Who, Which, That va Where oʻzbekcha: relative clause (nisbiy ergash gap) oddiy tilda
Who, Which, That: Defining Relative Clauses
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz who, which, that va where yordamida ikki gapni birlashtirib, aynan qaysi odam, narsa yoki joyni nazarda tutayotganingizni ayta olasiz. Shuningdek, A nurse is someone who looks after sick people kabi oddiy taʼriflar bera olasiz.
Asosiy gʻoya
Baʼzan otning oʻzi yetarli emas. The woman is my teacher. Qaysi ayol? Xonada oʻnta ayol bor! Kerakli odamni koʻrsatish uchun qoʻshimcha maʼlumot kerak: The woman who is wearing the red coat is my teacher.
Oʻsha qoʻshimcha qism — relative clause (nisbiy ergash gap). Uni voronka deb tasavvur qiling. Tepasidan oʻnta ayol kiradi, pastidan esa faqat bittasi chiqadi: qizil palto kiygani. Bu qism tinglovchiga aynan kimni nazarda tutayotganingizni aytadi.
Bu qism nisbiy soʻz bilan boshlanadi: odamlar uchun who, narsalar uchun which, odam va narsalar uchun that, joylar uchun where. Bu soʻz bir vaqtda ikki ish qiladi. U ikki gapni bogʻlaydi va ergash gap ichidagi bir soʻzning (he, she, it, them, there) oʻrnini egallaydi. Shuning uchun yana he, she yoki it qoʻshmaysiz: nisbiy soʻzning oʻzi oʻsha odam yoki narsa.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida bunday maʼlumot otdan oldin keladi va sifatdosh bilan aytiladi: «qoʻshni uyda yashaydigan odam», «men kecha koʻrgan shifokor», «hozir oʻqiyotgan kitobim». Bizda alohida nisbiy soʻz yoʻq. Ingliz tilida esa bu qism otdan keyin keladi, who / which / that / where bilan boshlanadi va ichida egasi hamda zamon shaklidagi oddiy feʼli boʻladi. Yana bir farq: oʻzbek sifatdoshi shaxs va sonni koʻrsatmaydi («yashaydigan odam», «yashaydigan odamlar»), inglizcha feʼl esa oldidagi otga moslashadi: the man who lives, the people who live. Oʻzbekchada ega koʻpincha tushib qoladi («kecha koʻrgan filmim»), inglizchada esa ega shart: the film that I saw.
| Oʻzbekcha | Maʼnosi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Qoʻshni uyda yashaydigan odam uchuvchi. | odam, hozirgi holat | The man who lives next door is a pilot. |
| Kecha qabulida boʻlgan shifokorim juda mehribon edi. | odam, oʻtmish | The doctor that I saw yesterday was very kind. |
| Hozir oʻqiyotgan kitobim juda qiziq. | narsa, hozir davom etayapti | The book that I'm reading at the moment is really good. |
| Bu biz birinchi marta uchrashgan restoran. | joy | This is the restaurant where we had our first date. |
| Hamshira kasallarni parvarish qiladigan kishi. | taʼrif | A nurse is someone who looks after sick people. |
Tuzilish
Nisbiy soʻzni tanlash
| Ot | Nisbiy soʻz | Misol |
|---|---|---|
| odam | who / that | the man who / that lives next door |
| narsa yoki hayvon | which / that | the bus which / that goes to the airport |
| joy (+ toʻliq ergash gap) | where | the café where we met |
Nisbiy soʻz egani almashtiradi
| Ikki gap | Bitta gap |
|---|---|
| I have a friend. She speaks four languages. | I have a friend who speaks four languages. |
| This is the train. It goes to Oxford. | This is the train that goes to Oxford. |
Nisbiy soʻz toʻldiruvchini almashtiradi
| Ikki gap | Bitta gap |
|---|---|
| The film was great. We saw it last night. | The film that we saw last night was great. |
| The man is my uncle. You met him at the party. | The man who you met at the party is my uncle. |
Where — there (oʻsha joyda) oʻrniga
| Ikki gap | Bitta gap |
|---|---|
| That's the hotel. We stayed there. | That's the hotel where we stayed. |
Ortiqcha olmosh yoʻq
| Toʻgʻri | Notoʻgʻri |
|---|---|
| the man who lives here | the man who he lives here |
| the book that I bought | the book that I bought it |
| the town where I grew up | the town where I grew up there |
Qoʻllanish
1Odamlar uchun who va that
Qaysi odamni nazarda tutayotganingizni aytish uchun who yoki that ishlating. Odamlar uchun who koʻproq ishlatiladi, ayniqsa yozuvda.
2Narsalar uchun which va that
Narsalar va hayvonlar uchun which yoki that ishlating. Kundalik nutqda that koʻproq uchraydi.
3Joylar uchun where
Ergash gap joysiz ham toʻliq boʻlsa, where ishlating: we stayed toʻliq, shuning uchun the hotel where we stayed. Agar feʼlga toʻldiruvchi kerak boʻlsa (I visited it), that yoki which ishlating: the city that I visited.
4Taʼriflar: someone who / something that / a place where
Nisbiy ergash gaplar soʻzlarni tushuntirishda juda foydali, ayniqsa soʻzni bilmasangiz yoki esingizdan chiqib qolsa.
5Aniqlash: aynan qaysi biri
Koʻpchilik ichidan bitta odam yoki narsani ajratish uchun nisbiy ergash gap ishlating. Busiz tinglovchi qaysi birini nazarda tutayotganingizni bilmaydi. Ergash gapdagi feʼl who / which / that dan oldingi otga moslashadi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «Qaysi» → which, odamlar uchun ham. Oʻzbekchada «qaysi» odamga ham, narsaga ham ishlatiladi: «qaysi qiz?», «qaysi kitob?». Shuning uchun which ni odamlar uchun ham qoʻllab yuboramiz. Nisbiy ergash gapda odam uchun faqat who yoki that.
2. Egani tushirib qoldirish. Oʻzbekchada «kecha koʻrgan filmim» deymiz: «men» shart emas, egasi qoʻshimchadan bilinadi. Inglizchada esa toʻldiruvchi haqidagi ergash gapda ega boʻlishi shart: that I saw, that we ordered.
3. Feʼl otga moslashmaydi. Oʻzbek sifatdoshi hamma uchun bir xil: «ishlaydigan odam», «ishlaydigan odamlar». Inglizchada esa who / that dan keyingi feʼl oldingi otga qaraydi: birlikda -s, koʻplikda -s siz.
4. «Borgan joyim» → where I visited. Oʻzbekchada «men borgan muzey», «biz koʻrgan shahar» deyish oson, qoʻshimcha hech narsa talab qilmaydi. Shuning uchun har qanday joydan keyin where qoʻyamiz. Lekin visit, see, like kabi feʼllarga toʻldiruvchi kerak: bunda that / which ishlating.
Adashtirmang
Savoldagi who va nisbiy ergash gapdagi who — Savolda who maʼlumot soʻraydi. Nisbiy ergash gapda u ikki fikrni bogʻlaydi va otdan keyingi qismda oddiy darak gap tartibi boʻladi. A1-16 ga qarang.
where va that / which (joylar uchun) — Ergash gap joysiz ham toʻliq boʻlsa (we saw the dinosaurs there), where ishlating. Joyning oʻzi ergash gapda ega yoki toʻldiruvchi boʻlsa, that / which ishlating.
Bu dars va keyingi qadamlar — whose, when hamda who / that ni tushirib qoldirish (the book I bought) B1-20 da oʻrgatiladi. Vergul bilan ajratiladigan va qoʻshimcha maʼlumot beradigan ergash gaplar (My brother, who lives in Rome, …) B2-08 da.
Imlo va talaffuz
- Bu ergash gaplar vergul bilan ajratilmaydi: nisbiy ergash gap otning bir qismi. Vergul qoʻyilsa, boshqa maʼnodagi boshqa turdagi gap hosil boʻladi: B2-08 ga qarang.
- Nisbiy ergash gapdagi that odatda kuchsiz aytiladi: /ðət/. the car that I bought tez nutqda «thut» kabi qisqa eshitiladi. Birinchi tovush /ð/ uchun til uchini tishlar orasiga qoʻyib, ovoz bilan puflang; uni «z» yoki «d» bilan almashtirmang.
- who = /huː/: w talaffuz qilinmaydi. Ingliz soʻzlari oʻzbek lotin yozuvidagidek yozilganicha oʻqilmaydi, shuning uchun bu soʻzni harfma-harf oʻqimang. Unli choʻziq va lablar yumaloq.
- which = /wɪtʃ/, witch bilan bir xil. Boshidagi /w/ uchun lablarni yumaloq qilib oldinga choʻzing; pastki lab tishlarga tegmasin. Oxiridagi /tʃ/ oʻzbekcha «ch» ga yaqin.
- Otni va uning ergash gapini bitta guruh qilib, toʻxtamasdan ayting: the woman who lives upstairs | is a doctor.
Oltin qoida
Odamlar → who / that. Narsalar → which / that. Joylar → where, agar ergash gap joysiz ham toʻliq boʻlsa. Nisbiy soʻz odam, narsa yoki joyning oʻrnini egallaydi: he, she, it yoki there ni qayta qoʻshmang. Oʻzbekchadagi «men koʻrgan» inglizchada otdan keyin keladi: the … that I saw.
Mashqlar
A. Tuzilish
Nisbiy soʻzni qoʻying yoki ikki gapni bitta gapga birlashtiring.
-
A fridge is a machine keeps food cold.
-
A dentist is someone takes care of your teeth.
-
The people live next door are from Chile.
-
Birlashtiring: I met a man. He plays in a band.
-
Birlashtiring: This is the park. I go running there.
-
Birlashtiring: The pizza was delicious. We ordered it.
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: The woman … runs the café is very friendly.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: This is the hotel … we stayed last summer.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: Paris is the city … I'd most like to visit.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: I lost the umbrella … you gave me.
-
Qaysi gap aynan qaysi hamkasb ekanini aytadi?
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
The boy who he broke the window ran away.
-
Here is the email that you wanted it.
-
The students which passed the test got a certificate.
-
A library is a place where you can borrow books.
D. Kontekstda
Suhbatni toʻldiring.
Agent: This is the house 16 has a big garden. It's on the street 17 the new market is.
Sara: It's lovely. Is there a supermarket 18 is open late?
Agent: Yes, and the woman 19 owns it lives upstairs. She's very friendly.
Sara: Great. And is that the bus stop 20 I can get the bus to the city centre?
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Ikki soʻzning oʻzini aytmasdan, ularni tushuntiring: someone who, something that yoki a place where ishlating.
-
Siz uchun muhim boʻlgan bir odam yoki joy haqida bitta gap yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A1-16 Question Words oʻzbekcha: what, where, who, how much — ingliz tilida savol qanday tuziladi? Where you buy that jacket?
-
A2-28 Used To oʻzbekcha: «ilgari … -ardim» — oʻtmishdagi odatlar va holatlar I like vegetables, but now I love them. (used to ning inkor shakli)
-
A2-16 Present Perfect oʻzbekcha: Have you ever…? bilan hayotiy tajriba haqida gapirish Have you ever (be) to the restaurant where they make that famous pizza?
Javoblar
A. Tuzilish
- that / which
- who / that
- who / that
- I met a man who plays in a band. / I met a man that plays in a band.
- This is the park where I go running. / This is the park that I go running in. / This is the park which I go running in.
- The pizza that we ordered was delicious. / The pizza which we ordered was delicious. / The pizza we ordered was delicious.
B. Maʼno
- who
- where
- that
- that
- The colleague who sits next to me is ill.
C. Xatoni toping
- The boy who broke the window ran away. / The boy that broke the window ran away.
- Here is the email that you wanted. / Here is the email which you wanted. / Here is the email you wanted.
- The students who passed the test got a certificate. / The students that passed the test got a certificate.
- ✓ A library is a place where you can borrow books.
D. Kontekstda
- that / which
- where
- that / which
- who / that
- where
E. Sizning navbatingiz
- It's someone who cuts your hair. It's a place where you can watch films on a big screen.
- My grandmother is the person who taught me to cook.
F. Aralash takrorlash
- did
- didn't use to / never used to
- been
