиз.
5Инфинитив менен аныктоочтор (кайталоо)
Аныктооч багыныңкы сүйлөм to-инфинитивге чейин кыскарышы мүмкүн, айрыкча максатты билдирген зат атоочтордон кийин жана first, last, only жана эң жогорку даражадан кийин (B2-09 караңыз). Расмий стилде инфинитивдин алдында предлог + which / whom келиши мүмкүн. Инфинитивдин алдында who жана that эч качан колдонулбайт. Кыргызча «-а турган», «-ыш керек болгон» дейбиз.
6Сан-өлчөм сөзү + of whom / of which (кайталоо)
Топтун бир бөлүгү жөнүндө айтуу үчүн сан-өлчөм сөзүн (all, some, most, many, neither, none, both, half) же санды + of whom (адамдар) же of which (нерселер) колдонуңуз. Бул багыныңкы сүйлөмдөр кошумча маалымат берет (non-defining), ошондуктан үтүрдөн кийин келет (B2-08 караңыз). Кыргызча «алардын баары / көбү / бири да» деп өзүнчө сүйлөм баштайбыз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Эжем документ тапшырган университет» → предлог жоголот. Кыргызча атоочтук тизмекте жөндөмө мүчөсү түшүп калат: «университетке документ тапшырды» → «эжем документ тапшырган университет», «агама ишенем» → «мен ишенген агам». Ошондуктан англисчеде да предлогсуз калтыруу оңой. Англисчеде предлог дайыма калат: же аягында, же расмий стилде which / whom алдында.
2. «Алардын баары…» → бир сүйлөмдө of them. Кыргызча топтун бөлүгү жөнүндө жаңы сүйлөм баштайбыз: «Ысык-Көлдүн жээгиндеги үч конок үйүндө жаттык, алардын бирөөсүндө да кечки ондон кийин ысык суу болгон жок». Англисчеде үтүр менен эки толук сүйлөмдү бириктирүүгө болбойт. Бир сүйлөмдүн ичинде of whom / of which колдонуңуз, же and кошуңуз.
3. «Ким … -са, ошол» → Who…, he. Кыргызча мындай сүйлөмдөр эки бөлүктөн турат: «Мектеп жарманкесине ким көп боорсок алып келсе, ошол бекер билет алат». Ошондуктан англисчеде да who менен баштап, экинчи бөлүккө he / she / they кошуу оңой. Англисчеде whoever бүт ээни камтыйт, экинчи ат атооч керек эмес.
Чаташтырбаңыз
what жана which (бүт сүйлөмгө) – What өз зат атоочун камтыйт (= the thing that). Үтүрдөн кийинки which мурунку бүт сүйлөмгө пикир кошот (B2-08 караңыз).
whereby жана where – Where орун жөнүндө (чыныгы же абстракттуу); whereby ыкма же тартип жөнүндө.
whoever жана who – Who алдында зат атоочту талап кылат (the person who…). Whoever зат атоочту өзү камтыйт.
Жазылышы жана айтылышы
- Whom /huːm/ – who + «m». Башындагы /h/ жөн гана дем; кыргыздын катуу х тыбышындай кырылдатпаңыз. wh бул сөздө /w/ эмес.
- Whereby бир сөз болуп жазылат, басым экинчи муунда: /weəˈbaɪ/ (UK), /werˈbaɪ/ (US). /w/ кыргыз тилинде жок: эриндерди томолоктоңуз, тиштер эринге тийбейт, «в» деп айтпаңыз.
- Whatever, whoever, whichever, wherever, whenever ар бири бир сөз; басым -ev- муунуна түшөт: whatever. Кыргызча адатка салып басымды акыркы муунга койбоңуз.
- Эки сөз болуп жазылган What ever – эмоциялуу суроо (What ever happened to him?), атоочтук аныктооч эмес – C1-06 караңыз.
- In which case, by which time жана at which point алдында кыска тыным болот, жазууда аны үтүр көрсөтөт.
- most of which, neither of whom тизмектеринде басым сан-өлчөм сөзүнө түшөт: most of which. of алсыз айтылат: /əv/.
Алтын эреже
Расмий англисчеде предлогду алдыга жылдырсаңыз болот; андан кийин whom же which колдонуңуз – эч качан that эмес. Багыныңкы сүйлөмдүн өзү зат атооч болгондо what жана -ever сөздөрүн колдонуңуз. Жаңы сүйлөмдү бүтүн кырдаалга илүү үчүн in which case, by which time жана at which point колдонуңуз. Эсиңизде болсун: кыргызча атоочтукта түшүп калган жөндөмө англисчеде предлог болуп калат.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Ар бир сүйлөмдү берилген түзүлүш менен кайра жазыңыз. Маанисин сактаңыз.
-
Предлогду аныктооч ат атоочтун алдына коюп, расмий кылып кайра жазыңыз: The woman I sent the email to is my manager.
-
«Whereby» колдонуп, бир сүйлөм кылып кайра жазыңыз: The company has a new scheme. Under this scheme, staff can buy shares at a discount.
-
«In which case» колдонуп, бир сүйлөм кылып кайра жазыңыз: The flight might be delayed. If that happens, we'll miss our connection.
-
«By which time» колдонуп, бир сүйлөм кылып кайра жазыңыз: We didn't get there until midnight. The restaurant had already closed then.
-
«Of whom» колдонуп, бир сүйлөм кылып кайра жазыңыз: I asked two mechanics. Neither of them could find the problem.
-
«Whoever» деп баштап кайра жазыңыз: The person who designed this app deserves an award.
-
Предлог + «whom» + to-инфинитив колдонуп, расмий кылып кайра жазыңыз: She felt she had nobody to share her worries with.
B. Мааниси
Кырдаалды окуп, ылайыктуураак сүйлөмдү тандаңыз.
-
Расмий мүнөздөмө кат. Кайсы сүйлөм стилге көбүрөөк туура келет?register: preposition + whom is the formal pattern
-
Досуңузга жазылган билдирүү. Кайсынысы табигыйраак?register: the formal pattern sounds stiff in chat
-
Расмий документте насаатчылык программасы сүрөттөлөт. Кайсы сөздөр тагыраак?whereby = by which: a method or arrangement; where is about a place
-
Жаңылыкта жыйналышта эмне болгону айтылат. Кайсы сүйлөм туура келет?it really happened at that moment; in which case = if that happens
-
Үй ээси конокко үч бош бөлмөнү көрсөтүп жатат. Кайсы сүйлөм эң туура келет?whichever = any one from a limited set
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
We interviewed twelve candidates for the post, most of them had several years of experience in the industry.
-
Everything what the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers.
-
The house in that my grandparents lived for over fifty years has finally been sold to a young family.
-
Whatever you will decide about the job offer, your family and friends will support you all the way.
-
The study measures the extent to which regular exercise improves sleep in adults over the age of sixty.
D. Текстте
Катты окуп, номерленген бөлүктөрдү расмийирээк жана байланыштуу стилде кайра жазыңыз.
Dear Ms Kovac,
(18) Thank you for your application. We received it on 3 May. (19) The panel has five members. All of them were impressed by your experience, and we would like to invite you to an interview. (20) We use a system. In this system, each candidate gives a ten-minute presentation. (21) Interviews end on 20 May. At that moment the panel will make its decision. (22) Please let us know if you cannot attend. If that happens, we will offer you another date. (23) You may bring any materials that you find useful. (24) The person you should send questions to is Mr Adebayo.
Yours sincerely,
Hana Iqbal
-
(18) бөлүгүн кошумча маалымат берүүчү (non-defining) аныктооч багыныңкы сүйлөм менен бир сүйлөм кылыңыз.
-
(19) бөлүгүндөгү алгачкы эки сүйлөмдү «all of whom» менен бириктириңиз.
-
(20) бөлүгүн «whereby» колдонуп, бир сүйлөм кылыңыз.
-
(21) бөлүгүн «at which point» менен бириктириңиз.
-
(22) бөлүгүн «in which case» менен бириктириңиз.
-
(23) сүйлөмүн -ever менен бүткөн атоочтук аныктооч менен кайра жазыңыз.
-
(24) сүйлөмүн «to whom» колдонуп, расмий кылып кайра жазыңыз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Мугалимиңизге же насаатчыңызга 2–3 сүйлөмдөн турган расмий ыраазычылык кат жазыңыз. Предлог + whom бир жолу, the extent to which же the way in which бир жолу колдонуңуз.
-
Бузулушу мүмкүн болгон бир планды 2–3 сүйлөм менен сүрөттөңүз. In which case бир жолу, by which time же at which point бир жолу колдонуңуз.
-
Өзүңүз тааныган адамдардын же нерселердин тобун 2–3 сүйлөм менен сүрөттөңүз. Бир сан-өлчөм сөзү + of whom / of which, жана бир -ever сөзүн (whoever, whatever же whichever) колдонуңуз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B2-08 Non-Defining Relative Clauses кыргызча: үтүр менен кошумча маалымат Кошумча маалымат берүүчү (non-defining) аныктооч багыныңкы сүйлөм менен бириктириңиз: My sister is a chef. She lives in Rome.
-
B2-20 Noun Clauses кыргызча: that, whether жана what менен бүтүн ой зат атоочтун ордунда «What» деп баштап кайра жазыңыз: The thing that surprised me was her calm reaction.
-
C1-13 Discourse markers кыргызча: себеп, мисал, макул болуу жана жыйынтык (given that, namely, albeit, hence) «Albeit» колдонуп кайра жазыңыз: The project was a success, although it was an expensive one.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- The woman to whom I sent the email is my manager.
- The company has a new scheme whereby staff can buy shares at a discount.
- The flight might be delayed, in which case we'll miss our connection.
- We didn't get there until midnight, by which time the restaurant had closed. / We didn't get there until midnight, by which time the restaurant had already closed.
- I asked two mechanics, neither of whom could find the problem.
- Whoever designed this app deserves an award.
- She felt she had nobody with whom to share her worries.
B. Мааниси
- She is someone on whom I have always been able to rely.
- Is that the guy you were telling me about?
- We have a system whereby new staff are paired with a mentor.
- The speaker began shouting, at which point security asked him to leave.
- You can take whichever room you prefer tonight.
C. Катаны табыңыз
- We interviewed twelve candidates for the post, most of whom had several years of experience in the industry. / We interviewed twelve candidates for the post, and most of them had several years of experience in the industry.
- Everything the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers. / Everything that the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers.
- The house in which my grandparents lived for over fifty years has finally been sold to a young family. / The house that my grandparents lived in for over fifty years has finally been sold to a young family.
- Whatever you decide about the job offer, your family and friends will support you all the way.
- ✓ The study measures the extent to which regular exercise improves sleep in adults over the age of sixty.
D. Текстте
- Thank you for your application, which we received on 3 May.
- The panel has five members, all of whom were impressed by your experience, and we would like to invite you to an interview.
- We use a system whereby each candidate gives a ten-minute presentation.
- Interviews end on 20 May, at which point the panel will make its decision.
- Please let us know if you cannot attend, in which case we will offer you another date.
- You may bring whatever materials you find useful.
- The person to whom you should send questions is Mr Adebayo.
E. Сиздин кезегиңиз
- I would like to thank Dr Novak, without whom I would never have finished this project. Her advice has changed the way in which I approach research.
- We're planning to leave at six, but the traffic may be heavy, in which case we'll take the train. Either way, we should arrive by eight, by which time the speeches will have started.
- Our team has six members, most of whom work from home. Whoever comes into the office first on Monday makes the coffee.
F. Аралаш кайталоо
- My sister, who lives in Rome, is a chef.
- What surprised me was her calm reaction.
- The project was a success, albeit an expensive one.
