Phrasal verbs: gramatyka i szyk (turn it off czy turn off it?)
Phrasal Verbs: The Grammar
Na tej stronie
Cel lekcji
Po tej lekcji rozpoznasz cztery typy czasowników frazowych (phrasal verbs), postawisz rzeczownik i zaimek we właściwym miejscu (turn it off, look after her, run out of milk), odczytasz ze słownika, do którego typu należy czasownik, i wybierzesz między czasownikiem frazowym a bardziej formalnym pojedynczym czasownikiem.
Główna idea
Czasownik frazowy (phrasal verb) to czasownik + małe słówko zwane partykułą (particle: up, off, out, on, down, back, away, over…). Razem tworzą jedną całość znaczeniową: give up = przestać próbować, find out = dowiedzieć się. Czasem znaczenie jest dosłowne (sit down, go out), często nie (put up with = znosić, tolerować). Najczęstsze z nich znasz już z A2-34.
Ta lekcja dotyczy drugiej trudnej rzeczy: szyku. Pomyśl o czasowniku frazowym jak o kanapce. Czasownik to górna kromka chleba, a partykuła — dolna. Najważniejsze pytanie brzmi: gdzie idzie dopełnienie? Niektóre czasowniki frazowe w ogóle nie mają dopełnienia. Niektóre kanapki można otworzyć: dopełnienie może być nadzieniem w środku — albo leżeć za kanapką. Inne są zamknięte i nie da się ich otworzyć, więc dopełnienie zawsze stoi po nich. I jedna zasada nigdy się nie zmienia: zaimek (it, them, her) przy czasowniku rozdzielnym jest zawsze nadzieniem — turn it off, nigdy turn off it.
Polski a angielski
Polskim odpowiednikiem partykuły jest często przedrostek: turn off = wyłączyć, pick up = podnieść / odebrać, throw away = wyrzucić, call back = oddzwonić. Różnica polega na tym, że polski przedrostek jest przyklejony do czasownika i nigdy się od niego nie odłącza, a zaimek stoi po całym czasowniku: „Wyłącz to”. Dlatego Polakom naturalnie przychodzi turn off it. Po angielsku zaimek przy czasowniku rozdzielnym musi wejść do środka. Druga różnica: wiele polskich czasowników łączy się z dopełnieniem bez przyimka („szukać kluczy”, „zająć się czymś”), a ich angielskie odpowiedniki wymagają partykuły lub przyimka (look for, deal with).
| Polski | Angielski | Co się dzieje |
|---|---|---|
| Wyłącz telewizor. | Turn off the TV. / Turn the TV off. | przedrostek „wy-” ≈ partykuła off |
| Wyłącz go. | Turn it off. | po polsku zaimek na końcu, po angielsku w środku |
| Oddzwonił do mnie godzinę później. | He called me back an hour later. | po polsku zaimek po czasowniku, po angielsku w środku |
| Kto się zajmuje psem? | Who's looking after the dog? | nierozdzielny: dopełnienie na końcu |
| Szukam kluczy. | I'm looking for my keys. | po polsku bez przyimka, po angielsku z for |
| Znowu skończyła nam się kawa. | We've run out of coffee again. | trzy części; po angielsku podmiotem jest osoba |
| Wstaję o siódmej. | I get up at seven. | bez dopełnienia |
Budowa
Cztery typy
| Typ | Dopełnienie? | Schemat | Przykłady |
|---|---|---|---|
| 1. nieprzechodni | brak | czasownik + partykuła | get up, break down, grow up, set off |
| 2. rozdzielny | jest | czasownik + dopełnienie + partykuła albo czasownik + partykuła + rzeczownik | turn the TV off / turn off the TV |
| 3. nierozdzielny | jest | czasownik + partykuła + dopełnienie | look after her, get over it, run into him |
| 4. trzyczęściowy | jest | czasownik + partykuła + przyimek + dopełnienie | look forward to it, run out of milk |
Czasownik z dopełnieniem to czasownik przechodni (transitive); czasownik bez dopełnienia — nieprzechodni (intransitive).
Czasowniki rozdzielne: gdzie idzie dopełnienie
| Dopełnienie | W środku | Na końcu |
|---|---|---|
| krótki rzeczownik | Turn the lights off. ✅ | Turn off the lights. ✅ |
| zaimek | Turn them off. ✅ | ❌ Turn off them. |
| długa grupa rzeczownikowa | możliwe, ale trudne do śledzenia | Turn off all the lights in the house. ✅ |
Czasowniki nierozdzielne i trzyczęściowe: dopełnienie zawsze na końcu
| Czasownik | Dopełnienie-rzeczownik | Dopełnienie-zaimek |
|---|---|---|
| look after | She looks after her grandmother. | She looks after her. |
| get over | He got over the flu quickly. | He got over it quickly. |
| get on with | I get on with my colleagues. | I get on with them. |
| put up with | I can't put up with this noise. | I can't put up with it. |
Jak słownik pokazuje typ (sb = somebody, ktoś; sth = something, coś)
| Hasło w słowniku | Co z niego wynika |
|---|---|
| turn sth off / turn off sth | rozdzielny: dopełnienie może stać w środku albo na końcu |
| look after sb/sth | nierozdzielny: dopełnienie tylko po partykule |
| get up | nieprzechodni: bez dopełnienia |
| run out of sth | trzyczęściowy: dopełnienie na końcu |
Użycie
1Nieprzechodnie czasowniki frazowe — bez dopełnienia
Te czasowniki frazowe są kompletne bez dopełnienia. Po partykule może najwyżej stać określenie czasu albo miejsca.
2Rozdzielne czasowniki frazowe z rzeczownikiem
Dopełnienie-rzeczownik zwykle możesz postawić w środku albo na końcu. Długie dopełnienie stawiaj na końcu, żeby słuchacz nadążył.
3Rozdzielne czasowniki frazowe z zaimkiem
Zaimek (it, them, him, her, me, us, you) musi stać między czasownikiem a partykułą. Po polsku zaimek idzie na koniec („Wyłącz to”) — po angielsku nie.
4Nierozdzielne czasowniki frazowe
Tu partykuła działa jak przyimek: dopełnienie, rzeczownik czy zaimek, zawsze stoi po niej. W pytaniach i zdaniach względnych partykuła zostaje przy czasowniku.
5Trzyczęściowe czasowniki frazowe
Czasownik + partykuła + przyimek. Wszystkie trzy części zostają razem, a dopełnienie zawsze stoi na końcu. Po look forward to używasz rzeczownika albo formy -ing (zob. B1-19).
6Jeden czasownik frazowy, dwa typy
Niektóre czasowniki frazowe w jednym znaczeniu są nieprzechodnie, a w innym rozdzielne. Zanim zdecydujesz, gdzie postawić dopełnienie, sprawdź znaczenie.
7Czasownik frazowy czy formalny pojedynczy czasownik?
Czasowniki frazowe są typowe dla rozmowy, maili do znajomych i nieformalnego pisania. W formalnym tekście często woli się pojedynczy czasownik o podobnym znaczeniu. Obie wersje są poprawne; wybór zależy od rejestru.
Częste błędy
Pułapki dla Polaków
1. Zaimek na końcu, jak po polsku. Po polsku mówisz „Mogę ją przymierzyć?”, „Wyłącz go” — zaimek stoi po czasowniku, a przedrostek jest przyklejony. Po angielsku zaimek przy czasowniku rozdzielnym wchodzi między czasownik a partykułę.
2. Brak przyimka po „szukać”, „zająć się”. Polskie „szukać czegoś”, „zająć się czymś”, „czekać na kogoś” prowadzą do zgubienia partykuły albo przyimka. Po angielsku to część czasownika: look for, deal with.
3. „Skończył się papier” → run out bez of. Po polsku to rzecz „się kończy”, a po angielsku osoba albo urządzenie „run out of” czegoś. Trzecia część, of, nie może zniknąć.
4. Dopełnienie po czasowniku nieprzechodnim. Polskie „zepsuło mi się auto”, „obudziłam się” mają „się” albo celownik, więc kusi, żeby coś dodać po partykule. Czasowniki nieprzechodnie (break down, get up, wake up w znaczeniu „obudzić się”) nie mają dopełnienia.
Nie myl
Partykuła i zwykły przyimek — to samo małe słowo może być partykułą (częścią czasownika) albo przyimkiem (częścią określenia miejsca). Test: czy zaimek może wejść do środka?
get up i wake up — Get up („wstać z łóżka”) nie ma dopełnienia. Wake up może być nieprzechodnie (I woke up — „obudziłam się”) albo rozdzielne (Wake me up — „obudź mnie”).
Znaczenie partykuł — ta lekcja dotyczy szyku. Znaczenie up, down, out, off i innych partykuł omawiamy w B2-25; słowa, które łączą się ze sobą, znajdziesz w T-03.
Pisownia i wymowa
- W większości czasowników frazowych główny akcent pada na partykułę: give up, turn it off, set off. Po polsku akcent pada zwykle na przedostatnią sylabę, więc łatwo zaakcentować czasownik — tu przenieś akcent na koniec.
- W czasownikach trzyczęściowych akcent pada zwykle na partykułę: look forward to, run out of, put up with. Przyimek na końcu jest słaby: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. W of końcowe /v/ jest dźwięczne — nie zamieniaj go na „f”.
- Zaimek w środku jest nieakcentowany i krótki: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. /ʌ/ w up to krótka, otwarta samogłoska, zbliżona do polskiego „a”, a nie „u”.
- Rzeczowniki od czasowników frazowych piszesz łącznie albo z łącznikiem i akcentujesz pierwszą część: a breakdown, a takeoff, a check-in. Czasowniki to dwa wyrazy: to break down, to check in.
Złota zasada
Zapytaj: czy czasownik frazowy ma dopełnienie i czy to dopełnienie może się przesuwać? Zaimek idzie do środka czasownika rozdzielnego (turn it off), choć po polsku stoi na końcu („wyłącz to”). Czasowniki nierozdzielne i trzyczęściowe mają dopełnienie na końcu (look after her, run out of it).
Ćwiczenia
A. Forma
Ułóż zdania albo zamień rzeczownik na zaimek.
-
Ułóż zdanie: off / please / it / turn
-
Ułóż zdanie: after / she / them / looks
-
Ułóż zdanie: out / we / sugar / of / ran
-
Zamień rzeczownik na zaimek: Turn down the music.
-
Zamień rzeczownik na zaimek: I came across this photo yesterday.
-
Zamień rzeczownik na zaimek: Can you put away the toys?
B. Znaczenie
Wybierz poprawną odpowiedź.
-
Wybierz bardziej formalny czasownik do raportu: We need to find out the cause. …
-
Wybierz poprawną odpowiedź: "The plane took off." …
-
Wybierz poprawną odpowiedź: She … after a year.
-
Wybierz poprawną odpowiedź: In "The cat ran up the tree", up is a ….
C. Znajdź błąd
Popraw błąd. Jeśli zdanie jest poprawne, napisz correct.
-
I'll pick up you at the station.
-
Can you look my cat after this weekend?
-
I can't put up this noise.
-
Turn off the lights in the kitchen, please.
D. W kontekście
Uzupełnij rozmowę. Użyj czasowników z nawiasów we właściwej formie i szyku.
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)
E. Twoja kolej
Napisz po angielsku kilka zdań o sobie.
-
Napisz dwa zdania o swoim porannym rytuale z get up, put on albo turn off. W jednym z nich użyj zaimka.
-
Napisz jedno zdanie o kimś, z kim się dogadujesz, i jedno o czymś, czego nie możesz znieść.
F. Powtórka mieszana
Powtórz materiał z poprzednich lekcji.
-
B1-19 Forma -ing jako rzeczownik (gerund): podmiot i po przyimkach I'm looking forward to (see) you next week.
-
A2-15 Give me the book czy give it to me? Czasowniki z dwoma dopełnieniami Wybierz poprawną odpowiedź: Here's your book. I'll tomorrow.
-
B1-27 Cel, przyczyna i skutek po angielsku: so that, in order to, because of, due to, therefore I looked the word up ___ check the spelling. …
Odpowiedzi
A. Forma
- Please turn it off. / Turn it off, please.
- She looks after them.
- We ran out of sugar.
- Turn it down.
- I came across it yesterday.
- Can you put them away?
B. Znaczenie
- discover
- intransitive
- gave it up
- preposition
C. Znajdź błąd
- I'll pick you up at the station.
- Can you look after my cat this weekend?
- I can't put up with this noise.
- ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.
D. W kontekście
- pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
- run out of
- throw it away
- looking after
- get on with
E. Twoja kolej
- I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
- I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.
F. Powtórka mieszana
- seeing
- give it to you
- to
