Non-Defining Relative Clauses kwa Kiswahili: Who, Which, Whose na Koma
Non-Defining Relative Clauses
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuongeza taarifa ya ziada kuhusu mtu, kitu, mahali au wakati kwa kutumia koma — My sister, who lives in Oslo, is a pilot — kuelewa jinsi koma zinavyobadilisha maana, kutumia which kutoa maoni kuhusu kishazi kizima, na kutumia some of whom / most of which.
Wazo Kuu
Relative clause (kishazi rejeshi) inaweza kufanya kazi mbili tofauti kabisa.
Kishazi cha defining (A2-29, B1-20) kinakuambia yupi au kipi. Bila kishazi hicho, msikilizaji hajui unamaanisha nani au nini: The woman who called you is my boss. — Mwanamke yupi? Yule aliyekupigia simu.
Kishazi cha non-defining kinaongeza taarifa ya ziada kuhusu kitu ambacho tayari kiko wazi. Fikiria mwigizaji jukwaani anayegeuka kwa watazamaji kwa maoni mafupi ya pembeni, kisha anarudi kwenye onyesho. Mchezo hauhitaji maoni hayo, lakini yanaongeza kitu: My boss, who is from Ireland, called today. Nina bosi mmoja tu; kishazi kinakueleza zaidi kumhusu. Kiondoe, na sentensi bado ina maana kamili.
Koma zinaonyesha maoni hayo ya pembeni. Katika mazungumzo zinakuwa vituo vifupi, na sauti inashuka kidogo. Kwa sababu kishazi ni maoni tofauti, kina sheria kali zaidi: hakuna that, na neno rejeshi haliwezi kuachwa kamwe.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, habari njema: Kiswahili kinafanya tofauti hii hii kwa koma na vituo — kaka yangu anayeishi Toronto dhidi ya kaka yangu, ambaye anaishi Toronto,. Tofauti kubwa iko ndani ya kishazi: Kiswahili hurudia kiwakilishi ndani ya kitenzi (ambacho nilikisoma), Kiingereza hakirudii (which I read, si which I read it).
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili huunda kishazi rejeshi kwa amba- + kiambishi cha ngeli (ambaye, ambacho, ambalo, ambao, ambapo) au kwa kiambishi rejeshi ndani ya kitenzi (anayeishi, nilichosoma). Kiingereza kina maneno machache: who / whom kwa watu, which kwa vitu, whose, where, when. Kiswahili, kama Kiingereza, hutumia koma kwa taarifa ya ziada. Lakini: Kiswahili huweka kiambishi cha mtendwa ndani ya kitenzi (nilikiazima) — Kiingereza hakirudii it / him; umiliki ni maneno mawili (ambaye … wake) — Kiingereza ni neno moja, whose; na wengi wao / wawili kati yao → most of whom / two of whom, si of them.
| Kiswahili | Kazi | Kiingereza |
|---|---|---|
| Kaka yangu, ambaye anaishi Toronto, ni msanifu majengo. | taarifa ya ziada (mtu) | My brother, who lives in Toronto, is an architect. |
| Simu yangu, ambayo niliinunua wiki iliyopita, imeharibika. | kitu; -i- = it ndani ya kitenzi | My phone, which I bought last week, has stopped working. |
| Jirani yetu, ambaye mbwa wake hubweka usiku kucha, anahama. | umiliki | Our neighbour, whose dog barks all night, is moving. |
| Alifeli tena, jambo ambalo liliwashangaza wote. | maoni kuhusu kishazi kizima | He failed again, which surprised everyone. |
| Watu hamsini waliomba, wengi wao bila uzoefu. | kiasi + watu | Fifty people applied, most of whom had no experience. |
| Tulikula Brighton, ambapo binamu yangu ana mkahawa. | mahali | We had lunch in Brighton, where my cousin runs a café. |
Angalia safu ya pili: niliinunua ina -i- (= it) ndani ya kitenzi, lakini Kiingereza husema which I bought, bila it. Na safu ya tano: wengi wao → most of whom, si most of them, kishazi kinapounganishwa kwa koma.
Muundo
Maneno rejeshi katika non-defining clauses
| Neno | Linarejelea | Mfano |
|---|---|---|
| who | watu (kiima au mtendwa) | My uncle, who is a chef, cooked dinner. |
| whom | watu (mtendwa; rasmi) | The director, whom I met last year, has retired. |
| which | vitu, wanyama, vishazi vizima | The museum, which opened in 2019, is free. |
| whose | umiliki (watu na vitu) | Our neighbour, whose dog barks all night, is moving. |
| where | mahali | We stayed in Porto, where my parents met. |
| when | wakati | I'll call you on Friday, when I'm less busy. |
Sheria
| Sheria | ✅ | ❌ |
|---|---|---|
| Koma pande zote za kishazi (au koma moja kama kinamaliza sentensi) | My car, which is ten years old, still runs well. | My car which is ten years old still runs well. |
| Hakuna that | Paris, which I love, is expensive. | Paris, that I love, is expensive. |
| Neno rejeshi haliwezi kuachwa | The film, which I saw yesterday, was great. | The film, I saw yesterday, was great. |
Kiasi + of whom / of which
| Kiasi | Watu | Vitu |
|---|---|---|
| some / many / most / all / none / both / neither / one / two… | + of whom | + of which |
| Mfano | I have three brothers, all of whom live abroad. | She wrote five novels, two of which became films. |
Kishazi cha maoni
| Kishazi kikuu | , which … (kuhusu kishazi kizima) |
|---|---|
| The train was cancelled, | which meant we had to take a taxi. |
Matumizi
1Defining na non-defining — koma hubadilisha maana
Bila koma, kishazi kinaonyesha yupi / kipi. Kwa koma, kishazi kinaongeza taarifa kuhusu kitu ambacho tayari kinajulikana. Maana inaweza kuwa tofauti — katika Kiswahili pia.
2Kuongeza taarifa ya ziada — who, which, whom
Tumia who kwa watu na which kwa vitu. Katika maandishi rasmi, whom hutumika mtu anapokuwa mtendwa; katika mazungumzo watu wengi husema who. Kishazi kinaweza kuwa katikati au mwishoni mwa sentensi.
3Which kwa kishazi kizima
Which inaweza kutoa maoni kuhusu wazo zima la kishazi kilichotangulia, si nomino moja tu — kama jambo ambalo ya Kiswahili. Kishazi hiki huja baada ya kishazi kinachokizungumzia, baada ya koma. What haiwezekani hapa.
4Kiasi + of whom / of which
Baada ya namba au neno la kiasi, tumia of whom kwa watu na of which kwa vitu. Hii inaunganisha mawazo mawili katika sentensi moja laini, na ni ya kawaida katika maandishi. Kiswahili husema wengi wao, baadhi yake, wote wawili.
5Whose, where na when katika non-defining clauses
Whose inaonyesha umiliki (ambaye … wake), where inaongeza taarifa kuhusu mahali (ambapo), when kuhusu wakati (wakati ambapo, -po-).
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Ambacho niliki-… → "which I … it". Katika Kiswahili, kiambishi cha mtendwa hukaa ndani ya kitenzi hata katika kishazi rejeshi: gari, ambalo mjomba wangu aliliuza; mwalimu, ambaye wanafunzi wanampenda. Ukikitafsiri, unapata it / him / her ya ziada. Katika Kiingereza, which / who / whom tayari inachukua nafasi ya mtendwa — usiirudie.
2. Ambaye gari lake… → "who his car". Kiswahili hueleza umiliki kwa maneno mawili: ambaye + -ake (ambaye gari lake liliibiwa). Ukitafsiri neno kwa neno, unapata who his / who her. Kiingereza kina neno moja: whose.
3. Wawili kati yao / wengi wao → "two of them" baada ya koma. Kiswahili huunganisha kwa urahisi: tuliwahoji watahiniwa kumi, watatu kati yao walikuwa na shahada. Kwa Kiingereza, three of them baada ya koma huunda sentensi mbili zilizounganishwa vibaya. Tumia of whom / of which, au ongeza and.
Usichanganye
defining na non-defining — tazama A2-29 na B1-20.
which (nomino moja) na which (kishazi kizima)
which na what — which inarejelea kitu kilichotangulia; what inamaanisha "kile ambacho" na hakina kitu kabla yake. Tazama B2-20.
Miundo rasmi yenye kihusishi kabla ya whom au which (the colleague to whom I spoke) inafundishwa katika C1-15. Sheria zaidi za koma ziko katika B2-27.
Tahajia na Matamshi
- Katika mazungumzo, non-defining clause ina kituo kifupi kabla na baada yake, na husemwa chini kidogo na kwa haraka kidogo, kama maoni ya pembeni: My brother | who lives in Toronto | is an architect.
- Defining clause haina vituo: My brother who lives in Toronto is an architect husemwa kama kipande kimoja.
- Kishazi kikiwa katikati ya sentensi, unahitaji koma mbili — moja kabla na moja baada.
- whose (umiliki) na who's (= who is / who has) zinasikika sawa: /huːz/ — "hooz". Irabu ni ndefu, na z ya mwisho ina mtetemo; usiongeze irabu ("huzi"). Who's that? / The man whose car…
- which /wɪtʃ/ ina i fupi na legevu, na huishia kwa /tʃ/ kama ch ya chai — bila irabu baada yake: si "wichi".
- whom /huːm/ — "hoom" — ni rasmi na nadra katika mazungumzo.
Kanuni ya Dhahabu
Taarifa ya ziada? Iweke kati ya koma na utumie who / whom / which / whose / where / when — si that — na usiache neno rejeshi kamwe. Usirudie it / him / her ndani ya kishazi (hata kama Kiswahili kinasema niliki-), na ambaye … wake → whose.
Mazoezi
A. Muundo
Jaza neno sahihi, au unganisha sentensi kama unavyoelekezwa.
-
My best friend, lives next door, is a nurse.
-
The castle, was built in 1250, is now a hotel.
-
Our teacher, husband is a famous chef, invited us to dinner.
-
We went to Lisbon, we ate the best seafood of our lives.
-
The company has 300 employees, most of work from home.
-
I've read his three books, none of I enjoyed.
-
Unganisha sentensi kwa taarifa ya ziada: Rome has nearly three million people. It is the capital of Italy.
B. Maana
Chagua au jibu kulingana na maana.
-
Nani aliugua? "The guests, who ate the fish, got sick."
-
Nani aliugua? "The guests who ate the fish got sick."wale waliokula samaki
-
Katika "He forgot my birthday, which hurt me", which inarejelea nini?
-
Chagua jibu sahihi: I missed the bus, … meant I was late.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
My car, that is very old, broke down again.
-
She has two daughters, both of them are lawyers.
-
The restaurant, we went to last night, was excellent.
-
Our flat, which has two bedrooms, is near the station.flat (UK) = apartment (US)
D. Katika Muktadha
Kila nafasi inahitaji neno rejeshi (who, whom, which, whose, where, when) au neno la kiasi.
Hi Ana! We're having a great time in Edinburgh, 16 it hasn't stopped raining since Monday! We're staying with Uncle Tom, 17 house is right in the old town. His two sons, 18 of 19 study music, play the piano every evening. Yesterday we visited the castle, 20 was built on top of an old volcano. Then Tom's car broke down, 21 meant we had to walk home in the rain!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu watu na matukio katika maisha yako.
-
Andika sentensi kuhusu mwanafamilia au rafiki, ukiongeza taarifa ya ziada kwa who au whose.
-
Andika sentensi kuhusu jambo lililotokea hivi karibuni, kisha toa maoni kulihusu kwa which.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A2-29 Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo) A dentist is someone ___ looks after your teeth. …
-
B1-20 Relative Clauses kwa Kiswahili: Whose, Where, When na Kuondoa Who / That That's the woman son plays in my team.
-
B2-07 Need, Needn't Have na Be Supposed To kwa Kiswahili: Nahitaji, Si Lazima na Natakiwa We (needn't bring) our umbrellas — it was sunny all day.
-
B2-06 Must Have, Can't Have na Might Have kwa Kiswahili: Kukisia Yaliyotokea Zamani She (can't see) the message — her phone was off.
Majibu
A. Muundo
- who
- which
- whose
- where
- whom
- which
- Rome, which is the capital of Italy, has nearly three million people. / Rome, which has nearly three million people, is the capital of Italy.
B. Maana
- all the guests
- only some of the guests
- the fact that he forgot
- which
C. Tafuta Kosa
- My car, which is very old, broke down again.
- She has two daughters, both of whom are lawyers. / She has two daughters, and both of them are lawyers.
- The restaurant, which we went to last night, was excellent. / The restaurant we went to last night was excellent.
- ✓ Our flat, which has two bedrooms, is near the station.
D. Katika Muktadha
- where
- whose
- both
- whom
- which
- which
E. Zamu Yako
- My cousin Lara, who works in a hospital, is coming to visit next week.
- My phone fell in the sink, which meant I had to buy a new one.
F. Marudio Mchanganyiko
- who
- whose
- needn't have brought / didn't need to bring
- can't have seen / couldn't have seen
