Who, Which, That: fjalitë përcaktore (relative clauses) në anglisht
Who, Which, That: Defining Relative Clauses
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të dini të bashkoni dy fjali për të thënë saktësisht për cilin person, për cilin send ose për cilin vend e keni fjalën – me who, which, that dhe where. Do të dini edhe të jepni përkufizime të thjeshta si A nurse is someone who looks after sick people.
Ideja kryesore
Ndonjëherë vetëm emri nuk mjafton. The woman is my teacher. Cila grua? Në dhomë janë dhjetë gra! Na duhet më shumë informacion që të tregojmë atë që duhet: The woman who is wearing the red coat is my teacher.
Kjo pjesë shtesë është një fjali përcaktore (relative clause). Përfytyrojeni si një hinkë. Nga lart hyjnë të dhjetë gratë, por nga poshtë del vetëm një: ajo me pallton e kuqe. Fjalia përcaktore i tregon dëgjuesit saktësisht cilën keni parasysh.
Kjo fjali fillon me një fjalë lidhëse: who për njerëz, which për sende, that për njerëz dhe sende, where për vende. Kjo fjalë bën dy punë njëherësh. Bashkon dy fjalitë dhe zë vendin e një fjale brenda fjalisë së dytë (he, she, it, them, there). Prandaj nuk shtoni kurrë edhe një he, she ose it: fjala lidhëse është vetë ai person ose ai send.
Shqipja dhe anglishtja
Në shqip kemi një fjalë të vetme për të gjitha: që. «Shoqja që flet katër gjuhë», «telefoni që bleva», «qyteti që dua të vizitoj». Anglishtja zgjedh sipas emrit: who për njerëz, which për sende, ndërsa that shkon për të dyja – pra that është më afër «që»-së. Për vendet kemi «ku», njësoj si where: këtu është njësoj. Kemi edhe i cili / e cila, që në shqip shkon si për njerëz, ashtu edhe për sende; which në anglisht nuk shkon për njerëz.
Dallimi më i madh është përemri i shkurtër. Në shqip shpesh themi «filmi që e pamë», «mësuesja që e kishim» – me «e» brenda fjalisë. Në anglisht fjala lidhëse e zë vetë këtë vend, prandaj it, him ose her nuk shtohen: the film that we saw. Edhe dallimi mes pyetjes dhe fjalisë përcaktore është i qartë në shqip: «Kush jeton aty?» (pyetje) – «burri që jeton aty» (fjali përcaktore). Në anglisht të dyja kanë who, por fjalia përcaktore ka rendin e zakonshëm të fjalisë dëftore.
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Kam një shoqe që flet katër gjuhë. | I have a friend who speaks four languages. | «që» për njerëz → who / that |
| Telefoni që bleva javën e kaluar nuk punon më. | The phone that I bought last week has stopped working. | «që» për sende → that / which |
| Ky është restoranti ku dolëm për herë të parë. | This is the restaurant where we had our first date. | këtu është njësoj: «ku» = where |
| Filmi që e pamë mbrëmë ishte shumë i mirë. | The film that we saw last night was great. | në shqip «e»; në anglisht pa it |
| Gruaja e cila punon këtu është shumë e sjellshme. | The woman who works here is nice. | «e cila» për njerëz → who, jo which |
| Roma është qyteti që dua të vizitoj më pas. | Rome is the city that I want to visit next. | visit do kundrinor → that, jo where |
| Kush jeton në shtëpinë ngjitur? | Who lives next door? | pyetje: «kush» = who |
Shkurt: «që» = who (njerëz), which (sende) ose that (të dyja); «ku» = where; dhe pa «e» shtesë: the film that we saw, jo that we saw it.
Forma
Si ta zgjidhni fjalën lidhëse
| Emri | Fjala lidhëse | Shembull |
|---|---|---|
| një person | who / that | the man who / that lives next door |
| një send ose një kafshë | which / that | the bus which / that goes to the airport |
| një vend (+ fjali e plotë) | where | the café where we met |
Fjala lidhëse zë vendin e kryefjalës
| Dy fjali | Një fjali |
|---|---|
| I have a friend. She speaks four languages. | I have a friend who speaks four languages. |
| This is the train. It goes to Oxford. | This is the train that goes to Oxford. |
Fjala lidhëse zë vendin e kundrinorit
| Dy fjali | Një fjali |
|---|---|
| The film was great. We saw it last night. | The film that we saw last night was great. |
| The man is my uncle. You met him at the party. | The man who you met at the party is my uncle. |
Where zë vendin e there (atje, në atë vend)
| Dy fjali | Një fjali |
|---|---|
| That's the hotel. We stayed there. | That's the hotel where we stayed. |
Pa përemër shtesë
| E saktë | E pasaktë |
|---|---|
| the man who lives here | the man who he lives here |
| the book that I bought | the book that I bought it |
| the town where I grew up | the town where I grew up there |
Përdorimi
1Who dhe that për njerëz
Përdorni who ose that për të thënë për cilin person e keni fjalën. Për njerëz who është më i zakonshëm, sidomos me shkrim.
2Which dhe that për sende
Përdorni which ose that për sende dhe kafshë. Në të folurit e përditshëm that është më i zakonshëm.
3Where për vende
Përdorni where kur fjalia është e plotë edhe pa vendin: we stayed është e plotë, prandaj the hotel where we stayed. Nëse folja do kundrinor (I visited it), përdorni that ose which: the city that I visited. Në shqip «ku» punon njësoj, por kujdes me foljet si visit: «qyteti që vizitova», jo «ku».
4Përkufizime: someone who / something that / a place where
Fjalitë përcaktore janë shumë të dobishme për të shpjeguar fjalë, sidomos kur nuk e dini ose nuk e mbani mend një fjalë. Vini re: në shqip përkufizimi nis zakonisht me trajtën e shquar («Infermierja është…»), në anglisht me a / an.
5Për të treguar saktësisht cilin
Me një fjali përcaktore veçoni një person ose një send nga shumë të tjerë. Pa të, dëgjuesi nuk e di për cilin e keni fjalën. Folja në fjalinë përcaktore përshtatet me emrin para who / which / that – njësoj si në shqip («burri që jeton», «njerëzit që jetojnë»).
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Që e pamë» → that we saw it. Në shqip, kur «që» është kundrinor, shpesh shtojmë edhe përemrin e shkurtër: «Fotot që i bëmë në Berat dolën shumë bukur», «A e mban mend mësuesen që e kishim në klasën e pestë?». Në anglisht that / who e zë vetë vendin e kundrinorit, prandaj them, it, her nuk shtohen.
2. «I cili / e cila» → which për njerëz. Në shqip «që» dhe «i cili / e cila» shkojnë si për njerëz, ashtu edhe për sende: «Guida që na shoqëroi nëpër Gjirokastër i njihte të gjitha rrugicat». Shumë nxënës e mendojnë which si «i cili» dhe e përdorin edhe për njerëz. Për njerëz anglishtja do who ose that.
3. «… ku ka …» → where has. Në shqip «ka» do të thotë edhe there is / there are: «Thethi është një fshat ku ka shumë shtëpi të vjetra prej guri». Pas where në anglisht duhet një kryefjalë, kështu që «ku ka» bëhet where there are, ose përdorni that has.
4. «Kush…» në fillim të fjalisë → Who… Në shqip themi shumë natyrshëm «Kush ka mbaruar detyrën, mund të dalë në pushim». Në anglishten e sotme who nuk mund ta nisë vetë një fjali të tillë: duhet një emër ose përemër para tij – anyone who, people who, those who – ose whoever.
Mos i ngatërroni
who në pyetje apo who në fjali përcaktore – Në pyetje who kërkon informacion («kush»). Në fjalinë përcaktore lidh dy ide («që»), dhe pas emrit vjen rendi i zakonshëm i fjalisë dëftore. Shih A1-16.
where apo that / which për vende – Përdorni where kur fjalia është e plotë pa vendin (we saw the dinosaurs there). Përdorni that / which kur vendi është vetë kryefjala ose kundrinori i fjalisë.
Ky mësim dhe hapat e ardhshëm – whose, when dhe heqja e who / that (the book I bought) janë te B1-20. Fjalitë me presje që japin informacion shtesë (My brother, who lives in Rome, …) janë te B2-08.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Këto fjali nuk ndahen me presje: fjalia përcaktore është pjesë e emrit. Me presje del një lloj tjetër fjalie, me kuptim tjetër – shih B2-08.
- that në fjalitë përcaktore zakonisht është i dobët: /ðət/. Tingulli i parë është «dh» e shqipes – këtu keni avantazh – dhe zanorja është afër «ë»-së: the car that I bought.
- who = /huː/: w nuk shqiptohet fare, dhe zanorja është një «u» e gjatë. Mos e lexoni ashtu siç shkruhet.
- which = /wɪtʃ/, njësoj si witch. /w/ nuk është «v»: rrumbullakosni buzët si për «u» dhe kaloni menjëherë te zanorja. /tʃ/ në fund është «ç»-ja e shqipes.
- Thoni emrin dhe fjalinë përcaktore si një grup të vetëm, pa pushim në mes: the woman who lives upstairs | is a doctor.
Rregulli i artë
Njerëz → who / that. Sende → which / that. Vende → where, kur fjalia është e plotë pa vendin. Fjala lidhëse zë vendin e personit, sendit ose vendit – mos shtoni sërish he, she, it ose there. Dhe mbani mend: «që e pamë» në anglisht është that we saw, pa it.
Ushtrime
A. Forma
Në ushtrimet 1–3 plotësoni fjalën që mungon. Në ushtrimet 4–6 bashkoni dy fjalitë në një.
-
A fridge is a machine keeps food cold.
-
A dentist is someone takes care of your teeth.
-
The people live next door are from Chile.
-
Bashkojini: I met a man. He plays in a band.
-
Bashkojini: This is the park. I go running there.
-
Bashkojini: The pizza was delicious. We ordered it.
B. Kuptimi
Zgjidhni mundësinë e duhur.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: The woman … runs the café is very friendly.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: This is the hotel … we stayed last summer.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: Paris is the city … I'd most like to visit.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: I lost the umbrella … you gave me.
-
Cila fjali ju tregon për cilin koleg bëhet fjalë?
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
The boy who he broke the window ran away.
-
Here is the email that you wanted it.
-
The students which passed the test got a certificate.
-
A library is a place where you can borrow books.
D. Në kontekst
Lexoni dialogun dhe plotësoni fjalët që mungojnë.
Agent: This is the house 16 has a big garden. It's on the street 17 the new market is.
Sara: It's lovely. Is there a supermarket 18 is open late?
Agent: Yes, and the woman 19 owns it lives upstairs. She's very friendly.
Sara: Great. And is that the bus stop 20 I can get the bus to the city centre?
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Përkufizoni dy fjalë pa i thënë ato, me someone who, something that ose a place where.
-
Shkruani një fjali për një person ose një vend që është i rëndësishëm për ju.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
A1-16 Question words: fjalët pyetëse në anglisht (what, where, who, how…) Where you buy that jacket?
-
A2-28 Used To në shqip: zakonet e së kaluarës dhe e pakryera («shkoja», «kisha») I like vegetables, but now I love them. (mohorja e used to)
-
A2-16 Present Perfect për përvojat: Have you ever…? – shpjeguar në shqip Have you ever (be) to the restaurant where they make that famous pizza?
Përgjigjet
A. Forma
- that / which
- who / that
- who / that
- I met a man who plays in a band. / I met a man that plays in a band.
- This is the park where I go running. / This is the park that I go running in. / This is the park which I go running in.
- The pizza that we ordered was delicious. / The pizza which we ordered was delicious. / The pizza we ordered was delicious.
B. Kuptimi
- who
- where
- that
- that
- The colleague who sits next to me is ill.
C. Gjeni gabimin
- The boy who broke the window ran away. / The boy that broke the window ran away.
- Here is the email that you wanted. / Here is the email which you wanted. / Here is the email you wanted.
- The students who passed the test got a certificate. / The students that passed the test got a certificate.
- ✓ A library is a place where you can borrow books.
D. Në kontekst
- that / which
- where
- that / which
- who / that
- where
E. Radha juaj
- It's someone who cuts your hair. It's a place where you can watch films on a big screen.
- My grandmother is the person who taught me to cook.
F. Përsëritje e përzier
- did
- didn't use to / never used to
- been
