Need, Needn't Have na Be Supposed To kwa Kiswahili: Nahitaji, Si Lazima na Natakiwa
Need, Needn't Have, Be Supposed To: Obligation in Depth
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kusema kilicho lazima au si lazima (need to, don't need to, needn't), kusema kwamba tendo la zamani halikuwa la lazima (needn't have done dhidi ya didn't need to do), kuzungumzia matarajio na sheria ambazo watu huzivunja mara nyingi (be supposed to), kutumia wajibu rasmi (be required to, be obliged to), na kuchagua kati ya should, need to, have to na must.
Wazo Kuu
Katika A2-20 ulijifunza must, have to, mustn't na don't have to. Wajibu halisi una viwango vingi, kwa hiyo jiulize maswali mawili:
- Una nguvu kiasi gani? Ushauri, jambo la lazima, au sheria yenye matokeo?
- Unatoka wapi? Kwako mwenyewe, kwa sheria au kanuni, au kwa kile watu wanachotarajia tu?
Fikiria kipimajoto. Chini kabisa kuna should — pendekezo. Juu kidogo kuna need to — ni lazima ili kupata matokeo. Kisha have to na must — wajibu halisi. Juu kabisa kuna be required to na be obliged to — kanuni, sheria na mikataba.
Kando ya kipimajoto kuna alama maalum: be supposed to. Inaripoti kinachotarajiwa — na mara nyingi inadokeza kwamba watu hawakifanyi. Kwa Kiswahili, hii ni natakiwa / nilitakiwa.
Mwisho, need ina ujanja wake kwa zamani. I needn't have taken a taxi inamaanisha nilichukua teksi, na ilikuwa bure. I didn't need to take a taxi kwa kawaida inamaanisha sikuichukua. Kiswahili kina umbo moja tu kwa yote mawili — sikuhitaji kuchukua teksi — na muktadha (kumbe, bure) ndio unaoonyesha kama ulifanya.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili hutumia -hitaji ku- (ninahitaji kwenda) kwa need to, na si lazima / huhitaji / huna haja ya kwa don't need to / needn't. Kwa zamani, sikuhitaji ku- haionyeshi kama ulifanya; Kiingereza (hasa cha Uingereza) huchagua kati ya needn't have done (ulifanya, bure) na didn't need to do (kwa kawaida hukufanya). -takiwa (natakiwa, nilitakiwa, hutakiwi) inalingana vizuri na be supposed to, na -lazimika na be obliged to. Lakini kumbuka: si lazima ≠ mustn't.
| Kiswahili | Maana | Kiingereza |
|---|---|---|
| Ninahitaji kumaliza ripoti hii. | ni lazima kwa matokeo | I need to finish this report. |
| Si lazima uvue viatu. | hakuna haja; hiari | You don't need to take your shoes off. |
| Usiguse nyaya hizo. | marufuku | You mustn't touch the wires. |
| Kumbe sikuhitaji kupika kingi hivyo. | nilifanya, lakini bure | I needn't have cooked so much. |
| Hatukuhitaji kuweka nafasi. | haikuwa lazima, hatukufanya | We didn't need to book. |
| Natakiwa kuwa kwenye mpango wa kupunguza uzito. | kinachotarajiwa (mara nyingi sikifanyi) | I'm supposed to be on a diet. |
| Kifurushi kilitakiwa kufika jana. | ilitarajiwa, haikutokea | The parcel was supposed to arrive yesterday. |
| Kampuni zinalazimika kisheria… | wajibu rasmi | Companies are obliged to… |
Angalia safu ya nne na ya tano: Kiswahili kina sikuhitaji / hatukuhitaji katika zote mbili; neno kumbe ndilo linaloonyesha kwamba ulifanya. Kiingereza kinaonyesha tofauti hiyo kwenye kitenzi chenyewe.
Muundo
Need (sasa)
| Umbo | Aina | Mfano |
|---|---|---|
| need to + base form | kitenzi cha kawaida (tense zote) | You need to renew your passport. |
| don't / doesn't need to + base form | kitenzi cha kawaida, hasi | You don't need to bring anything. |
| needn't + base form (bila to, bila -s) | modal; hasa UK, rasmi kidogo | You needn't bring anything. |
| Do I need to…? | swali | Do I need to book? |
Matendo ya zamani yasiyo ya lazima: mipangilio miwili
| Mpangilio | Je, lilitokea? | Mfano |
|---|---|---|
| needn't have + past participle | Ndiyo — lakini halikuwa la lazima. | I needn't have taken a taxi. (Niliichukua.) |
| didn't need to + base form | Kwa kawaida hapana — halikuwa la lazima, kwa hiyo sikulifanya. | I didn't need to take a taxi. (Kwa kawaida: sikuichukua.) |
Needn't have ni hasa ya Kiingereza cha Uingereza. Kiingereza cha Marekani kwa kawaida husema didn't need to au didn't have to katika hali zote mbili, na muktadha unaonyesha maana. Didn't need to inaweza pia kueleza tendo lililotokea, kama muktadha unaonyesha hivyo wazi.
Be supposed to
| Mfano | |
|---|---|
| sasa + | We're supposed to check in by three. |
| sasa − | You're not supposed to park here. |
| sasa ? | What are we supposed to do with these forms? |
| zamani + | He was supposed to call me. (Hakupiga.) |
| zamani − | You weren't supposed to open it! (Uliifungua.) |
Wajibu rasmi
| Umbo | Mfano |
|---|---|
| be required to + base form | Staff are required to wear ID badges. |
| be obliged to + base form | Landlords are obliged to carry out repairs. |
Kipimo cha nguvu
| Dhaifu → imara | Maana | Mfano |
|---|---|---|
| should / ought to | ushauri, jambo sahihi | You should back up your files. |
| need to | ni lazima kwa matokeo | You need to back up your files before the update. |
| have to | sheria au hali ya nje | We have to back up all files on Fridays — it's company policy. |
| must | imara; hisia ya msemaji mwenyewe, au sheria iliyoandikwa | All files must be backed up daily. |
| be required to / be obliged to | rasmi | Employees are required to back up all files. |
Matumizi
1Need to, don't need to, needn't
Need to (-hitaji ku-) inaeleza ulazima — kilicho lazima ili kupata matokeo. Don't need to na needn't inamaanisha tendo si la lazima (unaweza kulifanya ukitaka) — kama si lazima au huna haja ya. Needn't ni modal: bila to, bila -s. Ni hasa ya Uingereza na rasmi kidogo; don't need to ni ya kawaida kila mahali.
2Needn't have na didn't need to — matendo ya zamani yasiyo ya lazima
Needn't have + past participle: ulifanya jambo, kisha ukagundua halikuwa la lazima — juhudi ilipotea (kumbe sikuhitaji…, nilifanya bure). Didn't need to + base form: halikuwa la lazima, na kwa kawaida hukulifanya.
3Be supposed to — matarajio na sheria (mara nyingi huvunjwa)
Be supposed to inasema kile mtu anachotarajiwa kufanya kwa sababu ya sheria, mpango au kawaida — kama natakiwa ya Kiswahili. Mara nyingi inadokeza kwamba matarajio hayatimizwi. Not supposed to (hutakiwi) = ni kinyume cha sheria, hairuhusiwi. Kwa zamani, was / were supposed to (nilitakiwa) inaeleza mpango au matarajio ambayo hayakutokea.
Be supposed to inaweza pia kumaanisha "watu husema": This café is supposed to be very good. Maana hiyo inafundishwa katika B2-12.
4Be required to / be obliged to — wajibu rasmi
Be required to na be obliged to hutumika kwa kanuni, sheria, mikataba na nyaraka rasmi — kama wanatakiwa au wanalazimika. Be obliged to mara nyingi inadokeza wajibu usioweza kuukwepa — wa kisheria au wa kimaadili. Not required to = si lazima (rasmi).
5Should, need to, have to, must — kuchagua kwenye kipimo
Chagua kwa nguvu na chanzo. Should (unapaswa) = ushauri. Need to (unahitaji) = ni lazima kwa lengo fulani. Have to (inanibidi) = wajibu kutoka nje (sheria, watu wengine, hali). Must (lazima) = wajibu imara, mara nyingi hisia ya msemaji mwenyewe, au katika sheria na matangazo yaliyoandikwa.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Si lazima → "mustn't". Kwa sababu si lazima ina neno lazima (must), wengi huitafsiri kama mustn't. Lakini mustn't = usifanye (marufuku), wakati si lazima = don't need to / don't have to / needn't (hiari).
2. Hawahitaji kuleta → "needn't to bring". Kwa sababu ya ku- (wageni hawahitaji kuleta taulo), ni rahisi kuongeza to baada ya needn't. Needn't ni modal: bila to. Kama unataka to, tumia don't need to.
3. Nilitakiwa → "I supposed to". Nilitakiwa ni neno moja, na wakati uliopita uko ndani yake (-li-). Wengi husema I supposed to au We suppose to, bila be. Kiingereza kinahitaji am / is / are / was / were + supposed to, na -d ya supposed huandikwa kila mara, ingawa haisikiki.
4. Kumbe sikuhitaji… → "didn't need to" kwa jambo ulilofanya. Kiswahili kina sikuhitaji ku- moja tu, na kumbe inaonyesha kwamba ulifanya. Ukitafsiri kama I didn't need to…, Mwingereza anaweza kuelewa kwamba hukufanya. Katika Kiingereza cha Marekani ni ya kawaida, lakini needn't have inaonyesha wazi kwamba ulifanya.
Usichanganye
mustn't na don't need to / needn't — Mustn't (usi-) inamaanisha usifanye. Don't need to (si lazima) inamaanisha si lazima (unaweza ukitaka). Tazama A2-20.
needn't have done na didn't need to do — ulifanya dhidi ya (kwa kawaida) hukufanya.
be supposed to na should — Should (unapaswa) ni ushauri wa msemaji mwenyewe. Be supposed to (unatakiwa) inaripoti kile wengine wanachotarajia au kile sheria inachosema.
needn't have na shouldn't have — needn't have = haikuwa lazima; shouldn't have (hukupaswa) = ilikuwa makosa. Tazama B1-09.
Need + -ing yenye maana ya passive (The car needs washing) inafundishwa katika B2-13. Be to rasmi (You are to report at nine) inafundishwa katika C1-16.
Tahajia na Matamshi
- supposed to hutamkwa /səˈpəʊstə/ (UK), /səˈpoʊstə/ (US) — "suh-POHS-tuh". -d haisikiki kabla ya to, lakini lazima iandikwe. Silabi ya kwanza ni dhaifu (schwa), si "sa" kamili, na s ya kati ni /s/, si /z/: epuka "sapozdi tu".
- needn't /ˈniːdnt/ — "NEED-nt": silabi mbili tu, bila irabu kati ya d na n ("nidenti" si sahihi). t ya mwisho mara nyingi ni dhaifu sana, kwa hiyo sikiliza maana ya hasi. needn't have /ˈniːdntəv/ — "NEED-n-tuv".
- have to = /ˈhæftə/ na has to = /ˈhæstə/ — "HAF-tuh", "HASS-tuh": sauti ya f na ya s, si v na z.
- obliged /əˈblaɪdʒd/ — silabi mbili: "uh-BLYJD". Usiongeze irabu mwishoni ("oblaijidi").
Kanuni ya Dhahabu
Jiulize nguvu kiasi gani na nani anaamua: should (ushauri) → need to (ni lazima) → have to / must (wajibu) → be required to / be obliged to (sheria rasmi). Be supposed to (natakiwa) = kinachotarajiwa, mara nyingi hakifanyiki. Si lazima → don't need to, si mustn't. Kwa zamani, needn't have done = ulifanya, lakini haikuwa lazima (kumbe sikuhitaji); didn't need to do = haikuwa lazima (na kwa kawaida hukufanya).
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha au badilisha sentensi kama unavyoelekezwa.
-
Kamilisha kwa needn't + have: We took sandwiches, but there was free food. We (bring) sandwiches.
-
Kamilisha kwa be supposed to (zamani): The train arrive at six, but it was an hour late.
-
Kamilisha: Drivers are required (carry) their licence.
-
Badilisha (tumia needn't): It isn't necessary for you to wait for me.
-
Badilisha (tumia be obliged to): The law says landlords must return the deposit.
-
Geuza kuwa hasi: You need to print the tickets.
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: You … pay — the museum is free on Sundays.
-
Chagua jibu sahihi: It was a holiday, so I to work. I stayed in bed.
-
Chagua jibu sahihi: I — the exam was easy, but I was nervous all week.
-
Chagua jibu sahihi: You're not … to eat in the library — it's against the rules.
-
Chagua ushauri, si sheria: … see a dentist once a year.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
You needn't to call me back.
-
I'm suppose to start work at eight.
-
She needs not worry about the exam.
-
We didn't need to queue because we had booked online.queue (UK) = wait in line (US)
D. Katika Muktadha
Tumia needn't have, didn't need to au be supposed to katika umbo sahihi.
Lena: How was the wedding?
Max: Lovely, but I made a few mistakes. First, I took a taxi from the station — and then I saw the hotel was right next to it. I 16 (take) a taxi at all!
Lena: Oh no. What about the dress code?
Max: The invitation said guests 17 (supposed / wear) something blue. I forgot.
Lena: Did you need to bring a gift?
Max: No, we 18 (not / need / bring) anything — they asked for donations to a charity instead, so I just gave money.
Lena: And the speech?
Max: I 19 (supposed / give) a short speech, but I was too nervous, so my brother did it.
Lena: Well, at least you were there!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.
-
Andika kuhusu jambo ulilofanya, kisha ukagundua halikuwa la lazima, kwa needn't have.
-
Andika sheria moja ya shuleni au kazini kwako ambayo watu huivunja mara nyingi, kwa be supposed to.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima You ___ … smoke here — it's a hospital.
-
B1-09 Should Have, Could Have, Might Have kwa Kiswahili: Ulipaswa, Ungeweza na Majuto I'm so tired. I (not stay) up so late last night.
-
B2-06 Must Have, Can't Have na Might Have kwa Kiswahili: Kukisia Yaliyotokea Zamani The ground is wet. It (must rain) in the night.
-
B2-05 Would Rather, Had Better na Prefer kwa Kiswahili: Afadhali, Ni Bora na Napendelea It's late. We'd better (go) home.
Majibu
A. Muundo
- needn't have brought
- was supposed to
- to carry
- You needn't wait for me.
- Landlords are obliged to return the deposit. / Landlords are legally obliged to return the deposit.
- You don't need to print the tickets. / You needn't print the tickets.
B. Maana
- don't need to
- didn't need to go
- needn't have worried / didn't need to worry
- supposed
- You should
C. Tafuta Kosa
- You needn't call me back. / You don't need to call me back.
- I'm supposed to start work at eight.
- She needn't worry about the exam. / She doesn't need to worry about the exam.
- ✓ We didn't need to queue because we had booked online.
D. Katika Muktadha
- needn't have taken / didn't need to take
- were supposed to wear
- didn't need to bring
- was supposed to give
E. Zamu Yako
- I needn't have taken an umbrella yesterday — it didn't rain at all.
- We're supposed to turn off our computers every evening, but most people forget.
F. Marudio Mchanganyiko
- mustn't
- shouldn't have stayed
- must have rained
- go
