SlowingoSarufi
B1 30 / 39

Phrasal Verbs kwa Kiswahili: Mpangilio wa Maneno (turn it off, look after her)

Phrasal Verbs: The Grammar

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kutambua aina nne za phrasal verbs, kuweka nomino na viwakilishi mahali sahihi (turn it off, look after her, run out of milk), kusoma kamusi ili kujua kitenzi ni cha aina gani, na kuchagua kati ya phrasal verb na kitenzi kimoja rasmi zaidi.

Wazo Kuu

Phrasal verb ni kitenzi + neno dogo linaloitwa particle (up, off, out, on, down, back, away, over…). Pamoja hufanya kazi kama kipande kimoja cha maana: give up = acha kujaribu, find out = gundua. Wakati mwingine maana ni ya moja kwa moja (sit down = keti, go out = toka nje); mara nyingi si hivyo (put up with = vumilia). Ulikutana na zile za kawaida zaidi katika A2-34.

Somo hili linahusu sehemu nyingine ngumu: mpangilio wa maneno. Fikiria phrasal verb kama sandwichi. Kitenzi ni kipande cha juu cha mkate, na particle ni kipande cha chini. Swali kubwa ni: mtendwa (object) anakaa wapi? Baadhi ya phrasal verbs hazina mtendwa kabisa. Nyingine zinaweza kufunguka kama sandwichi, mtendwa akiwa kijazo katikati — au mtendwa anaweza kuja baada ya sandwichi. Nyingine zimefungwa na haziwezi kufunguka, kwa hiyo mtendwa huja baada yake kila mara. Na kanuni moja haibadiliki kamwe: kiwakilishi (it, them, her) kama mtendwa wa kitenzi kinachotengana daima ni kijazo — turn it off, kamwe si turn off it.

Kwa wazungumzaji wa Kiswahili, kuna habari njema ya kushangaza: Kiswahili nacho huweka kiwakilishi cha mtendwa ndani ya kitenzi: ni-ta-ki-zima (nitakizima). Kumbuka picha hiyo: kama -ki- ilivyo ndani ya nitakizima, it iko ndani ya turn it off.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili hakina phrasal verbs. Mara nyingi maana ya phrasal verb nzima ni kitenzi kimoja cha Kiswahili: amka (get up), zima (turn off), tunza (look after), vumilia (put up with). Kwa hiyo hatuna "hisia" ya particle — ndiyo maana tunaiacha (pick badala ya pick up) au tunaigeuza kuwa kitenzi (on the light). Lakini kwa viwakilishi, Kiswahili kinatusaidia: kiambishi cha mtendwa (-ki-, -i-, -m-, -wa-, -ni-) hukaa katikati ya kitenzi, kama it, them, her, me katikati ya phrasal verb inayotengana.

KiswahiliAinaKiingereza
Gari letu liliharibika.bila mtendwaOur car broke down.
Punguza joto.nomino: katikati au mwishoniTurn the heating down. / Turn down the heating.
Nitalitafuta (neno) kwenye kamusi.kiwakilishi: katikatiI'll look it up.
Viatu vyako vimelowa. Vivue.kiwakilishi: katikatiYour shoes are wet. Take them off.
Unaweza kuniamsha?kiwakilishi: katikatiCan you wake me up?
Nani anamtunza mbwa?haitengani: mtendwa mwishoniWho's looking after the dog?
Kahawa imetuishia tena.sehemu tatuWe've run out of coffee again.

Angalia: katika Kahawa imetuishia, Kiswahili hufanya kahawa kuwa kiima; Kiingereza hufanya we kuwa kiima na kahawa kuwa mtendwa baada ya run out of.

Muundo

Aina nne

AinaMtendwa?MuundoMifano
1. intransitive (bila mtendwa)hapanakitenzi + particleget up, break down, grow up, set off
2. separable (kinachotengana)ndiyokitenzi + mtendwa + particle au kitenzi + particle + nominoturn the TV off / turn off the TV
3. inseparable (kisichotengana)ndiyokitenzi + particle + mtendwalook after her, get over it, run into him
4. three-part (sehemu tatu)ndiyokitenzi + particle + kihusishi + mtendwalook forward to it, run out of milk

Kitenzi chenye mtendwa ni transitive; kitenzi kisicho na mtendwa ni intransitive.

Vitenzi vinavyotengana: mtendwa anakaa wapi

MtendwaKatikatiMwishoni
nomino fupiTurn the lights off. ✅Turn off the lights. ✅
kiwakilishiTurn them off. ✅❌ Turn off them.
kirai nomino kirefuinawezekana, lakini ni vigumu kufuatiliaTurn off all the lights in the house. ✅

Vitenzi visivyotengana na vya sehemu tatu: mtendwa huja mwishoni kila mara

KitenziMtendwa nominoMtendwa kiwakilishi
look afterShe looks after her grandmother.She looks after her.
get overHe got over the flu quickly.He got over it quickly.
get on withI get on with my colleagues.I get on with them.
put up withI can't put up with this noise.I can't put up with it.

Jinsi kamusi inavyoonyesha aina (sb = somebody, mtu; sth = something, kitu)

Kiingilio cha kamusiKinakuambia nini
turn sth off / turn off sthkinatengana: mtendwa anaweza kukaa katikati au mwishoni
look after sb/sthhakitengani: mtendwa huja baada ya particle tu
get upintransitive: bila mtendwa
run out of sthsehemu tatu: mtendwa huja mwishoni

Matumizi

1Phrasal Verbs Bila Mtendwa

Phrasal verbs hizi zimekamilika bila mtendwa. Hakuna kinachokuja baada ya particle isipokuwa labda wakati au mahali.

What time do you usually get up?
Kwa kawaida huamka saa ngapi?
hu- = mazoea → present simple; get up = amka (kutoka kitandani)
Our car broke down on the motorway.
Gari letu liliharibika kwenye barabara kuu.
break down = haribika, bila mtendwa; motorway (UK), highway (US)
I grew up in a small fishing town.
Nilikulia katika mji mdogo wa wavuvi.
grow up = kulia
We set off before sunrise to avoid the heat.
Tuliondoka kabla ya jua kuchomoza ili kuepuka joto.
set off = anza safari

2Vitenzi Vinavyotengana pamoja na Nomino

Kwa mtendwa nomino, kwa kawaida unaweza kumweka katikati au mwishoni. Kwa mtendwa mrefu, mweke mwishoni ili msikilizaji afuatilie.

Can you turn the heating down?
Unaweza kupunguza joto la hita?
pia: turn down the heating
Please fill in this form.
Tafadhali jaza fomu hii.
pia: fill this form in
She picked up the kids from school.
Aliwachukua watoto kutoka shuleni.
pick up = chukua (kwa gari); usiache up
I need to give back all the books I borrowed last term.
Ninahitaji kurudisha vitabu vyote nilivyoazima muhula uliopita.
mtendwa mrefu: mwishoni

3Vitenzi Vinavyotengana pamoja na Kiwakilishi

Kwa mtendwa kiwakilishi (it, them, him, her, me, us, you), kiwakilishi lazima kikae kati ya kitenzi na particle — kama kiambishi cha mtendwa katika Kiswahili.

I don't know this word, so I'll look it up.
Silijui neno hili, kwa hiyo nitalitafuta kwenye kamusi.
nita-li-tafuta → look it up
Your shoes are wet. Take them off.
Viatu vyako vimelowa. Vivue.
vi-vue → take them off; vimelowa (-me-) = hali → are wet
If you don't need the old sofa, why don't you give it away?
Kama huihitaji sofa ya zamani, kwa nini usiitoe bure?
give it away, si give away it
He called me back an hour later.
Alinipigia simu tena baada ya saa moja.
a-li-ni-pigia → called me back
Can you wake me up at seven?
Unaweza kuniamsha saa moja asubuhi?
ku-ni-amsha → wake me up; seven (asubuhi) = saa moja asubuhi

4Vitenzi Visivyotengana

Kwa vitenzi hivi, particle hufanya kazi kama kihusishi: mtendwa, nomino au kiwakilishi, huja baada yake kila mara. Katika maswali na relative clauses, particle hubaki pamoja na kitenzi.

Who's looking after the dog while you're away?
Nani anamtunza mbwa ukiwa haupo?
look after = tunza; haitengani
It took her months to get over the break-up.
Ilimchukua miezi kadhaa kupona maumivu ya kuachana.
get over = pona / sahau; her = mwanamke
I ran into an old friend at the airport.
Nilikutana kwa bahati na rafiki wa zamani kwenye uwanja wa ndege.
run into = kutana kwa bahati
Don't worry about the complaint. I'll deal with it.
Usiwe na wasiwasi kuhusu lalamiko hilo. Nitalishughulikia.
nita-li-shughulikia, lakini Kiingereza: deal with it (it mwishoni)
What are you looking for?
Unatafuta nini?
particle hubaki na kitenzi mwishoni mwa swali

5Phrasal Verbs za Sehemu Tatu

Kitenzi + particle + kihusishi. Sehemu zote tatu hukaa pamoja, na mtendwa huja mwishoni kila mara. Baada ya look forward to, tumia nomino au -ing form (tazama B1-19).

We've run out of coffee again.
Kahawa imetuishia tena.
run out of = isha; kiima ni we
I'm really looking forward to the holidays.
Kwa kweli ninasubiri likizo kwa hamu kubwa.
look forward to + nomino
Do you get on with your neighbours?
Unaelewana na majirani zako?
get on with = elewana na
I can't put up with his rude comments any more.
Siwezi kuvumilia tena maneno yake ya kifidhuli.
put up with = vumilia
She came up with a brilliant idea for the campaign.
Alibuni wazo zuri sana kwa ajili ya kampeni.
come up with = buni

6Phrasal Verb Moja, Aina Mbili

Baadhi ya phrasal verbs ni intransitive kwa maana moja na zinatengana kwa maana nyingine. Angalia maana kabla ya kuamua mtendwa akae wapi.

The plane took off on time.
Ndege iliruka kwa wakati.
bila mtendwa: iliacha ardhi
Take off your jacket if you're hot.
Vua koti lako kama unasikia joto.
inatengana: vua
The lift broke down again.
Lifti iliharibika tena.
bila mtendwa: iliacha kufanya kazi; US: elevator
The firefighters broke the door down.
Wazima moto walivunja mlango.
inatengana: vunja hadi uanguke

7Phrasal Verb au Kitenzi Kimoja Rasmi?

Phrasal verbs ni za kawaida katika mazungumzo, barua pepe kwa marafiki na maandishi yasiyo rasmi. Maandishi rasmi mara nyingi hupendelea kitenzi kimoja chenye maana inayofanana. Vyote ni Kiingereza sahihi; uchaguzi unahusu kiwango cha urasmi.

Can you find out what time the shop opens?
Unaweza kujua duka linafunguliwa saa ngapi?
rasmi: discover
The meeting has been put off until Friday.
Mkutano umeahirishwa hadi Ijumaa.
rasmi: postponed; Kiswahili hutumia kauli ya kutendwa hapa pia
The committee has postponed the decision.
Kamati imeahirisha uamuzi.
rasmi
She turned down the job offer.
Alikataa nafasi ya kazi aliyopewa.
rasmi: rejected / declined
Prices have gone up again.
Bei zimepanda tena.
rasmi: increased

Makosa ya Kawaida

❌I took off it.
✅I took it off.
Kiwakilishi hukaa katikati ya kitenzi kinachotengana.
❌Can you pick up me at six?
✅Can you pick me up at six?
Kiwakilishi katikati.
❌She looks her little brother after.
✅She looks after her little brother.
look after haitengani.
❌We've run out milk.
✅We've run out of milk.
Vitenzi vya sehemu tatu hubaki na sehemu zote tatu.
❌She came up a great idea.
✅She came up with a great idea.
come up with ni kitenzi cha sehemu tatu.
❌My car broke down it.
✅My car broke down.
break down (= acha kufanya kazi) haina mtendwa.
❌Please wake up me at seven.
✅Please wake me up at seven.
wake sb up inatengana: kiwakilishi katikati.
⚠️I gave all the old clothes that didn't fit me any more away.
✅I gave away all the old clothes that didn't fit me any more.
Ni sahihi kisarufi, lakini mtendwa mrefu ni rahisi zaidi kufuatilia akiwa mwishoni.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Washa taa / zima taa → "on the light / off the light". Kwa sababu Kiswahili kina kitenzi kimoja (washa, zima), tunageuza particle yenyewe kuwa kitenzi. Kosa hili husikika sana katika mazungumzo ya Afrika Mashariki, lakini on na off si vitenzi. Tumia turn on / switch on na turn off / switch off.

❌Please on the fan, it's very hot.
✅Please turn on the fan, it's very hot.
au: switch on the fan / turn the fan on
❌Don't forget to off the TV before you sleep.
✅Don't forget to switch off the TV before you sleep.
au: turn the TV off

2. Zima taa → "put off the lights". Katika Kiingereza cha Afrika Mashariki, put off hutumika kwa maana ya kuzima. Ni ya kawaida hapa, lakini kimataifa put off inamaanisha ahirisha (au kumfanya mtu asipende kitu). Kwa kuzima, sema switch off / turn off. (Put on the light ni sahihi katika Kiingereza cha Uingereza.)

⚠️Put off the lights when you leave the office.
✅Switch off the lights when you leave the office.
put off = ahirisha kwa wazungumzaji wengi wa Kiingereza.

3. Nitakuchukua → "pick" bila up. Chukua ni kitenzi kimoja, kwa hiyo mara nyingi tunasema pick peke yake kwa maana ya kumchukua mtu kwa gari. Ni ya kawaida Kenya na Tanzania, lakini kimataifa ni pick sb up — na kiwakilishi kikiwa katikati.

⚠️My uncle will pick us from the airport.
✅My uncle will pick us up from the airport.
pick peke yake = chagua au chuma (matunda).

4. Rudisha → "return back". Rudisha tayari ina maana ya "kurudisha", na return nayo ina maana hiyo. Tukiongeza back, tunasema jambo moja mara mbili. Tumia return peke yake, au phrasal verb give back (na kiwakilishi katikati: give it back).

⚠️Please return back my charger tomorrow.
✅Please give my charger back tomorrow.
au: Please return my charger tomorrow. return back hurudia maana; husikika sana katika mazungumzo.

Usichanganye

Particle na kihusishi cha kawaida — Neno dogo lile lile linaweza kuwa particle (sehemu ya kitenzi) au kihusishi (sehemu ya kirai cha mahali). Kipimo: je, kiwakilishi kinaweza kukaa katikati?

She looked up the word in the dictionary.
Alilitafuta neno hilo kwenye kamusi.
phrasal verb: she looked it up
She looked up the chimney.
Alitazama juu ndani ya dohani.
kihusishi + mahali: huwezi kusema "she looked it up" hapa

get up na wake up — Get up (toka kitandani) haina mtendwa. Wake up inaweza kuwa bila mtendwa (I woke up) au kutengana (Wake me up). Kiswahili kina tofauti hii pia: amka na amsha.

I woke up at six but didn't get up until seven.
Niliamka saa kumi na mbili, lakini sikutoka kitandani hadi saa moja.
woke up = niliamka; get up = toka kitandani
The noise woke the baby up.
Kelele zilimwamsha mtoto.
amsha (mtendwa) → woke the baby up

Maana za particles — Somo hili linahusu mpangilio wa maneno. Kwa maana za up, down, out, off na particles nyingine, tazama B2-25; kwa maneno yanayoenda pamoja, tazama T-03.

Tahajia na Matamshi

  • Katika phrasal verbs nyingi, particle ndiyo hubeba msisitizo mkuu: give up, turn it off, set off. Kiswahili huweka msisitizo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho wa kila neno; hapa, sauti ipande kwenye particle.
  • Katika vitenzi vya sehemu tatu, msisitizo kwa kawaida huangukia particle: look forward to, run out of, put up with. Kihusishi cha mwisho ni dhaifu: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/ — "uv", "tuh", "with".
  • Kiwakilishi katikati hakina msisitizo na ni kifupi: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/ — kama "pick-mi-UP", na me fupi. Unganisha konsonanti na irabu inayofuata: turn it off husikika kama "tur-ni-TOFF".
  • Usiongeze irabu mwishoni mwa maneno yanayoishia na konsonanti: up si "apu", off si "ofu", pick si "piki". /ʌ/ katika up ni fupi, mdomo ukiwa wazi kidogo.
  • Nomino zinazotokana na phrasal verbs huandikwa kama neno moja au kwa kistari, na msisitizo uko kwenye sehemu ya kwanza: a breakdown, a takeoff, a check-in. Vitenzi ni maneno mawili: to break down, to check in.

Kanuni ya Dhahabu

Uliza: je, phrasal verb ina mtendwa, na je, mtendwa huyo anaweza kuhama? Kiwakilishi hukaa katikati ya kitenzi kinachotengana (turn it off) — kama -ki- katika nitakizima. Vitenzi visivyotengana na vya sehemu tatu huweka mtendwa mwishoni (look after her, run out of it). Na usigeuze particle kuwa kitenzi: si on the light, bali turn on the light.

Mazoezi

A. Muundo

Panga maneno au badilisha nomino kwa kiwakilishi kama ulivyoelekezwa.

  1. Panga kwa mpangilio sahihi: off / please / it / turn
  2. Panga kwa mpangilio sahihi: after / she / them / looks
  3. Panga kwa mpangilio sahihi: out / we / sugar / of / ran
  4. Badilisha nomino kwa kiwakilishi: Turn down the music.
  5. Badilisha nomino kwa kiwakilishi: I came across this photo yesterday.
  6. Badilisha nomino kwa kiwakilishi: Can you put away the toys?

B. Maana

Chagua jibu sahihi.

  1. Chagua kitenzi rasmi zaidi kwa ripoti: We need to find out the cause. …
  2. Chagua jibu sahihi: "The plane took off." …
  3. Chagua jibu sahihi: She … after a year.
  4. Chagua jibu sahihi: In "The cat ran up the tree", up is a ….

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. I'll pick up you at the station.
  2. Can you look my cat after this weekend?
  3. I can't put up this noise.
  4. Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Katika Muktadha

Tumia phrasal verb iliyo katika mabano, kwa umbo na mpangilio sahihi.

Moving day
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza.

  1. Andika sentensi mbili kuhusu utaratibu wako wa asubuhi ukitumia get up, put on au turn off. Tumia kiwakilishi katika mojawapo.
  2. Andika sentensi moja kuhusu mtu unayeelewana naye, na moja kuhusu kitu usichoweza kukivumilia.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. B1-19 Gerund kwa Kiswahili: -ing Kama Nomino, Kiima na Baada ya Kihusishi
    I'm looking forward to (see) you next week.
  2. A2-15 Give Me the Book au Give It to Me? Vitenzi vyenye Vitu Viwili
    Chagua jibu sahihi: Here's your book. I'll tomorrow.
  3. B1-27 So That, In Order To, Because Of, Due To kwa Kiswahili: Kusudi, Sababu na Matokeo
    I looked the word up ___ check the spelling. …
Majibu

A. Muundo

  1. Please turn it off. / Turn it off, please.
  2. She looks after them.
  3. We ran out of sugar.
  4. Turn it down.
  5. I came across it yesterday.
  6. Can you put them away?

B. Maana

  1. discover
  2. intransitive
  3. gave it up
  4. preposition

C. Tafuta Kosa

  1. I'll pick you up at the station.
  2. Can you look after my cat this weekend?
  3. I can't put up with this noise.
  4. ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Katika Muktadha

  1. pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
  2. run out of
  3. throw it away
  4. looking after
  5. get on with

E. Zamu Yako

  1. I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
  2. I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. seeing
  2. give it to you
  3. to
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play