Non-defining relative clauses: fjalitë përcaktore me presje në anglisht
Non-Defining Relative Clauses
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të dini të shtoni informacion shtesë për një person, një send, një vend ose një kohë me presje – My sister, who lives in Oslo, is a pilot – të kuptoni si presjet ndryshojnë kuptimin, të përdorni which për të komentuar një fjali të tërë, si dhe some of whom / most of which.
Ideja kryesore
Një fjali përcaktore mund të bëjë dy punë shumë të ndryshme.
Fjalia përcaktore dalluese (defining, A2-29, B1-20) tregon cilin. Pa të, dëgjuesi nuk e di për kë ose për çfarë flisni: The woman who called you is my boss. – Cila grua? Ajo që të mori në telefon.
Fjalia përcaktore shtesë (non-defining) jep informacion shtesë për diçka që është tashmë e qartë. Mendoni për një aktor në skenë që kthehet nga publiku, thotë një koment të shpejtë dhe pastaj kthehet te skena. Shfaqja nuk ka nevojë për atë koment, por ai shton diçka: My boss, who is from Ireland, called today. Kam vetëm një shefe; fjalia thjesht ju tregon diçka më shumë për të. Hiqeni, dhe fjalia prapë ka kuptim të plotë.
Presjet e shënojnë komentin. Në të folur bëhen pauza të shkurtra dhe zëri ulet pak. Meqë fjalia është një koment më vete, ka rregulla më të rrepta: pa that, dhe fjala lidhëse nuk hiqet kurrë.
Shqipja dhe anglishtja
Shqipja ka po ato mjete: i cili / e cila / të cilët, që, ku, kur, i të cilit – dhe vendi i tyre është shumë i ngjashëm me anglishten. «Gjyshja ime, e cila është 92 vjeçe, noton çdo mëngjes» punon njësoj si My grandmother, who is 92, still swims every morning.
Dallimet janë katër. E para: «që» në shqip shkon kudo, edhe pas presjes; anglishtja pas presjes nuk e pranon that. E dyta: «i cili» shkon për njerëz dhe për sende; which është vetëm për sende. E treta: në shqip përemri i shkurtër mbetet brenda fjalisë («filmi, të cilin e pamë dje»); në anglisht which e zë vetë atë vend, pa it. E katërta: për një koment mbi gjithë fjalinë shqipja thotë «gjë që», «çka»; anglishtja do which, jo what. Dhe kujdes me presjet: në shqip ato vihen shpesh edhe kur fjalia tregon cilin. Në anglisht presjet ndryshojnë kuptimin.
| Shqip | Kuptimi | Anglisht |
|---|---|---|
| Menaxheri ynë i ri, i cili filloi të hënën, duket i dashur. | informacion shtesë | Our new manager, who started on Monday, seems very friendly. |
| Gjyshi im, që ishte marangoz, e bëri këtë tavolinë. | person | My grandfather, who was… (jo that, jo which) |
| Romani, të cilin e mbarova më në fund, më mori gjashtë muaj. | kundrinë | …the novel, which I finished… (pa it) |
| Ngeli prapë në provimin e makinës, gjë që i habiti të gjithë. | koment për gjithë fjalinë | He failed his driving test again, which surprised everyone. |
| Ka dy djem, që të dy mjekë. | sasi + të cilët | She has two sons, both of whom are doctors. |
| Hëngrëm drekë në Brighton, ku kushëriri im ka një kafe. | vend | …in Brighton, where my cousin runs a café. – këtu është njësoj |
| Maja, motrën e së cilës e kisha shoqe shkolle, sapo u fejua. | pronësi | Maya, whose sister I went to school with… |
Shkurt: pas presjes who (njerëz) ose which (sende), kurrë that; «i cili» për njerëz = who; «të cilin e» = which, pa it; «gjë që / çka» = which; «që të dy / shumica e tyre» = both of whom / most of which.
Forma
Fjalët lidhëse në fjalitë përcaktore shtesë
| Fjala | I referohet | Shembull |
|---|---|---|
| who | njerëzve (kryefjalë ose kundrinë) | My uncle, who is a chef, cooked dinner. |
| whom | njerëzve (kundrinë; zyrtare) | The director, whom I met last year, has retired. |
| which | sendeve, kafshëve, fjalive të tëra | The museum, which opened in 2019, is free. |
| whose | pronësisë (njerëz dhe sende) | Our neighbour, whose dog barks all night, is moving. |
| where | vendeve | We stayed in Porto, where my parents met. |
| when | kohëve | I'll call you on Friday, when I'm less busy. |
Rregullat
| Rregulli | ✅ | ❌ |
|---|---|---|
| Presje rreth fjalisë (ose një presje nëse ajo mbyll fjalinë) | My car, which is ten years old, still runs well. | My car which is ten years old still runs well. |
| Pa that | Paris, which I love, is expensive. | Paris, that I love, is expensive. |
| Fjala lidhëse nuk hiqet | The film, which I saw yesterday, was great. | The film, I saw yesterday, was great. |
Sasi + of whom / of which
| Sasia | Njerëz | Sende |
|---|---|---|
| some / many / most / all / none / both / neither / one / two… | + of whom | + of which |
| Shembull | I have three brothers, all of whom live abroad. | She wrote five novels, two of which became films. |
Fjalia-koment
| Fjalia kryesore | , which … (për gjithë fjalinë) |
|---|---|
| The train was cancelled, | which meant we had to take a taxi. |
Përdorimi
1Dalluese apo shtesë – presjet ndryshojnë kuptimin
Pa presje, fjalia tregon cilin. Me presje, fjalia shton informacion për diçka që dihet tashmë. Kuptimi mund të jetë i ndryshëm. Në shqip presjet nuk e bëjnë gjithmonë këtë dallim, prandaj në përkthim e shpjegojmë me fjalë.
2Informacion shtesë – who, which, whom
Përdorni who për njerëz dhe which për sende. Në shkrim zyrtar përdoret whom kur personi është kundrinë; në bisedë shumica thonë who. Fjalia mund të jetë në mes ose në fund. Në shqip «i cili / e cila» shkon për të dyja, por në anglisht duhet të zgjidhni.
3Which për gjithë fjalinë
Which mund të komentojë gjithë idenë e fjalisë së mëparshme, jo vetëm një emër. Kjo fjali vjen pas fjalisë që komenton, pas një presjeje. What këtu nuk bën. Në shqip: «gjë që», «çka».
4Sasi + of whom / of which
Pas një numri ose një fjale sasie përdorni of whom për njerëz dhe of which për sende. Kështu bashkoni dy ide në një fjali të rrjedhshme; është e zakonshme në shkrim. Në shqip: «shumica e të cilëve», «asnjëra prej të cilave».
5Whose, where dhe when në fjalitë shtesë
Whose tregon pronësi, where shton informacion për një vend, when për një kohë. Në shqip: «i / e të cilit», «ku», «kur».
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Që» pas presjes → that. Në shqip «që» shkon kudo: «Fqinja jonë Drita, që punon në bankë, na ndihmoi me kredinë». Prandaj del that edhe pas presjes. Në një fjali përcaktore shtesë anglishtja nuk e pranon that: who për njerëz, which për sende.
2. «I cili» për njerëz → which. «Gjyshi im, i cili ishte marangoz, e bëri vetë këtë tavolinë». «I cili» shkon në shqip për njerëz dhe për sende, prandaj del which edhe për një person. Në anglisht për njerëz: who.
3. «Të cilin e…» → which … it. «Gjirokastra, të cilën prindërit e vizituan në muajin e mjaltit, është plot shtëpi prej guri». Në shqip përemri i shkurtër shpesh mbetet brenda fjalisë («të cilën e vizituan»), prandaj shtohet it. Në anglisht which e zë vetë atë vend.
4. «Çka / gjë që» → what. «Në Theth ra shi gjithë fundjavën, çka na i prishi planet për ecje në mal». «Çka» duket si what, por për një koment mbi gjithë fjalinë anglishtja do which.
Mos i ngatërroni
dalluese apo shtesë – shih A2-29 dhe B1-20.
which (një emër) apo which (gjithë fjalia)
which apo what – which i referohet diçkaje që vjen para; what do të thotë «ajo që» dhe nuk ka asgjë para. Shih B2-20.
Strukturat zyrtare me parafjalë para whom ose which (the colleague to whom I spoke) mësohen te C1-15. Rregulla të tjera për presjet janë te B2-27.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Në të folur, para dhe pas një fjalie përcaktore shtesë bëhet një pauzë e shkurtër, dhe vetë fjalia thuhet pak më ulët dhe më shpejt, si koment anësor: My brother | who lives in Toronto | is an architect.
- Fjalia dalluese nuk ka pauza: My brother who lives in Toronto is an architect thuhet si një bllok i vetëm.
- Kur fjalia është në mes, ju duhen dy presje – një para dhe një pas. Në shqip presja e dytë shpesh harrohet; në anglisht mungesa e saj e prish fjalinë.
- whose (pronësi) dhe who's (= who is / who has) tingëllojnë njësoj: /huːz/. Who's that? / The man whose car… /uː/ është e gjatë dhe me buzë të rrumbullakosura; /z/ në fund është e zëshme – mos e thoni /s/.
- which nis me /w/, që shqipja nuk e ka: rrumbullakosni buzët si për «u» dhe kaloni menjëherë te /ɪ/; mos thoni «viç». /tʃ/ në fund është «ç» e shqipes.
- whom /huːm/ është zyrtare dhe e rrallë në të folur.
Rregulli i artë
Informacion shtesë? Vendoseni mes presjeve dhe përdorni who / whom / which / whose / where / when – jo that, edhe kur në shqip themi «që» – dhe mos e hiqni kurrë fjalën lidhëse. Për njerëz who, edhe kur në shqip themi «i cili»; për gjithë fjalinë which, jo what.
Ushtrime
A. Forma
Plotësoni fjalën që mungon.
-
My best friend, lives next door, is a nurse.
-
The castle, was built in 1250, is now a hotel.
-
Our teacher, husband is a famous chef, invited us to dinner.
-
We went to Lisbon, we ate the best seafood of our lives.
-
The company has 300 employees, most of work from home.
-
I've read his three books, none of I enjoyed.
-
Bashkoni fjalitë si informacion shtesë: Rome has nearly three million people. It is the capital of Italy.
B. Kuptimi
Lexoni fjalitë dhe përgjigjuni.
-
Kush u sëmur? "The guests, who ate the fish, got sick."
-
Kush u sëmur? "The guests who ate the fish got sick."ata që hëngrën peshk
-
Te "He forgot my birthday, which hurt me", për çfarë flet which?
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: I missed the bus, … meant I was late.
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
My car, that is very old, broke down again.
-
She has two daughters, both of them are lawyers.
-
The restaurant, we went to last night, was excellent.
-
Our flat, which has two bedrooms, is near the station.flat (UK) = apartment (US)
D. Në kontekst
Lexoni emailin dhe plotësoni fjalët që mungojnë. Çdo vend kërkon një fjalë lidhëse (who, whom, which, whose, where, when) ose një fjalë sasie.
Hi Ana! We're having a great time in Edinburgh, 16 it hasn't stopped raining since Monday! We're staying with Uncle Tom, 17 house is right in the old town. His two sons, 18 of 19 study music, play the piano every evening. Yesterday we visited the castle, 20 was built on top of an old volcano. Then Tom's car broke down, 21 meant we had to walk home in the rain!
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Shkruani një fjali për një pjesëtar të familjes ose një shok, me informacion shtesë me who ose whose.
-
Shkruani një fjali për diçka që ndodhi së fundmi dhe komentojeni me which.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
A2-29 Who, Which, That: fjalitë përcaktore (relative clauses) në anglisht A dentist is someone ___ looks after your teeth. …
-
B1-20 Relative clauses në anglisht: whose, where, when, why dhe fjalitë përcaktore pa «që» That's the woman son plays in my team.
-
B2-07 Need, needn't have dhe be supposed to: detyrimi dhe nevoja në anglisht We (needn't bring) our umbrellas — it was sunny all day.
-
B2-06 Must have, can't have, might have: hamendësimet për të kaluarën në anglisht She (can't see) the message — her phone was off.
Përgjigjet
A. Forma
- who
- which
- whose
- where
- whom
- which
- Rome, which is the capital of Italy, has nearly three million people. / Rome, which has nearly three million people, is the capital of Italy.
B. Kuptimi
- all the guests
- only some of the guests
- the fact that he forgot
- which
C. Gjeni gabimin
- My car, which is very old, broke down again.
- She has two daughters, both of whom are lawyers. / She has two daughters, and both of them are lawyers.
- The restaurant, which we went to last night, was excellent. / The restaurant we went to last night was excellent.
- ✓ Our flat, which has two bedrooms, is near the station.
D. Në kontekst
- where
- whose
- both
- whom
- which
- which
E. Radha juaj
- My cousin Lara, who works in a hospital, is coming to visit next week.
- My phone fell in the sink, which meant I had to buy a new one.
F. Përsëritje e përzier
- who
- whose
- needn't have brought / didn't need to bring
- can't have seen / couldn't have seen
