SlowingoГрамматика
A2 32 / 38

Who, Which, That жана Where кыргызча: аныктооч багыныңкы сүйлөм (relative clauses)

Who, Which, That: Defining Relative Clauses

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз who, which, that жана where сөздөрүнүн жардамы менен эки сүйлөмдү бир сүйлөмгө бириктирип, кайсы адам, кайсы буюм же кайсы жер жөнүндө айтып жатканыңызды так көрсөтө аласыз. Ошондой эле A nurse is someone who looks after sick people сыяктуу жөнөкөй аныктамаларды бере аласыз.

Негизги ой

Кээде зат атоочтун өзү жетишсиз. The woman is my teacher. Кайсы аял? Бөлмөдө он аял отурат! Туура адамды көрсөтүү үчүн кошумча маалымат керек: The woman who is wearing the red coat is my teacher.

Ошол кошумча бөлүк – аныктооч багыныңкы сүйлөм (relative clause). Аны воронка катары элестетиңиз. Үстү жагынан он аял тең кирет, ал эми ылдый жагынан бирөө гана чыгат: кызыл пальто кийгени. Багыныңкы сүйлөм угуучуга кимди айтып жатканыңызды так көрсөтөт.

Бул бөлүк атайын сөз менен башталат: адамдар үчүн who, буюмдар үчүн which, адамдар үчүн да, буюмдар үчүн да that, жерлер үчүн where. Бул сөз бир эле убакта эки ишти аткарат. Ал эки сүйлөмдү бириктирет жана багыныңкы сүйлөмдүн ичиндеги бир сөздүн (he, she, it, them, there) ордун басат. Ошондуктан he, she же it дегенди кайра кошпойсуз: ошол адам же буюм – who / that сөзүнүн өзү.

Кыргыз тили жана англис тили

Кыргызча мындай маалыматты атоочтук менен зат атоочтун алдына коёбуз: «жанымда отурган кыз», «мен кечээ көргөн кино», «биз таанышкан кафе». Өзүнчө бириктирүүчү сөз жок, атоочтук бардык ишти аткарат. Англисчеде тескерисинче: маалымат зат атоочтун артынан келет жана who / which / that / where деген сөз менен башталат, андан кийин кадимки сүйлөм турат – этиш өз формасында. Кыргызча атоочтук адамга да, буюмга да, жерге да бирдей, англисчеде болсо сөздү тандайсыз.

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
Сабакта жанымда отурган кызthe girl who sits next to me in classкыргызча маалымат зат атоочтун алдында; англисче артында, who менен
Өткөн жумада сатып алган телефонумthe phone that I bought last weekээ (I) жана этиш (bought) that сөзүнөн кийин толук айтылат
Мышыктан корккон итa dog that is scared of catsатоочтук адамга да, жаныбарга да бирдей; англисче адам → who, буюм / жаныбар → which / that
Апам иштеген кеңсеthe office where my mum worksжер: багыныңкы сүйлөм толук болсо (my mum works) → where
Мен кийинки жолу баргым келген шаарthe city that I want to visitvisit толуктоочту талап кылат → that, where эмес
Үстүнкү кабатта жашаган адамдарthe people who live upstairsкыргызча атоочтукта сан көрүнбөйт; англисче этиш people менен ылайыкташат
Кошуна үйдө ким жашайт?Who lives next door?Бул жерде да ушундай: суроодо «ким» = who

Кыскасы: кыргызча «-ган + зат атооч» → англисче зат атооч + who / which / that / where + сүйлөм. Адам → who / that, буюм → which / that, толук сүйлөмдүү жер → where; he, she, it, there кайра кошулбайт.

Түзүлүшү

Сөздү тандоо

Зат атоочСөзМисал
адамwho / thatthe man who / that lives next door
буюм же жаныбарwhich / thatthe bus which / that goes to the airport
жер (+ толук багыныңкы сүйлөм)wherethe café where we met

Сөз ээнин ордун басат

Эки сүйлөмБир сүйлөм
I have a friend. She speaks four languages.I have a friend who speaks four languages.
This is the train. It goes to Oxford.This is the train that goes to Oxford.

Сөз толуктоочтун ордун басат

Эки сүйлөмБир сүйлөм
The film was great. We saw it last night.The film that we saw last night was great.
The man is my uncle. You met him at the party.The man who you met at the party is my uncle.

Where – there («ошол жерде») сөзүнүн ордуна

Эки сүйлөмБир сүйлөм
That's the hotel. We stayed there.That's the hotel where we stayed.

Кошумча ат атооч жок

ТуураТуура эмес
the man who lives herethe man who he lives here
the book that I boughtthe book that I bought it
the town where I grew upthe town where I grew up there

Колдонулушу

1Адамдар үчүн who жана that

Кайсы адамды айтып жатканыңызды көрсөтүү үчүн who же that колдонуңуз. Адамдар үчүн who көбүрөөк колдонулат, айрыкча жазууда. Кыргызча бул жерде атоочтук турат: «отурган кыз», «көргөн дарыгер».

The girl who sits next to me in class is from Canada.
Сабакта жанымда отурган кыз Канададан.
«отурган кыз» → the girl who sits
Do you know anyone who can fix a laptop?
Ноутбук оңдой ала турган бирөөнү билесизби?
адам → who
The doctor that I saw yesterday was very kind.
Кечээ мен көрүнгөн дарыгер абдан боорукер эле.
that адам үчүн да колдонулат
I have a cousin who works for a big tech company.
Чоң IT компанияда иштеген бөлөм бар.
маалымат зат атоочтун артында

2Буюмдар үчүн which жана that

Буюмдар жана жаныбарлар үчүн which же that колдонуңуз. Күнүмдүк сүйлөшүүдө that көбүрөөк угулат.

The phone that I bought last week has stopped working.
Өткөн жумада сатып алган телефонум иштебей калды.
ээ I жана этиш bought that сөзүнөн кийин
Is this the bus which goes to the city centre?
Шаардын борборуна бара турган автобус ушубу?
I found a website that has free recipes.
Акысыз рецепттери бар бир сайт таптым.
We have a dog that is scared of cats.
Биздин мышыктан корккон итибиз бар.
жаныбар → that | which
The trains which leave from platform 2 don't go to the airport.
Экинчи платформадан чыккан поезддер аэропортко барбайт.
trains → leave

3Жерлер үчүн where

Багыныңкы сүйлөм жерсиз эле толук болсо, where колдонуңуз: we stayed толук, ошондуктан the hotel where we stayed. Эгер этиш толуктоочту талап кылса (I visited it), анын ордуна that же which колдонуңуз: the city that I visited. Кыргызча экөө тең «-ган шаар» болуп калат, ошондуктан этишке караңыз.

This is the restaurant where we had our first date.
Биринчи жолугушуубуз өткөн ресторан ушул.
I'd like to live in a town where everyone knows each other.
Баары бири-бирин тааныган шаарчада жашагым келет.
The office where my mum works is next to the river.
Апам иштеген кеңсе дарыянын жээгинде.
mum (UK); mom (US)
Is there a shop near here where I can buy batteries?
Бул жакта батарейка сатып ала турган дүкөн барбы?
Rome is the city that I want to visit next.
Рим мен кийинки жолу баргым келген шаар.
visit + толуктооч → that, where эмес

4Аныктамалар: someone who / something that / a place where

Аныктооч багыныңкы сүйлөмдөр сөздөрдү түшүндүрүү үчүн абдан пайдалуу, айрыкча бир сөздү билбесеңиз же эсиңизден чыгып калса. Кыргызча мындай учурда «… деп … айтабыз» дейбиз.

A nurse is someone who looks after sick people.
Медайым деп оорулууларды караган адамды айтабыз.
A dishwasher is a machine that washes plates and glasses.
Идиш жуугуч деп табак менен стакандарды жууган машинаны айтабыз.
A library is a place where you can borrow books.
Китепкана деп китептерди убактылуу алып окууга боло турган жайды айтабыз.
A vet is a doctor who looks after animals.
Ветеринар деп жаныбарларды дарылаган дарыгерди айтабыз.
What do you call the thing that opens bottles?
Бөтөлкө ача турган нерсени эмне деп аташат?
сөз эсиңизден чыгып калганда пайдалуу

5Так кайсынысы экенин көрсөтүү

Көптөгөн адамдардын же буюмдардын ичинен бирөөнү бөлүп көрсөтүү үчүн аныктооч багыныңкы сүйлөм колдонуңуз. Ансыз угуучу кайсынысын айтып жатканыңызды билбейт. Багыныңкы сүйлөмдөгү этиш who / which / that сөзүнүн алдындагы зат атооч менен ылайыкташат.

The woman who is wearing the red coat is my teacher.
Кызыл пальто кийген аял менин мугалимим.
The book that I'm reading at the moment is really good.
Азыр окуп жаткан китебим абдан жакшы.
Where are the keys that were on the table?
Столдун үстүндө турган ачкычтар кайда?
keys → were
The people who live upstairs are very noisy.
Үстүнкү кабатта жашаган адамдар абдан ызы-чуу кылышат.
people → live
I can't find the photo that you sent me.
Сен мага жиберген сүрөттү таба албай жатам.
The man who lives upstairs is a chef.
Үстүнкү кабатта жашаган киши ашпозчу.
the man → lives

Көп кездешкен каталар

❌The man who he lives next door is a pilot.
✅The man who lives next door is a pilot.
who he сөзүнүн ордун басат.
❌This is the cake that I made it.
✅This is the cake that I made.
that it сөзүнүн ордун басат.
❌The woman which works here is nice.
✅The woman who works here is nice.
Адамдар үчүн who же that, which эмес.
❌That's the shop where I bought it there.
✅That's the shop where I bought it.
where there сөзүнүн ордун басат.
❌The town where I live in is small.
✅The town where I live is small.
where өзүнүн ичинде in маанисин камтыйт. (Ушундай да туура: The town that I live in.)
❌The city where I visited was beautiful.
✅The city that I visited was beautiful.
visit толуктоочту талап кылат, багыныңкы сүйлөм толук эмес: that / which колдонуңуз.
❌The people who works here are friendly.
✅The people who work here are friendly.
Этиш who алдындагы зат атооч менен ылайыкташат (people → work).
❌A teacher is someone what teaches.
✅A teacher is someone who teaches.
Мындай зат атоочтон кийин what колдонулбайт.

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. «Базарда курут саткан аял» → who жок. Кыргызча атоочтук өзү эле зат атоочко байланат, өзүнчө бириктирүүчү сөз керек эмес. Ошондуктан англисчеде да маалыматты зат атоочтон кийин түз эле улап, who / that сөзүн түшүрүп калтыруу оңой. Натыйжада сүйлөмдө эки этиш катар туруп калат. Ээнин ордун баскан who / that сөзү түшүп калбашы керек.

❌The woman sells fresh kurut at the corner of Osh Bazaar is an old school friend of my mother.
✅The woman who sells fresh kurut at the corner of Osh Bazaar is an old school friend of my mother. же The woman that sells fresh kurut at the corner of Osh Bazaar is an old school friend of my mother.
❌My neighbour in Karakol has a son works every summer as a guide for tourists in the mountains.
✅My neighbour in Karakol has a son who works every summer as a guide for tourists in the mountains. же My neighbour in Karakol has a son that works every summer as a guide for tourists in the mountains.

2. «Алып келген айдоочу» → which. Кыргызча атоочтук адамга да, буюмга да бирдей: «бизди алып келген айдоочу», «бизди алып келген автобус». «Ал» деген ат атооч да адамды, жаныбарды жана буюмду айырмалабайт. Ошондуктан адам жөнүндө айтканда да which коюп коюу оңой. Адамдар үчүн who же that колдонуңуз.

❌The taxi driver which drove us from Manas Airport to the hotel did not speak a single word of English.
✅The taxi driver who drove us from Manas Airport to the hotel did not speak a single word of English. же The taxi driver that drove us from Manas Airport to the hotel did not speak a single word of English.

3. «Биз барган шаарча» → where + visit. Кыргызча «биз жашаган үй» жана «биз көргөн үй» бирдей түзүлөт: жер жатыш жөндөмөдөбү же толуктоочпу, атоочтуктан көрүнбөйт. Англисчеде болсо этишти текшериңиз: visit, see, show толуктоочту талап кылат, ошондуктан that / which; live, stay, work толук болсо, where.

❌Cholpon-Ata is the little town where we visited every August when my grandparents were still alive.
✅Cholpon-Ata is the little town that we visited every August when my grandparents were still alive. же Cholpon-Ata is the little town which we visited every August when my grandparents were still alive.
❌The new shopping centre where my cousins showed me last weekend is not far from the Philharmonic in Bishkek.
✅The new shopping centre that my cousins showed me last weekend is not far from the Philharmonic in Bishkek. же The new shopping centre which my cousins showed me last weekend is not far from the Philharmonic in Bishkek.

4. «Келген туристтер» → who comes. Кыргызча «Балдар ойноп жатат» деп, көптүк ээ менен этишти көбүнчө жекелик формада калтырабыз, ал эми атоочтукта сан такыр көрүнбөйт. Англисчеде багыныңкы сүйлөмдөгү этиш who алдындагы зат атооч менен ылайыкташат: көптүк болсо, -s жок.

❌Most of the tourists who comes to Issyk-Kul in July stay in small guest houses near the beach.
✅Most of the tourists who come to Issyk-Kul in July stay in small guest houses near the beach. же Most of the tourists that come to Issyk-Kul in July stay in small guest houses near the beach.

Чаташтырбаңыз

суроодогу who жана аныктооч багыныңкы сүйлөмдөгү who – Суроодо who маалымат сурайт. Аныктооч багыныңкы сүйлөмдө ал эки ойду бириктирет, ал эми зат атоочтон кийинки бөлүктө кадимки ырастоо сүйлөмдүн сөз тартиби сакталат. Кыргызча бул жерде чаташуу аз: суроодо «ким», багыныңкы сүйлөмдө атоочтук. A1-16 караңыз.

Who lives next door?
Кошуна үйдө ким жашайт?
суроо
The man who lives next door is a pilot.
Кошуна үйдө жашаган киши учкуч.
аныктооч багыныңкы сүйлөм
Where did you meet her?
Аны менен кайда тааныштың?
суроо: did + ээ
That's the café where we met.
Биз таанышкан кафе ушул.
багыныңкы сүйлөм: did жок

жерлер үчүн where жана that / which – Багыныңкы сүйлөм жерсиз эле толук болсо (we saw the dinosaurs there), where колдонуңуз. Жердин өзү багыныңкы сүйлөмдүн ээси же толуктоочу болсо, that / which колдонуңуз.

That's the museum where we saw the dinosaurs.
Биз динозаврларды көргөн музей ушул.
we saw them there
That's the museum that opened last year.
Былтыр ачылган музей ушул.
the museum opened

Бул сабак жана кийинки кадамдар – whose, when жана who / that сөзүн түшүрүп айтуу (the book I bought) B1-20 сабагында. Үтүр менен бөлүнүп, кошумча маалымат берген багыныңкы сүйлөмдөр (My brother, who lives in Rome, …) B2-08 сабагында.

Жазылышы жана айтылышы

  • Бул багыныңкы сүйлөмдөр үтүр менен бөлүнбөйт: алар зат атоочтун бир бөлүгү. Үтүр башка түрдөгү, башка маанидеги багыныңкы сүйлөмдү берет – B2-08 караңыз.
  • Аныктооч багыныңкы сүйлөмдөгү that адатта алсыз айтылат: /ðət/. Тилдин учун тиштердин ортосуна коюп, үн чыгарыңыз; аны з же д тыбышына алмаштырбаңыз. the car that I bought дегенде басым car жана bought сөздөрүнө түшөт.
  • who /huː/: w окулбайт. Биринчи тыбыш /h/ – жөн гана дем, кыргыздын катуу х тыбышындай кырылдабайт. Үндүү узун, эриндер томолок.
  • which /wɪtʃ/ – witch сөзү менен бирдей угулат. /w/ тыбышында эриндер томолоктолот, тиштер эринге тийбейт: аны в деп айтпаңыз.
  • Зат атоочту жана анын багыныңкы сүйлөмүн бир топ катары, токтобой айтыңыз: the woman who lives upstairs | is a doctor. Токтоо зат атооч топ бүткөндөн кийин гана келет.

Алтын эреже

Адамдар → who / that. Буюмдар → which / that. Жерлер → where, багыныңкы сүйлөм жерсиз эле толук болсо. Бул сөз адамдын, буюмдун же жердин ордун басат – he, she, it же there дегенди кайра кошпоңуз. Эсиңизде болсун: кыргызча «-ган + зат атооч» англисчеде зат атооч + who / which / that / where + сүйлөм болот.

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

1–3-тапшырмаларда who, which, that же where жазыңыз. 4–6-тапшырмаларда эки сүйлөмдү бир сүйлөмгө бириктириңиз.

  1. A fridge is a machine keeps food cold.
  2. A dentist is someone takes care of your teeth.
  3. The people live next door are from Chile.
  4. Бириктириңиз: I met a man. He plays in a band.
  5. Бириктириңиз: This is the park. I go running there.
  6. Бириктириңиз: The pizza was delicious. We ordered it.

B. Мааниси

Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.

  1. Туура жоопту тандаңыз: The woman … runs the café is very friendly.
  2. Туура жоопту тандаңыз: This is the hotel … we stayed last summer.
  3. Туура жоопту тандаңыз: Paris is the city … I'd most like to visit.
  4. Туура жоопту тандаңыз: I lost the umbrella … you gave me.
  5. Кайсы сүйлөм кайсы кесиптеш жөнүндө айтылып жатканын так көрсөтөт?

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. The boy who he broke the window ran away.
  2. Here is the email that you wanted it.
  3. The students which passed the test got a certificate.
  4. A library is a place where you can borrow books.

D. Текстте

Диалогду толуктаңыз. Ар бир боштукка who, which, that же where жазыңыз.

Looking for a house
Agent: This is the house 16 has a big garden. It's on the street 17 the new market is.
Sara: It's lovely. Is there a supermarket 18 is open late?
Agent: Yes, and the woman 19 owns it lives upstairs. She's very friendly.
Sara: Great. And is that the bus stop 20 I can get the bus to the city centre?

E. Сиздин кезегиңиз

Англисче жазыңыз.

  1. Эки сөздү өзүн атабай түшүндүрүңүз: someone who, something that же a place where колдонуңуз.
  2. Сиз үчүн маанилүү бир адам же жер жөнүндө бир сүйлөм жазыңыз.

F. Аралаш кайталоо

Мурунку сабактарды кайталаңыз.

  1. A1-16 Англисче суроо сөздөр кыргызча: what, where, when, who, why, how
    Where you buy that jacket?
  2. A2-28 Used To кыргызча: «-чу» англисче – өткөндөгү адаттар
    I like vegetables, but now I love them. (used to тануу формасында)
  3. A2-16 Present Perfect кыргызча: Have you ever…? Жашоо тажрыйбасы жөнүндө
    Have you ever (be) to the restaurant where they make that famous pizza?
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. that / which
  2. who / that
  3. who / that
  4. I met a man who plays in a band. / I met a man that plays in a band.
  5. This is the park where I go running. / This is the park that I go running in. / This is the park which I go running in.
  6. The pizza that we ordered was delicious. / The pizza which we ordered was delicious. / The pizza we ordered was delicious.

B. Мааниси

  1. who
  2. where
  3. that
  4. that
  5. The colleague who sits next to me is ill.

C. Катаны табыңыз

  1. The boy who broke the window ran away. / The boy that broke the window ran away.
  2. Here is the email that you wanted. / Here is the email which you wanted. / Here is the email you wanted.
  3. The students who passed the test got a certificate. / The students that passed the test got a certificate.
  4. ✓ A library is a place where you can borrow books.

D. Текстте

  1. that / which
  2. where
  3. that / which
  4. who / that
  5. where

E. Сиздин кезегиңиз

  1. It's someone who cuts your hair. It's a place where you can watch films on a big screen.
  2. My grandmother is the person who taught me to cook.

F. Аралаш кайталоо

  1. did
  2. didn't use to / never used to
  3. been
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play