Who, which, that og where: tilvísunarsetningar (relative clauses) á ensku
Who, Which, That: Defining Relative Clauses
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu tengt tvær setningar þannig að sá sem hlustar viti nákvæmlega hvaða manneskju, hlut eða stað þú átt við. Til þess notarðu orðin who, which, that og where. Þú getur líka útskýrt orð á einfaldan hátt, til dæmis A nurse is someone who looks after sick people.
Aðalatriðið
Stundum er nafnorðið eitt og sér ekki nóg. The woman is my teacher. Hvaða kona? Það eru tíu konur í herberginu! Til að benda á réttu manneskjuna þarftu meiri upplýsingar: The woman who is wearing the red coat is my teacher.
Þessi viðbót heitir tilvísunarsetning (relative clause). Hugsaðu þér trekt. Efst fara allar tíu konurnar inn, en neðst kemur aðeins ein út: sú sem er í rauðu kápunni. Tilvísunarsetningin segir þeim sem hlustar nákvæmlega við hvern þú átt.
Tilvísunarsetningin byrjar á tilvísunarorði: who um fólk, which um hluti, that bæði um fólk og hluti og where um staði. Orðið vinnur tvö verk í einu. Það tengir setningarnar tvær og tekur sæti eins orðs inni í tilvísunarsetningunni (he, she, it, them, there). Þess vegna kemur ekkert he, she eða it á eftir því: tilvísunarorðið er sjálft manneskjan eða hluturinn.
Íslenska og enska
Á íslensku vinnur eitt orð mest af verkinu: „sem“. Við segjum „konan sem býr hér“, „síminn sem ég keypti“ og „hundurinn sem er hræddur við ketti“. Enskan skiptir þessu: who um fólk, which um hluti og dýr, og that um hvort tveggja. Ef þú ert í vafa er that öruggt val, en who má ekki fara á hlut og which ekki á manneskju. Um staði segjum við „þar sem“ – á ensku where: „veitingastaðurinn þar sem við hittumst“ → the restaurant where we met.
Góðu fréttirnar eru tvær. Í fyrsta lagi breytist „sem“ aldrei, og who, which og that breytast heldur ekki. Í öðru lagi höfum við ákveðinn greini á nafnorðinu: „bókin sem ég er að lesa“. Hann samsvarar vel the – hér er þetta eins. Í skilgreiningum notum við hins vegar engan greini („Hjúkrunarfræðingur er manneskja sem…“), en á ensku þarf a eða someone.
Eitt í viðbót. Á íslensku setjum við forsetninguna oft aftast: „bærinn sem ég bý í“. Það gengur líka á ensku með that: the town that I live in. En með where fellur forsetningin brott, því where þýðir þegar „þar“: the town where I live.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Ég á frænda sem vinnur hjá stóru tæknifyrirtæki. | I have a cousin who works for a big tech company. | „sem“ um manneskju → who eða that |
| Síminn sem ég keypti í síðustu viku er hættur að virka. | The phone that I bought last week has stopped working. | „sem“ um hlut → that / which, ekki who |
| Þetta er veitingastaðurinn þar sem við fórum á fyrsta stefnumótið. | This is the restaurant where we had our first date. | „þar sem“ → where – hér er þetta eins |
| Róm er borgin sem mig langar að heimsækja næst. | Rome is the city that I want to visit next. | visit þarf andlag → that, ekki where |
| Bókin sem ég er að lesa núna er mjög góð. | The book that I'm reading at the moment is really good. | greinirinn -in → the – hér er þetta eins |
| Hjúkrunarfræðingur er manneskja sem annast sjúklinga. | A nurse is someone who looks after sick people. | skilgreining: enginn greinir á íslensku, en a / someone á ensku |
Í stuttu máli: „sem“ er who um fólk, which um hluti og that um hvort tveggja; „þar sem“ er where; á eftir tilvísunarorðinu kemur ekkert he, it eða there.
Form
Hvaða tilvísunarorð?
| Nafnorð | Tilvísunarorð | Dæmi |
|---|---|---|
| manneskja | who / that | the man who / that lives next door |
| hlutur eða dýr | which / that | the bus which / that goes to the airport |
| staður (+ heil setning) | where | the café where we met |
Tilvísunarorðið kemur í stað frumlagsins
| Tvær setningar | Ein setning |
|---|---|
| I have a friend. She speaks four languages. | I have a friend who speaks four languages. |
| This is the train. It goes to Oxford. | This is the train that goes to Oxford. |
Tilvísunarorðið kemur í stað andlagsins
| Tvær setningar | Ein setning |
|---|---|
| The film was great. We saw it last night. | The film that we saw last night was great. |
| The man is my uncle. You met him at the party. | The man who you met at the party is my uncle. |
Where kemur í stað there (á þeim stað)
| Tvær setningar | Ein setning |
|---|---|
| That's the hotel. We stayed there. | That's the hotel where we stayed. |
Ekkert aukafornafn
| Rétt | Rangt |
|---|---|
| the man who lives here | the man who he lives here |
| the book that I bought | the book that I bought it |
| the town where I grew up | the town where I grew up there |
Notkun
1Who og that um fólk
Með who eða that segirðu hvaða manneskju þú átt við. Um fólk er who algengara, sérstaklega í rituðu máli.
2Which og that um hluti
Um hluti og dýr notarðu which eða that. Í daglegu tali er that algengara.
3Where um staði
Notaðu where þegar tilvísunarsetningin er heil án staðarins: we stayed er heil setning, svo the hotel where we stayed. Ef sögnin þarf andlag (I visited it) notarðu that eða which: the city that I visited.
4Skilgreiningar – someone who / something that / a place where
Tilvísunarsetningar eru mjög gagnlegar til að útskýra orð, sérstaklega þegar þú veist ekki orðið eða manst það ekki.
5Að tilgreina – einmitt þessi, ekki annar
Með tilvísunarsetningu velurðu eina manneskju eða einn hlut úr mörgum. Án hennar veit sá sem hlustar ekki við hvern eða hvað þú átt. Sögnin í tilvísunarsetningunni lagar sig að nafnorðinu á undan who / which / that.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Leiðsögumaðurinn sem…“ → which um fólk, who um hluti. Á íslensku dugar „sem“ alltaf, hvort sem við tölum um fólk, dýr eða hluti. Þess vegna velja margir who eða which af handahófi. Á ensku er who aðeins um fólk og which aðeins um hluti og dýr; that passar við hvort tveggja.
2. „Gistiheimilið sem við gistum á“ → where … at. Á íslensku setjum við forsetninguna aftast: „gistiheimilið sem við gistum á“, „sundlaugin sem við fórum í“. Ef þú byrjar á where og heldur forsetningunni verður hún tvöföld, því where þýðir þegar „þar“. Annaðhvort where án forsetningar eða that með forsetningunni aftast.
3. „orð yfir manneskju sem…“ → for person who. Þegar við lýsum eða skilgreinum notum við engan greini á íslensku: „Er til orð yfir manneskju sem syndir í sjónum á veturna?“ Á ensku þarf óákveðinn greini eða someone: a person who, someone who, a machine that, a place where.
Ekki rugla saman
who í spurningu og who í tilvísunarsetningu – Í spurningu spyr who um upplýsingar. Í tilvísunarsetningu tengir það tvær hugsanir, og á eftir nafnorðinu kemur venjuleg orðaröð fullyrðingar. Á íslensku eru orðin ólík: „Hver býr…?“ og „maðurinn sem býr…“. Sjá A1-16.
where og that / which um staði – Notaðu where þegar setningin er heil án staðarins (we saw the dinosaurs there). Notaðu that / which þegar staðurinn sjálfur er frumlag eða andlag tilvísunarsetningarinnar.
Þessi kennslustund og næstu skref – whose, when og það að sleppa who / that (the book I bought) eru í B1-20. Setningar með kommum sem bæta við upplýsingum (My brother, who lives in Rome, …) eru í B2-08.
Stafsetning og framburður
- Á ensku eru engar kommur í kringum þessar tilvísunarsetningar: þær eru hluti af nafnorðinu. Með kommum verður til önnur tegund setningar með aðra merkingu – sjá B2-08.
- Í tilvísunarsetningu er that yfirleitt veikt: /ðət/ – the car that I bought. Sérhljóðið er stutt og slakt. Upphafshljóðið /ð/ þekkirðu úr íslensku, en hjá okkur kemur ð aldrei fremst í orði. Byrjaðu því beint á ð-hljóðinu, ekki á d.
- who = /huː/: w heyrist ekki, orðið byrjar á h eins og íslenskt h.
- which = /wɪtʃ/ hljómar alveg eins og witch. Í /w/ seturðu stút á varirnar; tennurnar snerta ekki neðri vörina, svo það er ekki íslenskt v. Í lokin kemur /tʃ/, eins og í chair.
- where = /weə/ (UK), /wer/ (US): sama /w/, og h heyrist ekki.
- Segðu nafnorðið og tilvísunarsetninguna í einni lotu, án hlés: the woman who lives upstairs | is a doctor. Hléið kemur fyrst á undan sögn aðalsetningarinnar.
Gullna reglan
Fólk → who / that. Hlutir og dýr → which / that. Staðir → where, ef setningin er heil án staðarins. Tilvísunarorðið kemur í stað manneskjunnar, hlutarins eða staðarins – ekki bæta aftur við he, she, it eða there. Og mundu: „sem“ er ekki alltaf eitt og sama orðið á ensku.
Æfingar
A. Form
Fylltu í setningarnar með réttu tilvísunarorði eða tengdu tvær setningar í eina.
-
A fridge is a machine keeps food cold.
-
A dentist is someone takes care of your teeth.
-
The people live next door are from Chile.
-
Tengdu setningarnar: I met a man. He plays in a band.
-
Tengdu setningarnar: This is the park. I go running there.
-
Tengdu setningarnar: The pizza was delicious. We ordered it.
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Veldu rétta svarið: The woman … runs the café is very friendly.
-
Veldu rétta svarið: This is the hotel … we stayed last summer.
-
Veldu rétta svarið: Paris is the city … I'd most like to visit.
-
Veldu rétta svarið: I lost the umbrella … you gave me.
-
Hvor setningin segir hvaða samstarfsmann er átt við?
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
The boy who he broke the window ran away.
-
Here is the email that you wanted it.
-
The students which passed the test got a certificate.
-
A library is a place where you can borrow books.
D. Í samhengi
Fylltu í eyðurnar í samtalinu.
Agent: This is the house 16 has a big garden. It's on the street 17 the new market is.
Sara: It's lovely. Is there a supermarket 18 is open late?
Agent: Yes, and the woman 19 owns it lives upstairs. She's very friendly.
Sara: Great. And is that the bus stop 20 I can get the bus to the city centre?
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku eigin skilgreiningar og eina setningu um líf þitt.
-
Útskýrðu tvö orð án þess að segja þau. Notaðu someone who, something that eða a place where.
-
Skrifaðu eina setningu um manneskju eða stað sem skiptir þig máli.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A1-16 Spurnarorð á ensku: what, where, who, how old og rétt orðaröð Where you buy that jacket?
-
A2-28 Used to á ensku: „var vanur að“ og gamlar venjur I like vegetables, but now I love them. (neitun af used to)
-
A2-16 Present Perfect á ensku: Have you ever…? Að segja frá reynslu Have you ever (be) to the restaurant where they make that famous pizza?
Svör
A. Form
- that / which
- who / that
- who / that
- I met a man who plays in a band. / I met a man that plays in a band.
- This is the park where I go running. / This is the park that I go running in. / This is the park which I go running in.
- The pizza that we ordered was delicious. / The pizza which we ordered was delicious. / The pizza we ordered was delicious.
B. Merking
- who
- where
- that
- that
- The colleague who sits next to me is ill.
C. Finndu villuna
- The boy who broke the window ran away. / The boy that broke the window ran away.
- Here is the email that you wanted. / Here is the email which you wanted. / Here is the email you wanted.
- The students who passed the test got a certificate. / The students that passed the test got a certificate.
- ✓ A library is a place where you can borrow books.
D. Í samhengi
- that / which
- where
- that / which
- who / that
- where
E. Spreyttu þig
- It's someone who cuts your hair. It's a place where you can watch films on a big screen.
- My grandmother is the person who taught me to cook.
F. Blönduð upprifjun
- did
- didn't use to / never used to
- been
