Phrasal Verbs kwa Kiswahili: Mpangilio wa Maneno (turn it off, look after her)
Phrasal Verbs: The Grammar
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kutambua aina nne za phrasal verbs, kuweka nomino na viwakilishi mahali sahihi (turn it off, look after her, run out of milk), kusoma kamusi ili kujua kitenzi ni cha aina gani, na kuchagua kati ya phrasal verb na kitenzi kimoja rasmi zaidi.
Wazo Kuu
Phrasal verb ni kitenzi + neno dogo linaloitwa particle (up, off, out, on, down, back, away, over…). Pamoja hufanya kazi kama kipande kimoja cha maana: give up = acha kujaribu, find out = gundua. Wakati mwingine maana ni ya moja kwa moja (sit down = keti, go out = toka nje); mara nyingi si hivyo (put up with = vumilia). Ulikutana na zile za kawaida zaidi katika A2-34.
Somo hili linahusu sehemu nyingine ngumu: mpangilio wa maneno. Fikiria phrasal verb kama sandwichi. Kitenzi ni kipande cha juu cha mkate, na particle ni kipande cha chini. Swali kubwa ni: mtendwa (object) anakaa wapi? Baadhi ya phrasal verbs hazina mtendwa kabisa. Nyingine zinaweza kufunguka kama sandwichi, mtendwa akiwa kijazo katikati — au mtendwa anaweza kuja baada ya sandwichi. Nyingine zimefungwa na haziwezi kufunguka, kwa hiyo mtendwa huja baada yake kila mara. Na kanuni moja haibadiliki kamwe: kiwakilishi (it, them, her) kama mtendwa wa kitenzi kinachotengana daima ni kijazo — turn it off, kamwe si turn off it.
Kwa wazungumzaji wa Kiswahili, kuna habari njema ya kushangaza: Kiswahili nacho huweka kiwakilishi cha mtendwa ndani ya kitenzi: ni-ta-ki-zima (nitakizima). Kumbuka picha hiyo: kama -ki- ilivyo ndani ya nitakizima, it iko ndani ya turn it off.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili hakina phrasal verbs. Mara nyingi maana ya phrasal verb nzima ni kitenzi kimoja cha Kiswahili: amka (get up), zima (turn off), tunza (look after), vumilia (put up with). Kwa hiyo hatuna "hisia" ya particle — ndiyo maana tunaiacha (pick badala ya pick up) au tunaigeuza kuwa kitenzi (on the light). Lakini kwa viwakilishi, Kiswahili kinatusaidia: kiambishi cha mtendwa (-ki-, -i-, -m-, -wa-, -ni-) hukaa katikati ya kitenzi, kama it, them, her, me katikati ya phrasal verb inayotengana.
| Kiswahili | Aina | Kiingereza |
|---|---|---|
| Gari letu liliharibika. | bila mtendwa | Our car broke down. |
| Punguza joto. | nomino: katikati au mwishoni | Turn the heating down. / Turn down the heating. |
| Nitalitafuta (neno) kwenye kamusi. | kiwakilishi: katikati | I'll look it up. |
| Viatu vyako vimelowa. Vivue. | kiwakilishi: katikati | Your shoes are wet. Take them off. |
| Unaweza kuniamsha? | kiwakilishi: katikati | Can you wake me up? |
| Nani anamtunza mbwa? | haitengani: mtendwa mwishoni | Who's looking after the dog? |
| Kahawa imetuishia tena. | sehemu tatu | We've run out of coffee again. |
Angalia: katika Kahawa imetuishia, Kiswahili hufanya kahawa kuwa kiima; Kiingereza hufanya we kuwa kiima na kahawa kuwa mtendwa baada ya run out of.
Muundo
Aina nne
| Aina | Mtendwa? | Muundo | Mifano |
|---|---|---|---|
| 1. intransitive (bila mtendwa) | hapana | kitenzi + particle | get up, break down, grow up, set off |
| 2. separable (kinachotengana) | ndiyo | kitenzi + mtendwa + particle au kitenzi + particle + nomino | turn the TV off / turn off the TV |
| 3. inseparable (kisichotengana) | ndiyo | kitenzi + particle + mtendwa | look after her, get over it, run into him |
| 4. three-part (sehemu tatu) | ndiyo | kitenzi + particle + kihusishi + mtendwa | look forward to it, run out of milk |
Kitenzi chenye mtendwa ni transitive; kitenzi kisicho na mtendwa ni intransitive.
Vitenzi vinavyotengana: mtendwa anakaa wapi
| Mtendwa | Katikati | Mwishoni |
|---|---|---|
| nomino fupi | Turn the lights off. ✅ | Turn off the lights. ✅ |
| kiwakilishi | Turn them off. ✅ | ❌ Turn off them. |
| kirai nomino kirefu | inawezekana, lakini ni vigumu kufuatilia | Turn off all the lights in the house. ✅ |
Vitenzi visivyotengana na vya sehemu tatu: mtendwa huja mwishoni kila mara
| Kitenzi | Mtendwa nomino | Mtendwa kiwakilishi |
|---|---|---|
| look after | She looks after her grandmother. | She looks after her. |
| get over | He got over the flu quickly. | He got over it quickly. |
| get on with | I get on with my colleagues. | I get on with them. |
| put up with | I can't put up with this noise. | I can't put up with it. |
Jinsi kamusi inavyoonyesha aina (sb = somebody, mtu; sth = something, kitu)
| Kiingilio cha kamusi | Kinakuambia nini |
|---|---|
| turn sth off / turn off sth | kinatengana: mtendwa anaweza kukaa katikati au mwishoni |
| look after sb/sth | hakitengani: mtendwa huja baada ya particle tu |
| get up | intransitive: bila mtendwa |
| run out of sth | sehemu tatu: mtendwa huja mwishoni |
Matumizi
1Phrasal Verbs Bila Mtendwa
Phrasal verbs hizi zimekamilika bila mtendwa. Hakuna kinachokuja baada ya particle isipokuwa labda wakati au mahali.
2Vitenzi Vinavyotengana pamoja na Nomino
Kwa mtendwa nomino, kwa kawaida unaweza kumweka katikati au mwishoni. Kwa mtendwa mrefu, mweke mwishoni ili msikilizaji afuatilie.
3Vitenzi Vinavyotengana pamoja na Kiwakilishi
Kwa mtendwa kiwakilishi (it, them, him, her, me, us, you), kiwakilishi lazima kikae kati ya kitenzi na particle — kama kiambishi cha mtendwa katika Kiswahili.
4Vitenzi Visivyotengana
Kwa vitenzi hivi, particle hufanya kazi kama kihusishi: mtendwa, nomino au kiwakilishi, huja baada yake kila mara. Katika maswali na relative clauses, particle hubaki pamoja na kitenzi.
5Phrasal Verbs za Sehemu Tatu
Kitenzi + particle + kihusishi. Sehemu zote tatu hukaa pamoja, na mtendwa huja mwishoni kila mara. Baada ya look forward to, tumia nomino au -ing form (tazama B1-19).
6Phrasal Verb Moja, Aina Mbili
Baadhi ya phrasal verbs ni intransitive kwa maana moja na zinatengana kwa maana nyingine. Angalia maana kabla ya kuamua mtendwa akae wapi.
7Phrasal Verb au Kitenzi Kimoja Rasmi?
Phrasal verbs ni za kawaida katika mazungumzo, barua pepe kwa marafiki na maandishi yasiyo rasmi. Maandishi rasmi mara nyingi hupendelea kitenzi kimoja chenye maana inayofanana. Vyote ni Kiingereza sahihi; uchaguzi unahusu kiwango cha urasmi.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Washa taa / zima taa → "on the light / off the light". Kwa sababu Kiswahili kina kitenzi kimoja (washa, zima), tunageuza particle yenyewe kuwa kitenzi. Kosa hili husikika sana katika mazungumzo ya Afrika Mashariki, lakini on na off si vitenzi. Tumia turn on / switch on na turn off / switch off.
2. Zima taa → "put off the lights". Katika Kiingereza cha Afrika Mashariki, put off hutumika kwa maana ya kuzima. Ni ya kawaida hapa, lakini kimataifa put off inamaanisha ahirisha (au kumfanya mtu asipende kitu). Kwa kuzima, sema switch off / turn off. (Put on the light ni sahihi katika Kiingereza cha Uingereza.)
3. Nitakuchukua → "pick" bila up. Chukua ni kitenzi kimoja, kwa hiyo mara nyingi tunasema pick peke yake kwa maana ya kumchukua mtu kwa gari. Ni ya kawaida Kenya na Tanzania, lakini kimataifa ni pick sb up — na kiwakilishi kikiwa katikati.
4. Rudisha → "return back". Rudisha tayari ina maana ya "kurudisha", na return nayo ina maana hiyo. Tukiongeza back, tunasema jambo moja mara mbili. Tumia return peke yake, au phrasal verb give back (na kiwakilishi katikati: give it back).
Usichanganye
Particle na kihusishi cha kawaida — Neno dogo lile lile linaweza kuwa particle (sehemu ya kitenzi) au kihusishi (sehemu ya kirai cha mahali). Kipimo: je, kiwakilishi kinaweza kukaa katikati?
get up na wake up — Get up (toka kitandani) haina mtendwa. Wake up inaweza kuwa bila mtendwa (I woke up) au kutengana (Wake me up). Kiswahili kina tofauti hii pia: amka na amsha.
Maana za particles — Somo hili linahusu mpangilio wa maneno. Kwa maana za up, down, out, off na particles nyingine, tazama B2-25; kwa maneno yanayoenda pamoja, tazama T-03.
Tahajia na Matamshi
- Katika phrasal verbs nyingi, particle ndiyo hubeba msisitizo mkuu: give up, turn it off, set off. Kiswahili huweka msisitizo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho wa kila neno; hapa, sauti ipande kwenye particle.
- Katika vitenzi vya sehemu tatu, msisitizo kwa kawaida huangukia particle: look forward to, run out of, put up with. Kihusishi cha mwisho ni dhaifu: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/ — "uv", "tuh", "with".
- Kiwakilishi katikati hakina msisitizo na ni kifupi: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/ — kama "pick-mi-UP", na me fupi. Unganisha konsonanti na irabu inayofuata: turn it off husikika kama "tur-ni-TOFF".
- Usiongeze irabu mwishoni mwa maneno yanayoishia na konsonanti: up si "apu", off si "ofu", pick si "piki". /ʌ/ katika up ni fupi, mdomo ukiwa wazi kidogo.
- Nomino zinazotokana na phrasal verbs huandikwa kama neno moja au kwa kistari, na msisitizo uko kwenye sehemu ya kwanza: a breakdown, a takeoff, a check-in. Vitenzi ni maneno mawili: to break down, to check in.
Kanuni ya Dhahabu
Uliza: je, phrasal verb ina mtendwa, na je, mtendwa huyo anaweza kuhama? Kiwakilishi hukaa katikati ya kitenzi kinachotengana (turn it off) — kama -ki- katika nitakizima. Vitenzi visivyotengana na vya sehemu tatu huweka mtendwa mwishoni (look after her, run out of it). Na usigeuze particle kuwa kitenzi: si on the light, bali turn on the light.
Mazoezi
A. Muundo
Panga maneno au badilisha nomino kwa kiwakilishi kama ulivyoelekezwa.
-
Panga kwa mpangilio sahihi: off / please / it / turn
-
Panga kwa mpangilio sahihi: after / she / them / looks
-
Panga kwa mpangilio sahihi: out / we / sugar / of / ran
-
Badilisha nomino kwa kiwakilishi: Turn down the music.
-
Badilisha nomino kwa kiwakilishi: I came across this photo yesterday.
-
Badilisha nomino kwa kiwakilishi: Can you put away the toys?
B. Maana
Chagua jibu sahihi.
-
Chagua kitenzi rasmi zaidi kwa ripoti: We need to find out the cause. …
-
Chagua jibu sahihi: "The plane took off." …
-
Chagua jibu sahihi: She … after a year.
-
Chagua jibu sahihi: In "The cat ran up the tree", up is a ….
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
I'll pick up you at the station.
-
Can you look my cat after this weekend?
-
I can't put up this noise.
-
Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Katika Muktadha
Tumia phrasal verb iliyo katika mabano, kwa umbo na mpangilio sahihi.
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Andika sentensi mbili kuhusu utaratibu wako wa asubuhi ukitumia get up, put on au turn off. Tumia kiwakilishi katika mojawapo.
-
Andika sentensi moja kuhusu mtu unayeelewana naye, na moja kuhusu kitu usichoweza kukivumilia.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B1-19 Gerund kwa Kiswahili: -ing Kama Nomino, Kiima na Baada ya Kihusishi I'm looking forward to (see) you next week.
-
A2-15 Give Me the Book au Give It to Me? Vitenzi vyenye Vitu Viwili Chagua jibu sahihi: Here's your book. I'll tomorrow.
-
B1-27 So That, In Order To, Because Of, Due To kwa Kiswahili: Kusudi, Sababu na Matokeo I looked the word up ___ check the spelling. …
Majibu
A. Muundo
- Please turn it off. / Turn it off, please.
- She looks after them.
- We ran out of sugar.
- Turn it down.
- I came across it yesterday.
- Can you put them away?
B. Maana
- discover
- intransitive
- gave it up
- preposition
C. Tafuta Kosa
- I'll pick you up at the station.
- Can you look after my cat this weekend?
- I can't put up with this noise.
- ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Katika Muktadha
- pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
- run out of
- throw it away
- looking after
- get on with
E. Zamu Yako
- I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
- I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.
F. Marudio Mchanganyiko
- seeing
- give it to you
- to
