SlowingoSarufi
B2 8 / 30

Non-Defining Relative Clauses kwa Kiswahili: Who, Which, Whose na Koma

Non-Defining Relative Clauses

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuongeza taarifa ya ziada kuhusu mtu, kitu, mahali au wakati kwa kutumia koma — My sister, who lives in Oslo, is a pilot — kuelewa jinsi koma zinavyobadilisha maana, kutumia which kutoa maoni kuhusu kishazi kizima, na kutumia some of whom / most of which.

Wazo Kuu

Relative clause (kishazi rejeshi) inaweza kufanya kazi mbili tofauti kabisa.

Kishazi cha defining (A2-29, B1-20) kinakuambia yupi au kipi. Bila kishazi hicho, msikilizaji hajui unamaanisha nani au nini: The woman who called you is my boss. — Mwanamke yupi? Yule aliyekupigia simu.

Kishazi cha non-defining kinaongeza taarifa ya ziada kuhusu kitu ambacho tayari kiko wazi. Fikiria mwigizaji jukwaani anayegeuka kwa watazamaji kwa maoni mafupi ya pembeni, kisha anarudi kwenye onyesho. Mchezo hauhitaji maoni hayo, lakini yanaongeza kitu: My boss, who is from Ireland, called today. Nina bosi mmoja tu; kishazi kinakueleza zaidi kumhusu. Kiondoe, na sentensi bado ina maana kamili.

Koma zinaonyesha maoni hayo ya pembeni. Katika mazungumzo zinakuwa vituo vifupi, na sauti inashuka kidogo. Kwa sababu kishazi ni maoni tofauti, kina sheria kali zaidi: hakuna that, na neno rejeshi haliwezi kuachwa kamwe.

Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, habari njema: Kiswahili kinafanya tofauti hii hii kwa koma na vituo — kaka yangu anayeishi Toronto dhidi ya kaka yangu, ambaye anaishi Toronto,. Tofauti kubwa iko ndani ya kishazi: Kiswahili hurudia kiwakilishi ndani ya kitenzi (ambacho nilikisoma), Kiingereza hakirudii (which I read, si which I read it).

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili huunda kishazi rejeshi kwa amba- + kiambishi cha ngeli (ambaye, ambacho, ambalo, ambao, ambapo) au kwa kiambishi rejeshi ndani ya kitenzi (anayeishi, nilichosoma). Kiingereza kina maneno machache: who / whom kwa watu, which kwa vitu, whose, where, when. Kiswahili, kama Kiingereza, hutumia koma kwa taarifa ya ziada. Lakini: Kiswahili huweka kiambishi cha mtendwa ndani ya kitenzi (nilikiazima) — Kiingereza hakirudii it / him; umiliki ni maneno mawili (ambaye … wake) — Kiingereza ni neno moja, whose; na wengi wao / wawili kati yao → most of whom / two of whom, si of them.

KiswahiliKaziKiingereza
Kaka yangu, ambaye anaishi Toronto, ni msanifu majengo.taarifa ya ziada (mtu)My brother, who lives in Toronto, is an architect.
Simu yangu, ambayo niliinunua wiki iliyopita, imeharibika.kitu; -i- = it ndani ya kitenziMy phone, which I bought last week, has stopped working.
Jirani yetu, ambaye mbwa wake hubweka usiku kucha, anahama.umilikiOur neighbour, whose dog barks all night, is moving.
Alifeli tena, jambo ambalo liliwashangaza wote.maoni kuhusu kishazi kizimaHe failed again, which surprised everyone.
Watu hamsini waliomba, wengi wao bila uzoefu.kiasi + watuFifty people applied, most of whom had no experience.
Tulikula Brighton, ambapo binamu yangu ana mkahawa.mahaliWe had lunch in Brighton, where my cousin runs a café.

Angalia safu ya pili: niliinunua ina -i- (= it) ndani ya kitenzi, lakini Kiingereza husema which I bought, bila it. Na safu ya tano: wengi wao → most of whom, si most of them, kishazi kinapounganishwa kwa koma.

Muundo

Maneno rejeshi katika non-defining clauses

NenoLinarejeleaMfano
whowatu (kiima au mtendwa)My uncle, who is a chef, cooked dinner.
whomwatu (mtendwa; rasmi)The director, whom I met last year, has retired.
whichvitu, wanyama, vishazi vizimaThe museum, which opened in 2019, is free.
whoseumiliki (watu na vitu)Our neighbour, whose dog barks all night, is moving.
wheremahaliWe stayed in Porto, where my parents met.
whenwakatiI'll call you on Friday, when I'm less busy.

Sheria

Sheria✅❌
Koma pande zote za kishazi (au koma moja kama kinamaliza sentensi)My car, which is ten years old, still runs well.My car which is ten years old still runs well.
Hakuna thatParis, which I love, is expensive.Paris, that I love, is expensive.
Neno rejeshi haliwezi kuachwaThe film, which I saw yesterday, was great.The film, I saw yesterday, was great.

Kiasi + of whom / of which

KiasiWatuVitu
some / many / most / all / none / both / neither / one / two…+ of whom+ of which
MfanoI have three brothers, all of whom live abroad.She wrote five novels, two of which became films.

Kishazi cha maoni

Kishazi kikuu, which … (kuhusu kishazi kizima)
The train was cancelled,which meant we had to take a taxi.

Matumizi

1Defining na non-defining — koma hubadilisha maana

Bila koma, kishazi kinaonyesha yupi / kipi. Kwa koma, kishazi kinaongeza taarifa kuhusu kitu ambacho tayari kinajulikana. Maana inaweza kuwa tofauti — katika Kiswahili pia.

My brother who lives in Toronto is an architect.
Kaka yangu anayeishi Toronto ni msanifu majengo.
bila koma: nina kaka zaidi ya mmoja
My brother, who lives in Toronto, is an architect.
Kaka yangu, ambaye anaishi Toronto, ni msanifu majengo.
kwa koma: nina kaka mmoja tu
The students who passed the exam got a certificate.
Wanafunzi waliofaulu mtihani walipata cheti.
baadhi tu walifaulu
The students, who passed the exam, got a certificate.
Wanafunzi, ambao walifaulu mtihani, walipata cheti.
wote walifaulu
Mount Everest, which is on the border of Nepal and China, attracts thousands of climbers.
Mlima Everest, ulio mpakani mwa Nepal na China, huvutia maelfu ya wapanda milima.
kitu kimoja tu: kishazi ni non-defining kila mara

2Kuongeza taarifa ya ziada — who, which, whom

Tumia who kwa watu na which kwa vitu. Katika maandishi rasmi, whom hutumika mtu anapokuwa mtendwa; katika mazungumzo watu wengi husema who. Kishazi kinaweza kuwa katikati au mwishoni mwa sentensi.

Our new manager, who started on Monday, seems very friendly.
Meneja wetu mpya, ambaye alianza Jumatatu, anaonekana mchangamfu sana.
I've just finished the novel you lent me, which took me six months.
Nimemaliza sasa hivi riwaya uliyoniazima, ambayo ilinichukua miezi sita.
which = riwaya
Dr Patel, whom many patients ask for by name, works only on Tuesdays.
Dkt. Patel, ambaye wagonjwa wengi humwulizia kwa jina, hufanya kazi Jumanne tu.
whom: rasmi; humwulizia ina -mw-, lakini Kiingereza hakiongezi him
We're flying with SkyLink, which I've never used before.
Tunasafiri na SkyLink, ambayo sijawahi kuitumia.
kuitumia ina -i-, lakini which I've never used, bila it
My grandmother, who is 92, still swims every morning.
Bibi yangu, ambaye ana miaka 92, bado huogelea kila asubuhi.
ana miaka (kuwa na) → is 92

3Which kwa kishazi kizima

Which inaweza kutoa maoni kuhusu wazo zima la kishazi kilichotangulia, si nomino moja tu — kama jambo ambalo ya Kiswahili. Kishazi hiki huja baada ya kishazi kinachokizungumzia, baada ya koma. What haiwezekani hapa.

He failed his driving test again, which surprised everyone.
Alifeli tena mtihani wa udereva, jambo ambalo liliwashangaza wote.
jambo ambalo → which, si what
The flight was delayed by six hours, which meant we missed our connection.
Ndege ilichelewa kwa saa sita, jambo lililomaanisha kwamba tulikosa ndege ya kuunganisha.
She offered to drive me home, which was really kind of her.
Alijitolea kunipeleka nyumbani kwa gari, jambo ambalo lilikuwa la wema mkubwa.
yeye ni mwanamke → she, her
Prices have gone up again, which is why we're eating out less.
Bei zimepanda tena, ndiyo maana siku hizi tunakula hotelini mara chache.
which is why = ndiyo maana

4Kiasi + of whom / of which

Baada ya namba au neno la kiasi, tumia of whom kwa watu na of which kwa vitu. Hii inaunganisha mawazo mawili katika sentensi moja laini, na ni ya kawaida katika maandishi. Kiswahili husema wengi wao, baadhi yake, wote wawili.

About fifty people applied, most of whom had no experience.
Watu wapatao hamsini waliomba, wengi wao hawakuwa na uzoefu.
wengi wao → most of whom, si most of them
I bought three plants, none of which survived the winter.
Nilinunua mimea mitatu, na hakuna hata mmoja uliostahimili majira ya baridi.
hakuna hata mmoja → none of which
She has two sons, both of whom are doctors.
Ana wana wawili, ambao wote wawili ni madaktari.
The report makes several suggestions, some of which are quite expensive.
Ripoti inatoa mapendekezo kadhaa, ambayo baadhi yake ni ghali kiasi.
We visited four cities, the last of which was Kraków.
Tulitembelea miji minne, na mji wa mwisho ulikuwa Kraków.

5Whose, where na when katika non-defining clauses

Whose inaonyesha umiliki (ambaye … wake), where inaongeza taarifa kuhusu mahali (ambapo), when kuhusu wakati (wakati ambapo, -po-).

Maya, whose sister I went to school with, has just got engaged.
Maya, ambaye dada yake nilisoma naye shule moja, amechumbiwa hivi karibuni.
ambaye … yake → whose, neno moja
The company, whose profits doubled last year, is hiring 200 people.
Kampuni hiyo, ambayo faida yake iliongezeka mara mbili mwaka jana, inaajiri watu 200.
whose hutumika pia kwa vitu
We had lunch in Brighton, where my cousin runs a café.
Tulikula chakula cha mchana Brighton, ambapo binamu yangu ana mkahawa.
ambapo → where
Come in August, when the weather is at its best.
Njoo mwezi Agosti, wakati ambapo hali ya hewa ni nzuri kabisa.
In 2010, when I first moved to the city, rents were much lower.
Mwaka 2010, nilipohamia mjini kwa mara ya kwanza, kodi za nyumba zilikuwa chini sana.
nilipo- → when

Makosa ya Kawaida

❌My father, that is a teacher, loves football.
✅My father, who is a teacher, loves football.
Hakuna that katika non-defining clauses.
❌The book, I borrowed from you, is brilliant.
✅The book, which I borrowed from you, is brilliant.
Neno rejeshi haliwezi kuachwa.
❌He was late again, what annoyed his boss.
✅He was late again, which annoyed his boss.
Maoni kuhusu kishazi kizima = which.
❌I have two cousins, both of them live in Dubai.
✅I have two cousins, both of whom live in Dubai.
Vishazi viwili vilivyounganishwa kwa koma vinahitaji of whom (au: …cousins, and both of them live in Dubai).
❌The hotel, which we stayed in it, was lovely.
✅The hotel, which we stayed in, was lovely.
which inachukua nafasi ya it: usiirudie.
❌I spoke to Mr Lee, who his son is in my class.
✅I spoke to Mr Lee, whose son is in my class.
Umiliki = whose.
❌My mother who is 60 has just retired.
✅My mother, who is 60, has just retired.
Kosa la uakifishaji: bila koma, inadokeza kwamba una mama zaidi ya mmoja.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Ambacho niliki-… → "which I … it". Katika Kiswahili, kiambishi cha mtendwa hukaa ndani ya kitenzi hata katika kishazi rejeshi: gari, ambalo mjomba wangu aliliuza; mwalimu, ambaye wanafunzi wanampenda. Ukikitafsiri, unapata it / him / her ya ziada. Katika Kiingereza, which / who / whom tayari inachukua nafasi ya mtendwa — usiirudie.

❌The car, which my uncle sold it last year, still runs well.
✅The car, which my uncle sold last year, still runs well.
❌Mrs Achieng, who all the students love her, is retiring.
✅Mrs Achieng, who all the students love, is retiring. au Mrs Achieng, whom all the students love, is retiring.
Usirudie her.

2. Ambaye gari lake… → "who his car". Kiswahili hueleza umiliki kwa maneno mawili: ambaye + -ake (ambaye gari lake liliibiwa). Ukitafsiri neno kwa neno, unapata who his / who her. Kiingereza kina neno moja: whose.

❌I met Mr Otieno, who his car was stolen last week.
✅I met Mr Otieno, whose car was stolen last week.

3. Wawili kati yao / wengi wao → "two of them" baada ya koma. Kiswahili huunganisha kwa urahisi: tuliwahoji watahiniwa kumi, watatu kati yao walikuwa na shahada. Kwa Kiingereza, three of them baada ya koma huunda sentensi mbili zilizounganishwa vibaya. Tumia of whom / of which, au ongeza and.

❌We interviewed ten candidates, three of them had degrees.
✅We interviewed ten candidates, three of whom had degrees. au We interviewed ten candidates, and three of them had degrees.
❌The school has four buses, two of them are broken.
✅The school has four buses, two of which are broken.
Vitu → of which.

Usichanganye

defining na non-defining — tazama A2-29 na B1-20.

The phone that I bought last week has stopped working.
Simu niliyoinunua wiki iliyopita imeacha kufanya kazi.
inaonyesha simu ipi; that inafaa
My phone, which I bought last week, has stopped working.
Simu yangu, ambayo niliinunua wiki iliyopita, imeacha kufanya kazi.
taarifa ya ziada; which, si that

which (nomino moja) na which (kishazi kizima)

She sent me a long email, which I haven't read yet.
Alinitumia barua pepe ndefu, ambayo bado sijaisoma.
which = barua pepe
She sent me a long email, which was unusual.
Alinitumia barua pepe ndefu, jambo ambalo halikuwa la kawaida.
which = ukweli kwamba aliituma

which na what — which inarejelea kitu kilichotangulia; what inamaanisha "kile ambacho" na hakina kitu kabla yake. Tazama B2-20.

He said nothing, which was strange.
Hakusema chochote, jambo ambalo lilikuwa la ajabu.
jambo ambalo → which
What he said was strange.
Alichosema kilikuwa cha ajabu.
-cho- (kile ambacho) → what

Miundo rasmi yenye kihusishi kabla ya whom au which (the colleague to whom I spoke) inafundishwa katika C1-15. Sheria zaidi za koma ziko katika B2-27.

Tahajia na Matamshi

  • Katika mazungumzo, non-defining clause ina kituo kifupi kabla na baada yake, na husemwa chini kidogo na kwa haraka kidogo, kama maoni ya pembeni: My brother | who lives in Toronto | is an architect.
  • Defining clause haina vituo: My brother who lives in Toronto is an architect husemwa kama kipande kimoja.
  • Kishazi kikiwa katikati ya sentensi, unahitaji koma mbili — moja kabla na moja baada.
  • whose (umiliki) na who's (= who is / who has) zinasikika sawa: /huːz/ — "hooz". Irabu ni ndefu, na z ya mwisho ina mtetemo; usiongeze irabu ("huzi"). Who's that? / The man whose car…
  • which /wɪtʃ/ ina i fupi na legevu, na huishia kwa /tʃ/ kama ch ya chai — bila irabu baada yake: si "wichi".
  • whom /huːm/ — "hoom" — ni rasmi na nadra katika mazungumzo.

Kanuni ya Dhahabu

Taarifa ya ziada? Iweke kati ya koma na utumie who / whom / which / whose / where / when — si that — na usiache neno rejeshi kamwe. Usirudie it / him / her ndani ya kishazi (hata kama Kiswahili kinasema niliki-), na ambaye … wake → whose.

Mazoezi

A. Muundo

Jaza neno sahihi, au unganisha sentensi kama unavyoelekezwa.

  1. My best friend, lives next door, is a nurse.
  2. The castle, was built in 1250, is now a hotel.
  3. Our teacher, husband is a famous chef, invited us to dinner.
  4. We went to Lisbon, we ate the best seafood of our lives.
  5. The company has 300 employees, most of work from home.
  6. I've read his three books, none of I enjoyed.
  7. Unganisha sentensi kwa taarifa ya ziada: Rome has nearly three million people. It is the capital of Italy.

B. Maana

Chagua au jibu kulingana na maana.

  1. Nani aliugua? "The guests, who ate the fish, got sick."
  2. Nani aliugua? "The guests who ate the fish got sick."
  3. Katika "He forgot my birthday, which hurt me", which inarejelea nini?
  4. Chagua jibu sahihi: I missed the bus, … meant I was late.

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. My car, that is very old, broke down again.
  2. She has two daughters, both of them are lawyers.
  3. The restaurant, we went to last night, was excellent.
  4. Our flat, which has two bedrooms, is near the station.

D. Katika Muktadha

Kila nafasi inahitaji neno rejeshi (who, whom, which, whose, where, when) au neno la kiasi.

A family email
Hi Ana! We're having a great time in Edinburgh, 16 it hasn't stopped raining since Monday! We're staying with Uncle Tom, 17 house is right in the old town. His two sons, 18 of 19 study music, play the piano every evening. Yesterday we visited the castle, 20 was built on top of an old volcano. Then Tom's car broke down, 21 meant we had to walk home in the rain!

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kuhusu watu na matukio katika maisha yako.

  1. Andika sentensi kuhusu mwanafamilia au rafiki, ukiongeza taarifa ya ziada kwa who au whose.
  2. Andika sentensi kuhusu jambo lililotokea hivi karibuni, kisha toa maoni kulihusu kwa which.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A2-29 Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo)
    A dentist is someone ___ looks after your teeth. …
  2. B1-20 Relative Clauses kwa Kiswahili: Whose, Where, When na Kuondoa Who / That
    That's the woman son plays in my team.
  3. B2-07 Need, Needn't Have na Be Supposed To kwa Kiswahili: Nahitaji, Si Lazima na Natakiwa
    We (needn't bring) our umbrellas — it was sunny all day.
  4. B2-06 Must Have, Can't Have na Might Have kwa Kiswahili: Kukisia Yaliyotokea Zamani
    She (can't see) the message — her phone was off.
Majibu

A. Muundo

  1. who
  2. which
  3. whose
  4. where
  5. whom
  6. which
  7. Rome, which is the capital of Italy, has nearly three million people. / Rome, which has nearly three million people, is the capital of Italy.

B. Maana

  1. all the guests
  2. only some of the guests
  3. the fact that he forgot
  4. which

C. Tafuta Kosa

  1. My car, which is very old, broke down again.
  2. She has two daughters, both of whom are lawyers. / She has two daughters, and both of them are lawyers.
  3. The restaurant, which we went to last night, was excellent. / The restaurant we went to last night was excellent.
  4. ✓ Our flat, which has two bedrooms, is near the station.

D. Katika Muktadha

  1. where
  2. whose
  3. both
  4. whom
  5. which
  6. which

E. Zamu Yako

  1. My cousin Lara, who works in a hospital, is coming to visit next week.
  2. My phone fell in the sink, which meant I had to buy a new one.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. who
  2. whose
  3. needn't have brought / didn't need to bring
  4. can't have seen / couldn't have seen
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play