Who, Which, That жана Where кыргызча: аныктооч багыныңкы сүйлөм (relative clauses)
Who, Which, That: Defining Relative Clauses
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз who, which, that жана where сөздөрүнүн жардамы менен эки сүйлөмдү бир сүйлөмгө бириктирип, кайсы адам, кайсы буюм же кайсы жер жөнүндө айтып жатканыңызды так көрсөтө аласыз. Ошондой эле A nurse is someone who looks after sick people сыяктуу жөнөкөй аныктамаларды бере аласыз.
Негизги ой
Кээде зат атоочтун өзү жетишсиз. The woman is my teacher. Кайсы аял? Бөлмөдө он аял отурат! Туура адамды көрсөтүү үчүн кошумча маалымат керек: The woman who is wearing the red coat is my teacher.
Ошол кошумча бөлүк – аныктооч багыныңкы сүйлөм (relative clause). Аны воронка катары элестетиңиз. Үстү жагынан он аял тең кирет, ал эми ылдый жагынан бирөө гана чыгат: кызыл пальто кийгени. Багыныңкы сүйлөм угуучуга кимди айтып жатканыңызды так көрсөтөт.
Бул бөлүк атайын сөз менен башталат: адамдар үчүн who, буюмдар үчүн which, адамдар үчүн да, буюмдар үчүн да that, жерлер үчүн where. Бул сөз бир эле убакта эки ишти аткарат. Ал эки сүйлөмдү бириктирет жана багыныңкы сүйлөмдүн ичиндеги бир сөздүн (he, she, it, them, there) ордун басат. Ошондуктан he, she же it дегенди кайра кошпойсуз: ошол адам же буюм – who / that сөзүнүн өзү.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча мындай маалыматты атоочтук менен зат атоочтун алдына коёбуз: «жанымда отурган кыз», «мен кечээ көргөн кино», «биз таанышкан кафе». Өзүнчө бириктирүүчү сөз жок, атоочтук бардык ишти аткарат. Англисчеде тескерисинче: маалымат зат атоочтун артынан келет жана who / which / that / where деген сөз менен башталат, андан кийин кадимки сүйлөм турат – этиш өз формасында. Кыргызча атоочтук адамга да, буюмга да, жерге да бирдей, англисчеде болсо сөздү тандайсыз.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Сабакта жанымда отурган кыз | the girl who sits next to me in class | кыргызча маалымат зат атоочтун алдында; англисче артында, who менен |
| Өткөн жумада сатып алган телефонум | the phone that I bought last week | ээ (I) жана этиш (bought) that сөзүнөн кийин толук айтылат |
| Мышыктан корккон ит | a dog that is scared of cats | атоочтук адамга да, жаныбарга да бирдей; англисче адам → who, буюм / жаныбар → which / that |
| Апам иштеген кеңсе | the office where my mum works | жер: багыныңкы сүйлөм толук болсо (my mum works) → where |
| Мен кийинки жолу баргым келген шаар | the city that I want to visit | visit толуктоочту талап кылат → that, where эмес |
| Үстүнкү кабатта жашаган адамдар | the people who live upstairs | кыргызча атоочтукта сан көрүнбөйт; англисче этиш people менен ылайыкташат |
| Кошуна үйдө ким жашайт? | Who lives next door? | Бул жерде да ушундай: суроодо «ким» = who |
Кыскасы: кыргызча «-ган + зат атооч» → англисче зат атооч + who / which / that / where + сүйлөм. Адам → who / that, буюм → which / that, толук сүйлөмдүү жер → where; he, she, it, there кайра кошулбайт.
Түзүлүшү
Сөздү тандоо
| Зат атооч | Сөз | Мисал |
|---|---|---|
| адам | who / that | the man who / that lives next door |
| буюм же жаныбар | which / that | the bus which / that goes to the airport |
| жер (+ толук багыныңкы сүйлөм) | where | the café where we met |
Сөз ээнин ордун басат
| Эки сүйлөм | Бир сүйлөм |
|---|---|
| I have a friend. She speaks four languages. | I have a friend who speaks four languages. |
| This is the train. It goes to Oxford. | This is the train that goes to Oxford. |
Сөз толуктоочтун ордун басат
| Эки сүйлөм | Бир сүйлөм |
|---|---|
| The film was great. We saw it last night. | The film that we saw last night was great. |
| The man is my uncle. You met him at the party. | The man who you met at the party is my uncle. |
Where – there («ошол жерде») сөзүнүн ордуна
| Эки сүйлөм | Бир сүйлөм |
|---|---|
| That's the hotel. We stayed there. | That's the hotel where we stayed. |
Кошумча ат атооч жок
| Туура | Туура эмес |
|---|---|
| the man who lives here | the man who he lives here |
| the book that I bought | the book that I bought it |
| the town where I grew up | the town where I grew up there |
Колдонулушу
1Адамдар үчүн who жана that
Кайсы адамды айтып жатканыңызды көрсөтүү үчүн who же that колдонуңуз. Адамдар үчүн who көбүрөөк колдонулат, айрыкча жазууда. Кыргызча бул жерде атоочтук турат: «отурган кыз», «көргөн дарыгер».
2Буюмдар үчүн which жана that
Буюмдар жана жаныбарлар үчүн which же that колдонуңуз. Күнүмдүк сүйлөшүүдө that көбүрөөк угулат.
3Жерлер үчүн where
Багыныңкы сүйлөм жерсиз эле толук болсо, where колдонуңуз: we stayed толук, ошондуктан the hotel where we stayed. Эгер этиш толуктоочту талап кылса (I visited it), анын ордуна that же which колдонуңуз: the city that I visited. Кыргызча экөө тең «-ган шаар» болуп калат, ошондуктан этишке караңыз.
4Аныктамалар: someone who / something that / a place where
Аныктооч багыныңкы сүйлөмдөр сөздөрдү түшүндүрүү үчүн абдан пайдалуу, айрыкча бир сөздү билбесеңиз же эсиңизден чыгып калса. Кыргызча мындай учурда «… деп … айтабыз» дейбиз.
5Так кайсынысы экенин көрсөтүү
Көптөгөн адамдардын же буюмдардын ичинен бирөөнү бөлүп көрсөтүү үчүн аныктооч багыныңкы сүйлөм колдонуңуз. Ансыз угуучу кайсынысын айтып жатканыңызды билбейт. Багыныңкы сүйлөмдөгү этиш who / which / that сөзүнүн алдындагы зат атооч менен ылайыкташат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Базарда курут саткан аял» → who жок. Кыргызча атоочтук өзү эле зат атоочко байланат, өзүнчө бириктирүүчү сөз керек эмес. Ошондуктан англисчеде да маалыматты зат атоочтон кийин түз эле улап, who / that сөзүн түшүрүп калтыруу оңой. Натыйжада сүйлөмдө эки этиш катар туруп калат. Ээнин ордун баскан who / that сөзү түшүп калбашы керек.
2. «Алып келген айдоочу» → which. Кыргызча атоочтук адамга да, буюмга да бирдей: «бизди алып келген айдоочу», «бизди алып келген автобус». «Ал» деген ат атооч да адамды, жаныбарды жана буюмду айырмалабайт. Ошондуктан адам жөнүндө айтканда да which коюп коюу оңой. Адамдар үчүн who же that колдонуңуз.
3. «Биз барган шаарча» → where + visit. Кыргызча «биз жашаган үй» жана «биз көргөн үй» бирдей түзүлөт: жер жатыш жөндөмөдөбү же толуктоочпу, атоочтуктан көрүнбөйт. Англисчеде болсо этишти текшериңиз: visit, see, show толуктоочту талап кылат, ошондуктан that / which; live, stay, work толук болсо, where.
4. «Келген туристтер» → who comes. Кыргызча «Балдар ойноп жатат» деп, көптүк ээ менен этишти көбүнчө жекелик формада калтырабыз, ал эми атоочтукта сан такыр көрүнбөйт. Англисчеде багыныңкы сүйлөмдөгү этиш who алдындагы зат атооч менен ылайыкташат: көптүк болсо, -s жок.
Чаташтырбаңыз
суроодогу who жана аныктооч багыныңкы сүйлөмдөгү who – Суроодо who маалымат сурайт. Аныктооч багыныңкы сүйлөмдө ал эки ойду бириктирет, ал эми зат атоочтон кийинки бөлүктө кадимки ырастоо сүйлөмдүн сөз тартиби сакталат. Кыргызча бул жерде чаташуу аз: суроодо «ким», багыныңкы сүйлөмдө атоочтук. A1-16 караңыз.
жерлер үчүн where жана that / which – Багыныңкы сүйлөм жерсиз эле толук болсо (we saw the dinosaurs there), where колдонуңуз. Жердин өзү багыныңкы сүйлөмдүн ээси же толуктоочу болсо, that / which колдонуңуз.
Бул сабак жана кийинки кадамдар – whose, when жана who / that сөзүн түшүрүп айтуу (the book I bought) B1-20 сабагында. Үтүр менен бөлүнүп, кошумча маалымат берген багыныңкы сүйлөмдөр (My brother, who lives in Rome, …) B2-08 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- Бул багыныңкы сүйлөмдөр үтүр менен бөлүнбөйт: алар зат атоочтун бир бөлүгү. Үтүр башка түрдөгү, башка маанидеги багыныңкы сүйлөмдү берет – B2-08 караңыз.
- Аныктооч багыныңкы сүйлөмдөгү that адатта алсыз айтылат: /ðət/. Тилдин учун тиштердин ортосуна коюп, үн чыгарыңыз; аны з же д тыбышына алмаштырбаңыз. the car that I bought дегенде басым car жана bought сөздөрүнө түшөт.
- who /huː/: w окулбайт. Биринчи тыбыш /h/ – жөн гана дем, кыргыздын катуу х тыбышындай кырылдабайт. Үндүү узун, эриндер томолок.
- which /wɪtʃ/ – witch сөзү менен бирдей угулат. /w/ тыбышында эриндер томолоктолот, тиштер эринге тийбейт: аны в деп айтпаңыз.
- Зат атоочту жана анын багыныңкы сүйлөмүн бир топ катары, токтобой айтыңыз: the woman who lives upstairs | is a doctor. Токтоо зат атооч топ бүткөндөн кийин гана келет.
Алтын эреже
Адамдар → who / that. Буюмдар → which / that. Жерлер → where, багыныңкы сүйлөм жерсиз эле толук болсо. Бул сөз адамдын, буюмдун же жердин ордун басат – he, she, it же there дегенди кайра кошпоңуз. Эсиңизде болсун: кыргызча «-ган + зат атооч» англисчеде зат атооч + who / which / that / where + сүйлөм болот.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
1–3-тапшырмаларда who, which, that же where жазыңыз. 4–6-тапшырмаларда эки сүйлөмдү бир сүйлөмгө бириктириңиз.
-
A fridge is a machine keeps food cold.
-
A dentist is someone takes care of your teeth.
-
The people live next door are from Chile.
-
Бириктириңиз: I met a man. He plays in a band.
-
Бириктириңиз: This is the park. I go running there.
-
Бириктириңиз: The pizza was delicious. We ordered it.
B. Мааниси
Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: The woman … runs the café is very friendly.
-
Туура жоопту тандаңыз: This is the hotel … we stayed last summer.
-
Туура жоопту тандаңыз: Paris is the city … I'd most like to visit.
-
Туура жоопту тандаңыз: I lost the umbrella … you gave me.
-
Кайсы сүйлөм кайсы кесиптеш жөнүндө айтылып жатканын так көрсөтөт?
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
The boy who he broke the window ran away.
-
Here is the email that you wanted it.
-
The students which passed the test got a certificate.
-
A library is a place where you can borrow books.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз. Ар бир боштукка who, which, that же where жазыңыз.
Agent: This is the house 16 has a big garden. It's on the street 17 the new market is.
Sara: It's lovely. Is there a supermarket 18 is open late?
Agent: Yes, and the woman 19 owns it lives upstairs. She's very friendly.
Sara: Great. And is that the bus stop 20 I can get the bus to the city centre?
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Эки сөздү өзүн атабай түшүндүрүңүз: someone who, something that же a place where колдонуңуз.
-
Сиз үчүн маанилүү бир адам же жер жөнүндө бир сүйлөм жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-16 Англисче суроо сөздөр кыргызча: what, where, when, who, why, how Where you buy that jacket?
-
A2-28 Used To кыргызча: «-чу» англисче – өткөндөгү адаттар I like vegetables, but now I love them. (used to тануу формасында)
-
A2-16 Present Perfect кыргызча: Have you ever…? Жашоо тажрыйбасы жөнүндө Have you ever (be) to the restaurant where they make that famous pizza?
Жооптор
A. Түзүлүшү
- that / which
- who / that
- who / that
- I met a man who plays in a band. / I met a man that plays in a band.
- This is the park where I go running. / This is the park that I go running in. / This is the park which I go running in.
- The pizza that we ordered was delicious. / The pizza which we ordered was delicious. / The pizza we ordered was delicious.
B. Мааниси
- who
- where
- that
- that
- The colleague who sits next to me is ill.
C. Катаны табыңыз
- The boy who broke the window ran away. / The boy that broke the window ran away.
- Here is the email that you wanted. / Here is the email which you wanted. / Here is the email you wanted.
- The students who passed the test got a certificate. / The students that passed the test got a certificate.
- ✓ A library is a place where you can borrow books.
D. Текстте
- that / which
- where
- that / which
- who / that
- where
E. Сиздин кезегиңиз
- It's someone who cuts your hair. It's a place where you can watch films on a big screen.
- My grandmother is the person who taught me to cook.
F. Аралаш кайталоо
- did
- didn't use to / never used to
- been
