Sifatlar tartibi va qoʻshma sifatlar oʻzbekcha: a lovely old wooden table
Adjective Order and Compound Adjectives
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz otdan oldin ikki-uchta sifatni tabiiy tartibda qoʻya olasiz, ular orasida vergul va and ni toʻgʻri ishlatasiz, bir otni boshqa otni tasvirlash uchun ishlatasiz (a coffee cup) va chiziqchali qoʻshma sifatlar yasaysiz (a ten-minute walk, a well-known writer).
Asosiy gʻoya
Otdan oldin bir nechta sifat kelganda, ingliz tilida soʻzlashuvchilar ularni juda barqaror tartibda qoʻyadi: a lovely little old wooden house, a wooden old little lovely house emas. Koʻp ona tilida soʻzlashuvchilar bu qoidani hech qachon oʻrganmagan, lekin u buzilsa, darhol sezadi.
Buning mantigʻi bor. Otni piyozning markazi, sifatlarni esa uning atrofidagi qatlamlar deb tasavvur qiling. Qatlam markazga qanchalik yaqin boʻlsa, u narsaning nimaligiga shunchalik koʻp tegishli boʻladi. Nimadan yasalgani (wooden) va nima uchun ekani (a running shoe) deyarli otning bir qismi, shuning uchun ular otning yonginasida turadi. Rang, shakl va yosh — faktlar, ular biroz tashqariroqda. Fikr (lovely) esa faqat sizning qarashingiz, shuning uchun u eng tashqi poʻst, otdan eng uzoqda.
Qoʻshma sifatlar boshqacha ishlaydi: ikki yoki undan koʻp soʻz chiziqcha bilan birlashib, bitta sifat hosil qiladi: a five-star hotel. Chiziqcha «bu soʻzlarni bitta birlik sifatida oʻqing» deydi.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida ham sifat otdan oldin keladi, shuning uchun asosiy joylashuv sizga tanish. Oʻzbekchada sifatlar tartibi ancha erkin, inglizchada esa tartib barqaror: avval fikr, keyin hajm, yosh, rang, material. Oʻzbekchada ot boshqa otni toʻgʻridan-toʻgʻri tasvirlay oladi («yogʻoch stol», «charm sumka»), ingliz tilida ham shunday (a leather bag, a shoe shop). Qoʻshma sifatlarda oʻzbekcha sizga yordam beradi: «oʻn daqiqalik yoʻl», «uch yoshli qiz» — son bor, lekin koʻplik qoʻshimchasi yoʻq. Inglizchada ham xuddi shunday: a ten-minute walk, a three-year-old girl. Lekin yoshni aytganda farq bor: oʻzbekcha «U olti yoshda» inglizchada She is six years old yoki She is six.
| Oʻzbekcha | Andoza | Inglizcha |
|---|---|---|
| chiroyli eski yogʻoch uy | fikr + yosh + material | a lovely old wooden house |
| kofe chashkasi / bir chashka kofe | ot + ot / ichidagi narsa | a coffee cup / a cup of coffee |
| oʻn daqiqalik yoʻl | son + ot: koʻplik yoʻq | a ten-minute walk |
| olti yoshli oʻgʻil | son + yosh | a six-year-old son |
| Qizim olti yoshda. | gapning kesimi | My daughter is six years old. |
| oq-qora surat | ikki rang | a black and white photo |
Tuzilish
Otdan oldingi sifatlarning odatiy tartibi
| Fikr | Hajm | Yosh | Shakl | Rang | Kelib chiqishi | Material | Vazifa | Ot |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| lovely | big | old | round | brown | Moroccan | wooden | dining | table |
| beautiful | small | new | square | black | Brazilian | leather | running | shoes |
Ikki-uchta sifat odatiy. Toʻrt va undan koʻp sifat kam uchraydi va ogʻir eshitiladi. Uzunlik (long, short) hajm bilan birga turadi.
Vergul va and
| Holat | Qoida | Misol |
|---|---|---|
| har xil guruhdagi sifatlar | vergul yoʻq | a beautiful old house |
| bir xil guruhdagi ikki sifat (koʻpincha fikrlar) | vergul (yoki and) | a friendly, helpful assistant |
| ikki yoki undan koʻp rang | and | a black and white photo |
| be / look / seem dan keyin | oxirgisidan oldin and | The house was old and beautiful. |
Sinov: sifatlar orasiga and qoʻyish yoki ularning oʻrnini almashtirish mumkin boʻlsa, vergul qoʻying. Mumkin boʻlmasa, vergul qoʻymang.
Ot + ot (sifat vazifasidagi ot)
| Andoza | Misol |
|---|---|
| birinchi ot odatda birlikda | a coffee cup, a shoe shop, a car park (UK) |
| u boshqa sifatlardan keyin, asosiy otning yonginasida turadi | a cheap plastic coffee cup |
Qoʻshma sifatlar (chiziqchali, otdan oldin)
| Andoza | Misol |
|---|---|
| son + birlikdagi ot | a ten-minute walk, a five-star hotel, a two-day course |
| son + ot + old | a three-year-old girl |
| well / badly + past participle | a well-known writer, a well-paid job |
| sifat / ravish + -ing shakli | a good-looking man, a long-lasting battery |
| sifat + ot + -ed | a blue-eyed baby, a left-handed player |
Qoʻllanish
1Fikr faktdan oldin
Fikr bildiruvchi sifat (lovely, horrible, amazing, nice) fakt sifatlardan (hajm, yosh, rang…) oldin keladi.
2Fakt sifatlarning tartibi
Fakt sifatlar odatda shu tartibda keladi: hajm → yosh → shakl → rang → kelib chiqishi → material → vazifa.
3Vergul va and
Bir xil turdagi ikki sifat orasiga vergul qoʻying: ular orasiga and ham qoʻyish mumkin. Ranglar orasida va be dan keyingi oxirgi sifatdan oldin and ishlating.
4Otni tasvirlaydigan otlar
Bir ot boshqa otni tasvirlashi mumkin. Birinchi ot maʼno koʻplik boʻlsa ham odatda birlikda boʻladi va asosiy otning yonginasida turadi. Bir nechta soʻz -s ni saqlaydi: sports, clothes, sales, savings.
5Sonli qoʻshma sifatlar
Son + ot qoʻshma sifatlari otdan oldin chiziqcha bilan yoziladi va ot birlikda qoladi: -s yoʻq, chunki butun birikma sifat boʻlib qolgan.
6Boshqa qoʻshma sifatlar
Past participle li (well-known), -ing shaklli (good-looking) va sifat + ot + -ed (blue-eyed) qoʻshma sifatlar odamlar va narsalarni qisqa va tabiiy tasvirlaydi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «… yoshda» → I am 25 years. Oʻzbekchada yoshni «yosh» soʻzi bilan aytamiz va boshqa hech narsa qoʻshmaymiz: «Buvim sakson yoshda». Ingliz tilida years dan keyin old shart, yoki faqat son qoldiriladi. Otdan oldin esa butun birikma chiziqcha bilan bitta sifatga aylanadi.
2. Qoʻshma sifatga -s qoʻshish. Oʻzbekchadagi «uch soatlik yoʻl» da koʻplik yoʻq, va bu toʻgʻri yoʻl. Lekin ingliz tilida «sondan keyin -s» qoidasini yaxshi oʻrgangan oʻquvchilar uni qoʻshma sifatga ham qoʻshib yuboradi. Oʻzbekchadagi «-lik» ni eslang: otdan oldin -s yoʻq.
3. Sifatlarni erkin tartibda qoʻyish. Oʻzbekchada sifatlar tartibi ancha erkin, shuning uchun inglizchada ham ularni xayolga kelgan tartibda qoʻyib yuboramiz. Inglizchada material va vazifa otning yonginasida, hajm va yosh esa ulardan oldin turadi.
4. «Oq-qora» → white-black. Oʻzbekchada ikki rangni chiziqcha bilan qoʻshamiz: «oq-qora surat», «qizil-oq bayroq». Ingliz tilida ranglar and bilan bogʻlanadi, black and white esa turgʻun tartibga ega.
Adashtirmang
Otdan oldingi qoʻshma sifat va feʼldan keyingi oʻsha soʻzlar — Otdan oldin chiziqcha va birlikdagi ot ishlating. Feʼldan keyin soʻzlar alohida, ot esa kerak boʻlsa koʻplikda boʻladi. Oʻzbekchada ham farq bor: «-lik / -li» va «… davom etadi», «… yoshda».
a coffee cup va a cup of coffee — Ot + ot narsaning qanday turdagi narsa ekanini aytadi; of esa ichida nima borligini aytadi. Oʻzbekchada ham xuddi shunday: «kofe chashkasi» va «bir chashka kofe».
Rasmiy yozuvdagi uzunroq ot birikmalari (a rapidly growing population) uchun C1-11 ga qarang.
Imlo va talaffuz
- Qoʻshma sifatlar ot oldida chiziqcha bilan yoziladi: a well-known artist. Be dan keyin koʻp mualliflar chiziqchani tushirib qoldiradi: The artist is well known.
- -ly bilan tugaydigan ravishdan keyin chiziqcha qoʻyilmaydi: a highly paid job, a beautifully written book.
- Ot + ot birikmasida urgʻu odatda birinchi otga tushadi: a coffee cup, a shoe shop, a bus stop. Baʼzilarida, masalan city centre, urgʻu ikkinchi otga tushadi.
- Sifat + ot birikmasida urgʻu otga tushadi: a black bird (qora rangli istalgan qush). Qoʻshma otda esa urgʻu birinchi qismga tushadi: a blackbird (qushning maʼlum bir turi).
- Yolgʻiz turgan qoʻshma sifatda urgʻu ikkinchi qismga tushadi (well-known), lekin urgʻuli otdan oldin urgʻu koʻpincha oldinga koʻchadi: a well-known writer.
- -ed qoʻshimchasini aniq ayting: blue-eyed /d/, short-sleeved /d/. Oxiridagi /d/ ni «t» ga aylantirmang.
Oltin qoida
Avval fikr, keyin faktlar — narsa nimadan yasalgani yoki nima uchun ekani odatda otga eng yaqin turadi. Otdan oldingi qoʻshma sifatda soʻzlarni chiziqcha bilan bogʻlang va otni birlikda qoldiring: a ten-minute walk.
Mashqlar
A. Tuzilish
1–3: soʻzlarni toʻgʻri tartibga qoʻying. 4–6: qoʻshma sifat bilan toʻldiring.
-
Tartibga qoʻying: a / Moroccan / leather / beautiful / bag
-
Tartibga qoʻying: an / old / ugly / building / grey
-
Tartibga qoʻying: some / plastic / small / boxes / storage
-
Toʻldiring: The film lasts two hours. It's a film.
-
Toʻldiring: Their baby is eight months old. They have an baby.
-
Toʻldiring: The hotel has four stars. It's a hotel.
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: He's a … actor.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: She has … hair.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: a beautiful(,) old house …
-
Toʻgʻri javobni tanlang: a kind(,) patient teacher …
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
We stayed in a five-stars hotel.
-
I need a new toys box.
-
My brother is twelve-years-old.
-
She bought a lovely blue silk scarf.
D. Kontekstda
Eʼlonni toʻldiring: qavs ichidagi soʻzlarni toʻgʻri tartibda yozing.
For sale: a 15 (wooden / old / lovely) table and four chairs. Perfect for a 16 (room / dining) or a big kitchen. The table is 17 (strong / heavy) and easy to clean. The chairs have 18 (cotton / white / new) covers. Collection only: it's a 19 (minute / five) drive from the station.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Oʻzingizga tegishli bir narsani toʻgʻri tartibdagi ikki-uchta sifat bilan tasvirlang.
-
Ishga yoki oʻqishga boradigan yoʻlingizni qoʻshma sifat bilan tasvirlang.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A1-10 Ingliz tilida sifatlar (adjectives): oʻrni, very, really, quite va too farqi oʻzbekcha Toʻgʻri javobni tanlang: She has … eyes.
-
A2-30 Bored yoki Boring? -ed va -ing sifatlar oʻzbekcha: «zerikdim» va «zerikarli» It was a very … ten-hour flight.
-
B1-24 Qiyoslash oʻzbekcha: much better, more and more va the more… the better Our new flat is ___ bigger than the old one. …flat (UK), apartment (US)
Javoblar
A. Tuzilish
- a beautiful Moroccan leather bag
- an ugly old grey building
- some small plastic storage boxes
- two-hour
- eight-month-old
- four-star
B. Maʼno
- well-known
- long black
- no comma
- comma
C. Xatoni toping
- We stayed in a five-star hotel.
- I need a new toy box.
- My brother is twelve years old. / My brother is twelve.
- ✓ She bought a lovely blue silk scarf.
D. Kontekstda
- lovely old wooden
- dining room
- heavy and strong / strong and heavy
- new white cotton
- five-minute
E. Sizning navbatingiz
- I have a comfortable old leather sofa.
- It's a twenty-minute bus ride, and then a five-minute walk.
F. Aralash takrorlash
- blue
- tiring
- much
